Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

2 lipca 2021

NR 28 (Lipiec 2021)

Techniki terapii poznawczo-behawioralnej w terapii depresji wywołanej izolacją związaną z pandemią COVID-19

0 405

Pandemia stanowi przestrzeń gwałtownych zmian i konieczności adaptacji w warunkach, w których dotychczasowe zasoby i mechanizmy okazują się często niewystarczające w nowym i specyficznym czasie. Zderzyliśmy się w swojej codziennej egzystencji z nagłymi i stresującymi zmianami, dotyczącymi niemal każdej sfery naszego życia. Ich nagły i postępujący charakter wymagał od nas restrykcyjnej adaptacji do ograniczeń, obostrzeń, licznych wymogów sytuacyjnych, w tym epidemiologicznych i prawnych.

Źródła pandemicznego stresu i jego następstwa

Odraczanie powrotu do tego, co znane i ocenione jako bezpieczne, oraz potrzeba posiadania wpływu, swobodnego planowania i spontanicznego podejmowania decyzji wiązały się z przedłużającym się poczuciem niepewności, wrażeniem braku stabilizacji, perspektyw na funkcjonowanie związane z potrzebą rozwoju, swobody, autonomii, kreatywności, potrzebami społecznymi. Pod wpływem wirusa rozprzestrzeniającego się w niekontrolowany sposób w naszym codziennym funkcjonowaniu często dominowały lęk, poczucie bezsilności, straty i zagrożenia.

Utrata dotychczasowych możliwości spędzania wolnego czasu, samodecydowania i zaspokajania potrzeby kontaktów społecznych, jak również inne straty, np. pracy, źródeł regularnej i przewidywalnej aktywności, hobby, narażenie na przemoc, utrudniony dostęp do służby zdrowia, zachwiały dotkliwie dotychczasowym poczuciem równowagi, a co za tym idzie – poczuciem bezpieczeństwa i posiadania wpływu. U wielu osób zagrożonych przemocą w rodzinie czy też osób przewlekle chorych, doświadczających utrudnionego dostępu do opieki zdrowotnej, zmiany wywołały uzasadnione poczucie zagrożenia dla ich zdrowia, a nawet życia. Frustracja związana z okresem przedłużających się warunków zewnętrznej kontroli, bezterminowym odraczaniem ważnych wydarzeń życiowych (ślub, wesele, chrzest, podróże) czy często sprzeczne ze sobą informacje otrzymywane z mediów, naprzemiennie rozluźniane i zaostrzane obostrzenia pandemiczne oraz scenariusze teorii spiskowych destabilizowały poczucie bezpieczeństwa, przewidywalności i wpływu na własne życie. Takie czynniki przyczyniały się do występowania objawów stresu psychologicznego, zespołu lęku uogólnionego, PTSD, a także depresji, na co wskazały badania przeprowadzane w różnych krajach (m.in. Mazza i in., 2020).

Depresja i lęk uogólniony w czasach pandemii

Na podstawie przeprowadzonych w okresie pandemii badań (2020 r.) odnotowano największe nasilenie objawów depresji i lęku uogólnionego w maju i grudniu 2020 r., natomiast ich najniższy poziom datowano na lipiec 2020 r. Kliniczna grupa ryzyka nasilenia objawów depresji w grudniu 2020 r. liczyła 29% kobiet i 24% mężczyzn. Z początkiem maja 2020 r. w trakcie tzw. wiosennego lockdownu najwyższy poziom objawów lęku uogólnionego oraz depresji prezentowały osoby w wieku 18–24 lat, a w grudniu osoby w wieku 35–44 lata. Objawy depresyjne i lękowe dotyczyły głównie funkcjonowania domowego i rodzinnego (np. stres związany z poczuciem ograniczonej prywatności i nadmiarem obowiązków, trudne relacje między członkami rodziny oraz niepokój związany z warunkami rozprzestrzeniania się epidemii i jej konsekwencji, m.in. utraty ciągłości wynagrodzenia, podejrzenie zakażenia COVID-19 czy też lęk przed kontaktami społecznymi z innymi ludźmi, których przecież potrzebujemy).

POLECAMY

Przyczyny depresji

Patogeneza depresji nie jest do końca wyjaśniona, gdyż nie posiada jednorodnego zespołu przyczyn, co oznacza, że jej natura, przebieg oraz mechanizmy bywają niespecyficzne i skomplikowane. Do najczęściej wymienianych czynników psychospołecznych, odpowiedzialnych za powstawanie depresji w wieku rozwojowym zalicza się zaburzone relacje rodzinne: przemoc, konflikty rodzinne, brak wsparcia, uzależnienia i choroby w rodzinie (Pakalska-Korcala, 2010). W etiologii objawów depresyjnych w pandemii COVID-19 podkreślić należy rolę ekspozycji jednostki na negatywne i silnie stresujące wydarzenia w codziennym funkcjonowaniu czy też nieprzewidywalne, niesystematyczne i zagrożone zakończeniem relacje społeczne (raport ONZ 2020 r. dotyczący związku COVID-19 ze zdrowiem psychicznym). Nie bez znaczenia pozostaje również niska samoocena i związane z nią niewielkie poczucie sprawstwa, kontroli i wpływu na własne życie. Stąd też wyuczona bezradność oraz trudności w obszarze samoregulacji emocji.
W poznawczym modelu depresji Aarona Becka główną rolę w powstawaniu depresji odgrywają niekorzystne schematy poznawcze oraz zniekształcenia w przetwarzaniu informacji w systemie tzw. triady poznawczej (negatywny oraz siebie, środowiska oraz przyszłości). Osoba w depresji funkcjonuje w mechanizmie błędnego koła: smutek i jego somatyczne objawy ograniczają aktywność jednostki, a w konsekwencji potwierdzane zostają deficyty i trudności jednostki, niezaspokajane przez nią potrzeby i ograniczenie, utrata kontaktu z zasobami, które utwierdzają jednostkę w jej negatywnych wnioskach na swój temat i otoczenia społecznego oraz w przekonaniu o braku pozytywnych perspektyw na przyszłość.

Przykładowe metody pracy

Program terapeutyczny ACTRION Starka i wsp., który jest adresowany m.in. do adolescentów polega na ustrukturyzowanej pracy terapeutycznej z użyciem przygotowanych materiałów ćwiczeniowych. Program ten zakłada 20 sesji w małych grupach, realizowanych w settingu, dwa razy tygodniowo. Każde spotkanie trwa 60 minut. W początkowym etapie pracy terapeutycznej przewidziano dwa spotkania indywidualne. Sesje 1–9 zaplanowano na psychoedukację obraz na kształtowanie umiejętności radzenia sobie i rozwiązywania trudności. Etap kolejny zaplanowany w okresie 10–19 sesji przewiduje restrukturyzację poznawczą.

Inne zabiegi metodyczne stosowane podczas sesji psychoterapeutycznych:

  • nauka rozpoznawania przez klienta zależności między tym, w jaki sposób myśli, a tym w jaki sposób odczuwa emocje oraz jaka towarzyszy im aktywność;
  • identyfikacja emocji i nazywanie wrażeń, uczuć oraz potrzeb;
  • aktywacja behawioralna (BA) – jedna z krótkoterminowych metod psychoterapeutycznych;
  • psychoedukacja klienta oraz nauka rozpoznawania błędnych schematów poznawczych, zniekształceń i niekorzystnych przekonań, nieproduktywnych założeń. W tym etapie pracy przydatne okazują się przykładowe pytania:
  • Jakie dowody potwierdzają tę myśl?
  • Jakie istnieją dowody, które mogłyby zaprzeczyć tej myśli?
  • Co powiedziałaby mi bliska osoba, gdybym podzielił się z nią swoją myślą?
  • Co powiedziałbym mojej bliskiej osobie, gdyby myślała w ten sposób?
  • Czy przewiduję klęskę?
  • Czy biorę pod uwagę swoje mocne strony, możliwości?
  • Jakie emocje towarzyszyły mi podczas pojawiania się tej myśli, a jakie podczas podejmowania decyzji?
  • Czy zakładam niepowodzenie?
  • W jaki sposób radziłem sobie dotychczas w podobnych sytuacjach, bo radziłem sobie, skoro funkcjonowałem do teraz?
  • Co mogłoby stać się najgorszego, jeśli nie poradzę sobie tak, jak czuję, że „powinienem”?
  • Gdybym wiedział, że nie doświadczę konsekwencji mojej decyzji, to jak miałbym ochotę postąpić?
  • Co mogę i zamierzam zrobić?
  • Co jest dla mnie ważne?/Co jest moją wartością?;
  • aktywacja behawioralna (zapisywanie czynności w trybie tygodniowym, wyodrębniając zajęcia wpływające pozytywnie na funkcjonowanie klienta i jego samopoczucie, trening umiejętności planowania, zarządzania dniem i zasobami, możliwościami klienta, angażowanie go w realizację istotnych dla niego aktywności);
  • trening rozpoznawania depresyjnych myśli, nastroju, zachowań oraz reakcji fizjologicznych, którego celem jest nabycie przez klienta umiejętności samoregulacji emocji i odzyskiwania wpływu na codzienne funkcjonowanie;
  • koncentracja na tu i teraz zapobiegająca ruminacjom;
  • wspólne z terapeutą tworzenie list realnych dla klienta celów i planów, zadań i wyzwań na kolejny dzień/tydzień (do kolejnej sesji) oraz wspólna ich ewaluacja odnosząca się do wiedzy nt. znajomości oraz funkcjonowania mechanizmów depresyjnych, w tym zniekształceń poznawczych, omawianych na wcześniejszym etapie pracy, której celem była psychoedukacja klienta;
  • tworzenie planu rozwiązywania problemów, ujmowanych w kategorii wyzwań, celów; ćwiczenie umiejętności formułowania osobistego planu celów, zmian;
  • dialog motywujący – stosowanie podejścia eklektycznego, łączącego w sobie elementy nurtu terapii poznawczo-behawioralnej, systemowej oraz podejścia humanistycznego, polegający na prowadzeniu rozmowy z klientem w sposób wzmacniający jego poczucie motywacji i odpowiedzialności za proces dokonywania zmian. Dialog motywujący bazuje na zjawisku ambiwalencji wobec zmiany i służy „wydobyciu” z klienta jego własnych potrzeb i powodów do modyfikowania sytuacji życiowej i rozwiązania zgłaszanego problemu (celem jest przede wszystkim wywołanie umotywowanej wewnętrznie zmiany istotnej z punktu widzenia klienta);
  • trening radzenia sobie ze stresem oraz negatywnymi emocjami (celem jest rozpoznawanie i nazywanie przez klienta emocji i potrzeb, precyzowanie celu i konkretnego problemu do rozwiązania, generowanie różnych propozycji rozwiązań, ćwiczenie umiejętności formułowania osobistego planu zmian);
  • testowanie sądów – klient tworzy listę swoich obaw od scenariuszy najbardziej możliwych do zrealizowania do najmniej prawdopodobnych. Następnie wspólnie z terapeutą omawia swoje obawy w takiej właśnie kolejności, z uwzględnieniem czynników, które wpływają na jego osąd (w tym pomaga terapeuta lub motywuje klienta do wykorzystania już posiadanej wiedzy w tym aspekcie); 
  • budowanie planu sieci zasobów społecznych (wskazanie już aktywnych oraz potencjalnych źródeł wsparcia społecznego i planowanie, w jaki sposób nawiązać z nimi współpracę).

Wybrane narzędzia pracy

Konieczne jest nabycie przez klienta umiejętności radzenia sobie z błędami poznawczymi charakterystycznymi dla obrazu klinicznego depresji. Za przykładowe narzędzie psychoedukacji posłużyć może poniższa tabela.

Ćwiczenie 1. Styl atrybucji
Składa się z dwóch etapów. W pierwszym omówiony zostaje każdy z mechanizmów depresyjnych i ...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy