Pandemia koronawirusa wpłynęła znacząco na zdrowie psychiczne młodzieży i osób dorosłych. Do gabinetów psychoterapeutów znacznie częściej zaczęli zgłaszać się klienci z objawami lękowymi. Nasilenie problemów emocjonalnych i lękowych było zauważalne również u klientów przebywających od dłuższego czasu w terapii. Czynniki takie jak: przedłużające się poczucie zagrożenia, intensywna ekspozycja na stres oraz brak poczucia stabilizacji sytuacji życiowej wywołane COVID-19 wpływały między innymi na nasilenie lęku o zdrowie oraz lęku uogólnionego. U osób z fobią społeczną stan związany z izolacją społeczną nasilił reakcję unikania kontaktów społecznych.

Pandemia COVID-19 powoduje istotne zakłócenia w życiu większości ludzi na świecie. Próżno szukać człowieka, który nie doświadczyłby na własnej skórze trudności życiowych związanych z jej wybuchem. Jeśli ludziom udało się uniknąć zakażenia i zostali w porę zaszczepieni, to wciąż przeżywają stresy związane z lękiem o zdrowie bliskich, zwłaszcza tych w podeszłym wieku.

Problem przemocy w rodzinie niestety jest dosyć powszechnym, także w Polsce. Trudno jest podać dokładne dane dotyczące tego zjawiska, ale posłużyć się można chociażby liczbą 72 601 wypełnionych formularzy Niebieska Karta – A (Komenda Główna Policji, 2020). Niebieska Karta jest dokumentem służbowym wypełnianym przez funkcjonariusza policji w przypadku stwierdzenia przemocy w rodzinie, co służyć ma udokumentowaniu faktów z ową przemocą związanych. Warto mieć na uwadze fakt, iż liczba wskazana powyżej i jest z pewnością niedoszacowana – statystyki z pewnością nie oddają rzeczywistej skali problemu.

Od 1,2% do 3% ludzi choruje na zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) (Butcher i in., 2017). Głównym objawem tego zaburzenia są pojawiające się natrętne myśli, obsesje, intruzje, które wywołują stres i napięcia, i/lub kompulsje, czyli czynności wykonywane w celu redukcji napięć. Najczęściej pojawiającymi się myślami natrętnymi w zaburzeniu są obawy związane z brudem i zarazkami (Bryńska, 2007). Treść obsesji w dużej mierze związana jest z wydarzeniami życiowymi.

Pandemia stanowi przestrzeń gwałtownych zmian i konieczności adaptacji w warunkach, w których dotychczasowe zasoby i mechanizmy okazują się często niewystarczające w nowym i specyficznym czasie. Zderzyliśmy się w swojej codziennej egzystencji z nagłymi i stresującymi zmianami, dotyczącymi niemal każdej sfery naszego życia. Ich nagły i postępujący charakter wymagał od nas restrykcyjnej adaptacji do ograniczeń, obostrzeń, licznych wymogów sytuacyjnych, w tym epidemiologicznych i prawnych.

Czas pandemii może uruchamiać w nas różne doświadczenia emocjonalne – zarówno te, bezpośrednio odpowiadające na sytuację, w której się znajdujemy, czyli strata, adaptacja do nowej sytuacji, zmiana, ale również może zaktywizować stare schematy, ożywić „uśpione” doświadczenia, przeżycia lub, używając innego języka, osłabić dotychczasowe mechanizmy obronne, jakie człowiek stosuje, aby radzić sobie z trudnymi doświadczeniami wewnętrznymi. Ta perspektywa patrzenia może pomóc nam lepiej wspierać i towarzyszyć klientom w procesie terapii, aby nie pozostać we wtórnych doświadczeniach, a docierać do pierwotnych.

Z początkiem maja bieżącego roku osób, które przechorowały COVID-19, było na świecie ponad 152 mln, a liczba ofiar śmiertelnych przekroczyła 3 mln. Bilans pierwszego roku pandemii jest zapewne znacznie niedoszacowany, gdyż nie uwzględnia osób bez wykonanych testów, a także ofiar, które zmarły nie doczekawszy pomocy lekarskiej czy wyniku testu. Magia dużych liczb sprawia, że giną w niej indywidualne ludzkie tragedie, trudności i problemy psychiczne doświadczane przez coraz większą grupę osób.

Drobiazgowość, sumienność, pedanteria i precyzja to cechy osobowości, które wywołują szacunek, podziw i uznanie. Człowiek dobrze zorganizowany i pracowity, to wymarzony pracownik i partner życiowy. ,,Ludzie sukcesu’’ kojarzą się z dobrobytem i spełnieniem. Kiedy zatem możemy mówić o schorzeniu psychicznym i zdiagnozować osobę, jako pacjenta z osobowością anankastyczną? W przypadku omawianego zjawiska pryncypialne podejście do wykonywanych czynności przekłada się na funkcjonowanie w społeczeństwie. Osoby z osobowością anankastyczną (inaczej obsesyjno–kompulsywną) dążą do całkowitego kontrolowania swoich działań, emocji, a także postępowania jednostek znajdujących się w otoczeniu. Wszystko ma iść według skrupulatnie ustalonego planu i harmonogramu. Ludzie cierpiący na zaburzenia osobowości o typie anankastycznym nie dopuszczają myśli o nieprzewidzianych sytuacjach i zdarzeniach, które mogłyby wpłynąć na zmianę wcześniej ustalonych celów.

Czarne albo białe. Dobry lub zły. Przyjaciel, a może największy wróg? Dychotomia myślenia to bardzo trudne do zakwestionowania, głęboko utrwalone wzorce. Nie bez powodu w przypadku tego zjawiska eksperci powołują się na takie zwroty, jak pułapka myślowa, brak szarej strefy czy też błąd logiczny. Z pewnością trudno byłoby znaleźć w społeczeństwie choć kilka osób, którym nie zdarzyło się myślenie dychotomiczne. Czy więc wszyscy jesteśmy niepoprawni i zaburzeni psychicznie? Jeśli uznasz za słuszną odpowiedź twierdzącą, wówczas podasz doskonały przykład omawianego zjawiska.

W skład układu nerwowego człowieka wchodzi układ somatyczny i autonomiczny. Omawiany układ współczulny, nazywany również układem sympatycznym lub pobudzającym, jest jedną z dwóch części autonomicznego układu nerwowego. Jego najważniejsze ośrodki zlokalizowane są w rdzeniu kręgowym. Układ współczulny odpowiedzialny jest za pełnienie wielu funkcji w organizmie człowieka i co istotne, wiele z tych funkcji działa na poziomie nieświadomym, których nie kontrolujemy. To właśnie pod jego działaniem jednostka jest zdolna do podjęcia ucieczki lub reakcji w wyniku niebezpieczeństwa. Nie bez powodu więc naukowcy porównują czynność układu współczulnego do walki o przetrwanie w prehistorycznych dziejach. Współcześnie, gdy w większości krajów ucieczka, walka o istnienie i terytorium nie stanowią codzienności, układ współczulny aktywuje się głównie w czasie wykonywania dużego (nadmiernego) wysiłku fizycznego lub w sytuacjach stresowych. Struktura i schemat działania układu współczulnego Układ współczulny obejmuje między innymi takie nerwy jak: piersiowe, sercowe, krzyżowe i lędźwiowe. Dodatkowo do układu współczulnego wchodzi splot sercowy, trzewny, przełykowy, tętniczo - szyjny i podbrzuszny (dolny i górny). Do systemu układu współczulnego wlicza się również sieć nerwów trzewnych i rdzeń nadnerczy. Neurony układu współczulnego umiejscowione są między odcinkiem szyjnym kręgosłupa a lędźwiowym. Zdecydowanie najważniejszą częścią tego układu jest pień współczulny złożony ze zwojów współczulnych złączonych z gałęziami nerwowymi, które przebiegają pomiędzy układem. Pień współczulny znajduje się po obu stronach kręgosłupa. Wspomniane wyżej zwoje pnia współczulnego nie są jednakowe u wszystkich organizmów ludzkich. Różnią się nie tylko kształtem i rozmiarem, ale również liczbą (przeciętnie 21 – 25). Najważniejsze funkcje i reakcje wywołane poprzez działanie układu współczulnego Mobilizacja organizmu do natychmiastowej reakcji i działania. Tak najogólniej możemy podsumować jedną z najważniejszych funkcji układu współczulnego w organizmie ludzkim. Jest on więc odpowiedzialny za pobudzenie i podjęcie aktywności najczęściej w sytuacjach stresowych, jako odpowiedź na bodźce z otoczenia. Czynności występujące na skutek działania układu współczulnego: rozszerzone lub zwężone źrenice, przyśpieszenie akcji serca, potliwość, wzrost poziomu glukozy we krwi, rozkurczanie lub zwężanie oskrzeli, przyspieszenie oddechu (oddech niemiarowy), wzrost kurczliwości serca, zwężenie naczyń krwionośnych (wzrost ciśnienia tętniczego krwi) lub rozszerzenie naczyń krwionośnych (spadek ciśnienia tętniczego we krwi), nadmiar lub niedobór śliny w ustach, rozszerzanie lub kurczenie się mięśni pęcherza moczowego i dróg moczowych, hamowanie wydzielania przez trzustkę insuliny, zwiększenie rozkładu glikogenu do glukozy, wzrost wydzielania hormonów, wzmożony rozkład tłuszczu w organizmie, blokowanie prawidłowego dopływu krwi do jelit.   Możliwe dolegliwości w wyniku nadmiernego, długotrwałego pobudzania układu współczulnego: zaburzenia czynności seksualnych (impotencja), insulinooporność, zaburzenia psychiczne (nerwica, ataki paniki), nadmierne oddychanie, duszności, przewlekłe bóle w klatce piersiowej, hipotensja ortostatyczna, zaburzenia wydzielania potu, problemy z załatwianiem potrzeb fizjologicznych (nietrzymanie moczu, zahamowanie wydalania moczu, zaparcia), suchość w ustach, osłabnięcia i omdlenia, senność, zmęczenie, nadciśnienie tętnicze, arytmia serca, wrzody żołądka, choroba wieńcowa, choroby autoimmunologiczne (łysienie, wysypka, rumień). Układ współczulny a stres Automatyczna reakcja układu współczulnego na niebezpieczeństwo i atak wroga (np. dzikie zwierzęta) współcześnie została zastąpiona stresującym spotkaniem z szefem, trudnym egzaminem, rozmową o pracę, wystąpieniami publicznymi, zwolnieniem z pracy, czy też jazdą na zakorkowanych ulicach w godzinach szczytu. Jakie są więc różnice między reakcją wywoływaną w organizmie osobnika żyjącego w dawnych dziejach, a współczesnego człowieka? Moment zagrożenia – stres – reakcje fizyczne (przyśpieszenie tętna, zwiększenie objętości oddechowej, rozszerzenie źrenic, zwiększenie krzepliwości krwi) – powrót do normy. Tak wyglądała ,,reakcja walki’ lub ,,reakcja na ostry stres’’, powstająca na skutek pobudzenia współczulnego układu nerwowego u człowieka prehistorycznego. Obecnie społeczeństwo i funkcjonowanie w środowisku zmieniają się w niewyobrażalnym tempie, co często przewyższa możliwości adaptacyjne jednostki. Oczywiście odpowiedź układu współczulnego na stres jest taka sama, jak tysiące lat temu, ale istnieją zauważalne różnice w tej kwestii: Brak rozładowania fizycznego w wyniku zagrożenia lub sytuacji stresowej. Długotrwałe odczuwanie napięcia i stresu (stres chroniczny). Nadmierne stymulowanie układu współczulnego (pobudzającego) i jego dominacja nad układem przywspółczulnym (hamującym). Zrównoważenie i prawidłowe współdziałanie między układem współczulnym a przeciwstawnym mu układem przywspółczulnym to podstawa prawidłowego funkcjonowania i dobrego samopoczucia. Właściwa praca obu tych układów pozwala na szybką regenerację organizmu na skutek przeżytej sytuacji stresowej lub zagrożenia. Z kolei zaburzenie tej równowagi na skutek długotrwałego stresu prowadzi do znacznego pogorszenia się stanu psychofizycznego człowieka (upośledzenia codziennego funkcjonowania), a także możliwości wystąpienia wymienionych wyżej poważnych problemów zdrowotnych. Czy zatem istnieje niezawodny sposób na utrzymanie wewnętrznej harmonii i prawidłowe funkcjonowanie całego autonomicznego układu nerwowego? Odcięcie się od bodźców stresowych to oczywiście najlepsze rozwiązanie. Jednak sytuacje życiowe i codzienne wyzwania, przed którymi stają ludzie często uniemożliwiają uniknięcie stresu. Warto więc zwrócić uwagę na inną zależność. Układ współczulny to ulubieniec dnia, a układ przywspółczulny, to nocny marek. Zadbanie o ,,zdrowy sen’’, a więc odpowiednią jego ilość i jakość to właściwy kierunek i dopuszczenie do działania układu przywspółczulnego (hamującego). Dodatkowo zmiana nawyków żywieniowych, zbilansowana dieta, aktywność fizyczna (umiarkowana, skupiona na rozciąganiu), a także relaksacja (np. joga) wprowadzona do codziennych rytuałów zminimalizują negatywne skutki działania stresu i umożliwią powrót do normalnego funkcjonowania organizmu.    

Wsparcie, jakie otrzymują dzieci adopcyjne w Polsce, jest niejednorodne i zależy od miejsca zamieszkania dziecka, pracy ośrodka adopcyjnego oraz dostępności specjalistów. Poniżej znajduje się pogłębiony opis przypadku oraz analiza dobrych praktyk zastosowanych w sytuacji dziewczynki zaadoptowanej około trzeciego roku życia. Pozwala to prześledzić proces terapeutyczny prowadzony przez rodziców adopcyjnych ściśle współpracujących z terapeutami więzi.

Coraz więcej uwagi poświęca się występowaniu zaburzeń więzi w etiopatogenezie zaburzeń osobowości. Warto zatem przypomnieć kryteria diagnostyczne zaburzeń osobowości. Najczęściej opisuje się je jako głęboko zakorzenione, trwałe, nieadaptacyjne wzorce relacji z otoczeniem, myślenia o nim i postrzegania go, które powodują trudności we wszystkich aspektach funkcjonowania danej osoby.