Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

2 lipca 2021

NR 28 (Lipiec 2021)

Techniki terapii poznawczo-behawioralnej w terapii depresji wywołanej izolacją związaną z pandemią COVID-19

21

Pandemia stanowi przestrzeń gwałtownych zmian i konieczności adaptacji w warunkach, w których dotychczasowe zasoby i mechanizmy okazują się często niewystarczające w nowym i specyficznym czasie. Zderzyliśmy się w swojej codziennej egzystencji z nagłymi i stresującymi zmianami, dotyczącymi niemal każdej sfery naszego życia. Ich nagły i postępujący charakter wymagał od nas restrykcyjnej adaptacji do ograniczeń, obostrzeń, licznych wymogów sytuacyjnych, w tym epidemiologicznych i prawnych.

Źródła pandemicznego stresu i jego następstwa

Odraczanie powrotu do tego, co znane i ocenione jako bezpieczne, oraz potrzeba posiadania wpływu, swobodnego planowania i spontanicznego podejmowania decyzji wiązały się z przedłużającym się poczuciem niepewności, wrażeniem braku stabilizacji, perspektyw na funkcjonowanie związane z potrzebą rozwoju, swobody, autonomii, kreatywności, potrzebami społecznymi. Pod wpływem wirusa rozprzestrzeniającego się w niekontrolowany sposób w naszym codziennym funkcjonowaniu często dominowały lęk, poczucie bezsilności, straty i zagrożenia.

Utrata dotychczasowych możliwości spędzania wolnego czasu, samodecydowania i zaspokajania potrzeby kontaktów społecznych, jak również inne straty, np. pracy, źródeł regularnej i przewidywalnej aktywności, hobby, narażenie na przemoc, utrudniony dostęp do służby zdrowia, zachwiały dotkliwie dotychczasowym poczuciem równowagi, a co za tym idzie – poczuciem bezpieczeństwa i posiadania wpływu. U wielu osób zagrożonych przemocą w rodzinie czy też osób przewlekle chorych, doświadczających utrudnionego dostępu do opieki zdrowotnej, zmiany wywołały uzasadnione poczucie zagrożenia dla ich zdrowia, a nawet życia. Frustracja związana z okresem przedłużających się warunków zewnętrznej kontroli, bezterminowym odraczaniem ważnych wydarzeń życiowych (ślub, wesele, chrzest, podróże) czy często sprzeczne ze sobą informacje otrzymywane z mediów, naprzemiennie rozluźniane i zaostrzane obostrzenia pandemiczne oraz scenariusze teorii spiskowych destabilizowały poczucie bezpieczeństwa, przewidywalności i wpływu na własne życie. Takie czynniki przyczyniały się do występowania objawów stresu psychologicznego, zespołu lęku uogólnionego, PTSD, a także depresji, na co wskazały badania przeprowadzane w różnych krajach (m.in. Mazza i in., 2020).

POLECAMY

Depresja i lęk uogólniony w czasach pandemii

Na podstawie przeprowadzonych w okresie pandemii badań (2020 r.) odnotowano największe nasilenie objawów depresji i lęku uogólnionego w maju i grudniu 2020 r., natomiast ich najniższy poziom datowano na lipiec 2020 r. Kliniczna grupa ryzyka nasilenia objawów depresji w grudniu 2020 r. liczyła 29% kobiet i 24% mężczyzn. Z początkiem maja 2020 r. w trakcie tzw. wiosennego lockdownu najwyższy poziom objawów lęku uogólnionego oraz depresji prezentowały osoby w wieku 18–24 lat, a w grudniu osoby w wieku 35–44 lata. Objawy depresyjne i lękowe dotyczyły głównie funkcjonowania domowego i rodzinnego (np. stres związany z poczuciem ograniczonej prywatności i nadmiarem obowiązków, trudne relacje między członkami rodziny oraz niepokój związany z warunkami rozprzestrzeniania się epidemii i jej konsekwencji, m.in. utraty ciągłości wynagrodzenia, podejrzenie zakażenia COVID-19 czy też lęk przed kontaktami społecznymi z innymi ludźmi, których przecież potrzebujemy).

Przyczyny depresji

Patogeneza depresji nie jest do końca wyjaśniona, gdyż nie posiada jednorodnego zespołu przyczyn, co oznacza, że jej natura, przebieg oraz mechanizmy bywają niespecyficzne i skomplikowane. Do najczęściej wymienianych czynników psychospołecznych, odpowiedzialnych za powstawanie depresji w wieku rozwojowym zalicza się zaburzone relacje rodzinne: przemoc, konflikty rodzinne, brak wsparcia, uzależnienia i choroby w rodzinie (Pakalska-Korcala, 2010). W etiologii objawów depresyjnych w pandemii COVID-19 podkreślić należy rolę ekspozycji jednostki na negatywne i silnie stresujące wydarzenia w codziennym funkcjonowaniu czy też nieprzewidywalne, niesystematyczne i zagrożone zakończeniem relacje społeczne (raport ONZ 2020 r. dotyczący związku COVID-19 ze zdrowiem psychicznym). Nie bez znaczenia pozostaje również niska samoocena i związane z nią niewielkie poczucie sprawstwa, kontroli i wpływu na własne życie. Stąd też wyuczona bezradność oraz trudności w obszarze samoregulacji emocji.
W poznawczym modelu depresji Aarona Becka główną rolę w powstawaniu depresji odgrywają niekorzystne schematy poznawcze oraz zniekształcenia w przetwarzaniu informacji w systemie tzw. triady poznawczej (negatywny oraz siebie, środowiska oraz przyszłości). Osoba w depresji funkcjonuje w mechanizmie błędnego koła: smutek i jego somatyczne objawy ograniczają aktywność jednostki, a w konsekwencji potwierdzane zostają deficyty i trudności jednostki, niezaspokajane przez nią potrzeby i ograniczenie, utrata kontaktu z zasobami, które utwierdzają jednostkę w jej negatywnych wnioskach na swój temat i otoczenia społecznego oraz w przekonaniu o braku pozytywnych perspektyw na przyszłość.

Przykładowe metody pracy

Program terapeutyczny ACTRION Starka i wsp., który jest adresowany m.in. do adolescentów polega na ustrukturyzowanej pracy terapeutycznej z użyciem przygotowanych materiałów ćwiczeniowych. Program ten zakłada 20 sesji w małych grupach, realizowanych w settingu, dwa razy tygodniowo. Każde spotkanie trwa 60 minut. W początkowym etapie pracy terapeutycznej przewidziano dwa spotkania indywidualne. Sesje 1–9 zaplanowano na psychoedukację obraz na kształtowanie umiejętności radzenia sobie i rozwiązywania trudności. Etap kolejny zaplanowany w okresie 10–19 sesji przewiduje restrukturyzację poznawczą.

Inne zabiegi metodyczne stosowane podczas sesji psychoterapeutycznych:

  • nauka rozpoznawania przez klienta zależności między tym, w jaki sposób myśli, a tym w jaki sposób odczuwa emocje oraz jaka towarzyszy im aktywność;
  • identyfikacja emocji i nazywanie wrażeń, uczuć oraz potrzeb;
  • aktywacja behawioralna (BA) – jedna z krótkoterminowych metod psychoterapeutycznych;
  • psychoedukacja klienta oraz nauka rozpoznawania błędnych schematów poznawczych, zniekształceń i niekorzystnych przekonań, nieproduktywnych założeń. W tym etapie pracy przydatne okazują się przykładowe pytania:
  • Jakie dowody potwierdzają tę myśl?
  • Jakie istnieją dowody, które mogłyby zaprzeczyć tej myśli?
  • Co powiedziałaby mi bliska osoba, gdybym podzielił się z nią swoją myślą?
  • Co powiedziałbym mojej bliskiej osobie, gdyby myślała w ten sposób?
  • Czy przewiduję klęskę?
  • Czy biorę pod uwagę swoje mocne strony, możliwości?
  • Jakie emocje towarzyszyły mi podczas pojawiania się tej myśli, a jakie podczas podejmowania decyzji?
  • Czy zakładam niepowodzenie?
  • W jaki sposób radziłem sobie dotychczas w podobnych sytuacjach, bo radziłem sobie, skoro funkcjonowałem do teraz?
  • Co mogłoby stać się najgorszego, jeśli nie poradzę sobie tak, jak czuję, że „powinienem”?
  • Gdybym wiedział, że nie doświadczę konsekwencji mojej decyzji, to jak miałbym ochotę postąpić?
  • Co mogę i zamierzam zrobić?
  • Co jest dla mnie ważne?/Co jest moją wartością?;
  • aktywacja behawioralna (zapisywanie czynności w trybie tygodniowym, wyodrębniając zajęcia wpływające pozytywnie na funkcjonowanie klienta i jego samopoczucie, trening umiejętności planowania, zarządzania dniem i zasobami, możliwościami klienta, angażowanie go w realizację istotnych dla niego aktywności);
  • trening rozpoznawania depresyjnych myśli, nastroju, zachowań oraz reakcji fizjologicznych, którego celem jest nabycie przez klienta umiejętności samoregulacji emocji i odzyskiwania wpływu na codzienne funkcjonowanie;
  • koncentracja na tu i teraz zapobiegająca ruminacjom;
  • wspólne z terapeutą tworzenie list realnych dla klienta celów i planów, zadań i wyzwań na kolejny dzień/tydzień (do kolejnej sesji) oraz wspólna ich ewaluacja odnosząca się do wiedzy nt. znajomości oraz funkcjonowania mechanizmów depresyjnych, w tym zniekształceń poznawczych, omawianych na wcześniejszym etapie pracy, której celem była psychoedukacja klienta;
  • tworzenie planu rozwiązywania problemów, ujmowanych w kategorii wyzwań, celów; ćwiczenie umiejętności formułowania osobistego planu celów, zmian;
  • dialog motywujący – stosowanie podejścia eklektycznego, łączącego w sobie elementy nurtu terapii poznawczo-behawioralnej, systemowej oraz podejścia humanistycznego, polegający na prowadzeniu rozmowy z klientem w sposób wzmacniający jego poczucie motywacji i odpowiedzialności za proces dokonywania zmian. Dialog motywujący bazuje na zjawisku ambiwalencji wobec zmiany i służy „wydobyciu” z klienta jego własnych potrzeb i powodów do modyfikowania sytuacji życiowej i rozwiązania zgłaszanego problemu (celem jest przede wszystkim wywołanie umotywowanej wewnętrznie zmiany istotnej z punktu widzenia klienta);
  • trening radzenia sobie ze stresem oraz negatywnymi emocjami (celem jest rozpoznawanie i nazywanie przez klienta emocji i potrzeb, precyzowanie celu i konkretnego problemu do rozwiązania, generowanie różnych propozycji rozwiązań, ćwiczenie umiejętności formułowania osobistego planu zmian);
  • testowanie sądów – klient tworzy listę swoich obaw od scenariuszy najbardziej możliwych do zrealizowania do najmniej prawdopodobnych. Następnie wspólnie z terapeutą omawia swoje obawy w takiej właśnie kolejności, z uwzględnieniem czynników, które wpływają na jego osąd (w tym pomaga terapeuta lub motywuje klienta do wykorzystania już posiadanej wiedzy w tym aspekcie); 
  • budowanie planu sieci zasobów społecznych (wskazanie już aktywnych oraz potencjalnych źródeł wsparcia społecznego i planowanie, w jaki sposób nawiązać z nimi współpracę).

Wybrane narzędzia pracy

Konieczne jest nabycie przez klienta umiejętności radzenia sobie z błędami poznawczymi charakterystycznymi dla obrazu klinicznego depresji. Za przykładowe narzędzie psychoedukacji posłużyć może poniższa tabela.

Ćwiczenie 1. Styl atrybucji
Składa się z dwóch etapów. W pierwszym omówiony zostaje każdy z mechanizmów depresyjnych i ...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy