Pandemia SARS-CoV-2 uderzyła boleśnie w każdego. Patrząc z perspektywy gabinetu psychoterapeutycznego, jedną z bardziej poszkodowanych grup klientów była społeczność LGBT. Szczególny kontekst społeczno-polityczny obserwowany w Polsce od kilku lat nadał doświadczeniu przetrwania w pandemii i wynikających z niej obostrzeń wyjątkowo gorzkiego posmaku wśród klientów.

Rosnąca liczba osób chorujących z powodu stresu, sprawia, że jednym z najistotniejszych wyzwań dla systemów pomagania staje się wdrożenie efektywnych metod wspierających życie codzienne, w którym stres jest stałym elementem towarzyszącym. Naprzeciw temu szerokiemu i palącemu zapotrzebowaniu wychodzi metoda treningu słuchowego zwana Metodą Tomatisa®, która ma wielu zwolenników, a jej efektywność jest dobrze udokumentowana (Ratyńska, 2002, Mojs i in., 2011, Mularzuk, 2012). Do Polski Metoda Tomatisa® została swego czasu wprowadzona, dzięki działaniom Instytutu Patologii i Fizjologii Słuchu w Kajetanach. Metoda ta dedykowana jest do wszystkich osób borykających się ze stresem związanym z funkcjonalnym obniżeniem sprawności procesów uwagi słuchowej, które nie są jednak związane z nieprawidłowościami anatomicznymi narządu słuchu. Co to dokładnie oznacza? Zgodnie z założeniami twórcy metody, Alfreda Tomatisa, francuskiego otolaryngologa, słuchanie jest aktywnym procesem poznawczym, używanym do uczenia się i komunikowania. Tomatis uważał także, że właściwy sposób słuchania powinien odbywać się bez żadnych zakłóceń w płaszczyźnie emocjonalnej, tj. słuchanie kogoś czy rozmowa z kimś powinna przebiegać bez żadnego wysiłku. Dodatkowo, z uwagą słuchową powiązana jest jakość głosu (w tym tembr, tempo, rytm mówienia). Nasz głos musi być dla nas nie tylko akceptowalny, ale także powinien służyć dynamizowaniu myślenia oraz sprzyjać uczeniu się (Madaule, 1995, Tomatis, 2001). Prace Tomatisa skupiały się na badaniu umiejętności do swobodnego komunikowania się, szczególnie aktywnego słuchania, mowy oraz śpiewu. Wiemy, że zdolności te wymagają posługiwania się uporządkowanymi zasobami językowymi, m. in. prawidłowo funkcjonującym mechanizmem kontroli audio-wokalnej. Spójność w tych obszarach jest zapewniona dzięki trzem funkcjom ucha, jakimi według Tomatisa są: aktywne słuchanie, utrzymanie równowagi i właściwej pozycji ciała oraz funkcja energetyzująca. W efekcie dysregulacji wymienionych elementów osoba doświadcza problemów z prawidłowym rozumieniem, komunikacją, zapamiętywaniem, uczeniem się. Zobrazujmy to przykładami. Wyobraźmy sobie dzieci posługujące się wieloma monotonnymi dźwiękami czy generujące znaczną liczbę słów, którym jednak przypisuje się wyłącznie znaczenie autostymulacji. Mimo, że dźwięki te mają charakter energetyzujący, de facto pozbawione są one aspektu społecznego, czyli nie służą komunikacji. Z drugiej strony, spotykamy w pracy klinicznej osoby, którym rozmowa nie sprawia trudności, a jednak skarżą się na niski poziom energii. Bywa, że wśród nich znajdują się nauczyciele lub inne osoby zawodowo eksploatujące umiejętności słuchania i mówienia. Sprzężenie „ucho-usta-ucho” nie spełnia u nich w wystarczającym stopniu funkcji energetyzującej – długotrwałe słuchanie oraz mówienie z czasem może prowadzić do trudności w uwadze słuchowej. Inną skargą obrazującą trudności w sprawnym działaniu pętli audio-wokalnej jest zgłaszany problem w rozumieniu konwersacji podczas imprezy towarzyskiej. Możemy wyobrazić sobie dyskomfort takiej osoby przez porównanie tej sytuacji do prowadzenia rozmowy na peronie dworcowym, podczas równocześnie wjeżdżającego pociągu. Niemożność w utrzymaniu uwagi powoduje zgubienie wątku i naturalne wycofanie się. Wymienione problemy nie mają oczywiście znaczenia, jeśli pojawiają się incydentalnie. Mamy przecież prawo do lepszych i gorszych dni, a nasza uwaga, zgodnie ze swoją naturą, może fluktuować. Sytuacja staje się niepokojąca wtedy, gdy problem zaczyna być długotrwały. Liczne obserwacje wskazują, że pomimo prawidłowego wyniku obiektywnego badania słuchu fizjologicznego można wykazywać istotne trudności ze słuchaniem. Oprócz podanych powyżej przykładów, skargi osób z tym problemem mogą także dotyczyć trudności w rozumieniu poleceń, nieprawidłowego rozumienia podobnie brzmiących słów (np. „skończ śniadanie” vs „skończ zadanie”), tendencji do udzielania nieadekwatnych odpowiedzi na zadane pytania, wzmożonej wrażliwości na dźwięk (np. trudny do zniesienia, drażniący dla osoby pisk ładowarki do telefonu czy gwałtowne reakcje w postaci zasłaniania uszu w efekcie pojawienia się określonych dźwięków w otoczeniu). Inną wskazówką mówiącą o trudnościach w przebiegu procesów uwagi słuchowej są problemy z mową ekspresyjną. Należą do nich: występowanie niektórych wad artykulacyjnych, kłopoty z budowaniem swobodnej wypowiedzi, wyjątkowo głośna mowa przy braku niedosłuchu czy skrajna niechęć do wystąpień publicznych (często wiązana z trudnością akceptacji własnego głosu). Ważne pytanie dotyczy przyczyn osłabienia procesów uwagi słuchowej. Wśród nich najczęściej wymienia się: powtarzające się (szczególnie we wczesnym dzieciństwie) choroby ucha, w tym np. wysiękowe zapalenie ucha środkowego, silny stres, brak odpowiedniego treningu słuchania (monotonne środowisko akustyczne), doświadczenie traumy (a z nią związanego zablokowania pragnienia do komunikacji) czy występowanie centralnych zaburzeń przetwarzania słuchowego. Myśląc jednak o treningu słuchowym, należy każdorazowo przeprowadzić dokładną diagnostykę różnicową. Bowiem wiele trudności opisywanych przez klienta i wskazujących na zaburzenia uwagi słuchowej może wiązać się ze stanami chorobowymi, wymagającymi przede wszystkim interwencji lekarskiej – lekarza laryngologa, pediatry, neurologa czy psychiatry! Bez wątpienia Alfred Tomatis był pionierem w zakresie rozwoju technik wspomagających i przywracających komfort słuchowy, wykorzystując nowoczesne technologie. Poprawa lub przywrócenie funkcji utraconych w wyniku np. zaburzeń w pracy mięśni ucha jest możliwe w oparciu o unikalne mechanizmy: dynamicznego kontrastu dźwiękowego, pracy za pomocą przewodnictwa kostnego i powietrznego oraz tzw. muzyki filtrowanej. Metoda Tomatisa® jest swego rodzaju fitnessem dla mięśni ucha, a cały proces pedagogiczny zachodzi w oparciu o pracę z tzw. elektronicznym uchem (Tomatis, 2001). Podsumowując, trening przeznaczony jest do wspomagania osób z: zaburzeniami mowy i języka (m.in. opóźnieniami rozwoju mowy, zaburzeniami artykulacji, specyficznymi zaburzeniami językowymi, jąkaniem, centralnymi zaburzeniami przetwarzania słuchowego), nieprawidłowościami w spontanicznym nabywaniu umiejętności szkolnych (dysleksja, dysgrafia, dysortografia), nieprawidłowościami w regulacji zachowania i emocji (m.in. trudnościami w koncentracji uwagi, problemami w zapamiętywaniu i uczeniu się). Szerokie zastosowanie metoda ma także w obszarze nauki języków obcych. Każdorazowo warto rozważyć możliwość pracy Metodą Tomatisa® zwłaszcza u osób, u których mimo podjętych wcześniej interwencji (długoletnia, mało efektywna terapia logopedyczna czy pedagogiczna) nie osiągamy przewidywanych celów terapeutycznych. Więcej informacji o treningu można znaleźć na stronie internetowej: www.tomatis.com. Bibliografia Mojs E., Nowogrodzka A., Piasecki B., Wolnowska B., Wpływ treningu słuchowego Tomatisa na poziom funkcjonowania poznawczego u dzieci z dysfunkcjami mowy, Neuropsychiatr Neuropsychol, 2011;6:3–4. Madaule P., Objawy zaburzeń uwagi słuchowej, w: Audio-psycho-fonologia dla śpiewaków i muzyków, Lublin, Wyd. UMCS, 1995. Mularzuk M., Czajka N., Ratyńska J., Szkiełkowska A., Analiza wyników testu uwagi i lateralizacji słuchowej uczniów poddanych terapii za pomocą metody Tomatisa, „Nowa Audiofonologia” 1(3), 2012: 67‒73. Ratyńska J., Zasady stosowania Metody Tomatisa w zaburzeniach głosu i mowy, IFiPS, Warszawa 2002. Tomatis A. A., The ear and the voice, Paris: Editions Robert Laffont SA; 2001.

Zygmunt Bauman, zmarły przed kilkoma laty polski socjolog, o współczesnych czasach mawiał, że „jedyną stałą rzeczą jest zmiana, a jedyną pewną rzeczą – niepewność”. Z perspektywy czasu wydaje się, że były to prorocze słowa.

Pandemia COVID-19 zebrała żniwa w różnych obszarach naszego życia. Dotknęła również snu – sfery tak ważnej dla naszej regeneracji, odporności i kondycji psychicznej. Obecnie istotnie zwiększył się odsetek osób zgłaszających problemy ze snem. Zjawisko to określamy mianem koronasomnii. Jakie są jej przyczyny oraz możliwości poprawy snu w czasach, w których przyszło nam leczyć się online?

W ostatnim okresie pojawia się dużo publikacji związanych z powikłaniami neuropsychiatrycznymi w przebiegu zakażenia COVID-19, jak również o odległych następstwach infekcji. Sporo doniesień związanych jest z czynnikami psychologicznymi, takimi jak: izolacja, zmiana dotychczasowych przyzwyczajeń, lęk przed zachorowaniem i śmiercią, obawy przed utratą pracy oraz obawy związane z sytuacją materialną, które spowodowały wzrost występowania takich chorób i zaburzeń psychicznych, jak zaburzenia adaptacyjne, lękowe, depresje, zespoły stresu pourazowego. Nieco rzadziej wskazuje się natomiast na znaczenie samej infekcji COVID-19 dla zdrowia psychicznego.

Pandemia koronawirusa wpłynęła znacząco na zdrowie psychiczne młodzieży i osób dorosłych. Do gabinetów psychoterapeutów znacznie częściej zaczęli zgłaszać się klienci z objawami lękowymi. Nasilenie problemów emocjonalnych i lękowych było zauważalne również u klientów przebywających od dłuższego czasu w terapii. Czynniki takie jak: przedłużające się poczucie zagrożenia, intensywna ekspozycja na stres oraz brak poczucia stabilizacji sytuacji życiowej wywołane COVID-19 wpływały między innymi na nasilenie lęku o zdrowie oraz lęku uogólnionego. U osób z fobią społeczną stan związany z izolacją społeczną nasilił reakcję unikania kontaktów społecznych.

Pandemia COVID-19 powoduje istotne zakłócenia w życiu większości ludzi na świecie. Próżno szukać człowieka, który nie doświadczyłby na własnej skórze trudności życiowych związanych z jej wybuchem. Jeśli ludziom udało się uniknąć zakażenia i zostali w porę zaszczepieni, to wciąż przeżywają stresy związane z lękiem o zdrowie bliskich, zwłaszcza tych w podeszłym wieku.

Problem przemocy w rodzinie niestety jest dosyć powszechnym, także w Polsce. Trudno jest podać dokładne dane dotyczące tego zjawiska, ale posłużyć się można chociażby liczbą 72 601 wypełnionych formularzy Niebieska Karta – A (Komenda Główna Policji, 2020). Niebieska Karta jest dokumentem służbowym wypełnianym przez funkcjonariusza policji w przypadku stwierdzenia przemocy w rodzinie, co służyć ma udokumentowaniu faktów z ową przemocą związanych. Warto mieć na uwadze fakt, iż liczba wskazana powyżej i jest z pewnością niedoszacowana – statystyki z pewnością nie oddają rzeczywistej skali problemu.

Od 1,2% do 3% ludzi choruje na zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) (Butcher i in., 2017). Głównym objawem tego zaburzenia są pojawiające się natrętne myśli, obsesje, intruzje, które wywołują stres i napięcia, i/lub kompulsje, czyli czynności wykonywane w celu redukcji napięć. Najczęściej pojawiającymi się myślami natrętnymi w zaburzeniu są obawy związane z brudem i zarazkami (Bryńska, 2007). Treść obsesji w dużej mierze związana jest z wydarzeniami życiowymi.

Pandemia stanowi przestrzeń gwałtownych zmian i konieczności adaptacji w warunkach, w których dotychczasowe zasoby i mechanizmy okazują się często niewystarczające w nowym i specyficznym czasie. Zderzyliśmy się w swojej codziennej egzystencji z nagłymi i stresującymi zmianami, dotyczącymi niemal każdej sfery naszego życia. Ich nagły i postępujący charakter wymagał od nas restrykcyjnej adaptacji do ograniczeń, obostrzeń, licznych wymogów sytuacyjnych, w tym epidemiologicznych i prawnych.

Czas pandemii może uruchamiać w nas różne doświadczenia emocjonalne – zarówno te, bezpośrednio odpowiadające na sytuację, w której się znajdujemy, czyli strata, adaptacja do nowej sytuacji, zmiana, ale również może zaktywizować stare schematy, ożywić „uśpione” doświadczenia, przeżycia lub, używając innego języka, osłabić dotychczasowe mechanizmy obronne, jakie człowiek stosuje, aby radzić sobie z trudnymi doświadczeniami wewnętrznymi. Ta perspektywa patrzenia może pomóc nam lepiej wspierać i towarzyszyć klientom w procesie terapii, aby nie pozostać we wtórnych doświadczeniach, a docierać do pierwotnych.

Z początkiem maja bieżącego roku osób, które przechorowały COVID-19, było na świecie ponad 152 mln, a liczba ofiar śmiertelnych przekroczyła 3 mln. Bilans pierwszego roku pandemii jest zapewne znacznie niedoszacowany, gdyż nie uwzględnia osób bez wykonanych testów, a także ofiar, które zmarły nie doczekawszy pomocy lekarskiej czy wyniku testu. Magia dużych liczb sprawia, że giną w niej indywidualne ludzkie tragedie, trudności i problemy psychiczne doświadczane przez coraz większą grupę osób.