Organizacyjna analiza transakcyjna (OAT) proponuje spojrzeć na człowieka także w kontekście systemu organizacyjnego, którego jest częścią. Nie po to,
by odwrócić uwagę od jego indywidualnej historii, lecz by zobaczyć, w jaki sposób spotyka się ona z warunkami tworzonymi przez organizację. Tym samym rozszerza się zakres pytań, które stawiamy, próbując zrozumieć sposób funkcjonowania klienta: w jaki sposób przeszłość tej osoby spotyka się z organizacją, w której odgrywa swoją rolę? Co się dzieje na styku indywidualnych doświadczeń i systemu organizacyjnego? Jak organizacja odpowiada na sposób funkcjonowania tej osoby i jak sposób funkcjonowania tej osoby wpływa na organizację?
Dział: Diagnoza
W psychoterapii, również w analizie transakcyjnej, zwyczajowymi metodami diagnozy są rozmowa i obserwacja. Obserwacja jest umiejętnością, której znaczenie szczególnie podkreślał Eric Berne (1966, tłum. własne), pisząc: „obserwacja jest absolutną podstawą dobrej pracy klinicznej, ważniejszą nawet niż technika”.
W trzecim artykule tej serii odpowiadamy na pytanie, czy ISTDP może wzbogacić klasyczną diagnozę oraz w jaki sposób pracować w trakcie wywiadu wstępnego, aby rozwiązać to, czego nie udało się zdiagnozować i zmienić w trakcie niemal 10 lat poprzednich terapii. Wyjaśniamy też, dlaczego w ogóle jest to możliwe. Od momentu wejścia pacjentki do gabinetu zwracamy szczególną uwagę na rzeczywistą relację z terapeutą i analizujemy naszą interakcję z chwili na chwilę przy towarzyszeniu i wsparciu „oka” kamery.
Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT) traktuje elastyczność psychologiczną jako kluczowy wskaźnik zdrowia psychicznego. Podejście to, zakorzenione w filozofii funkcjonalnego kontekstualizmu oraz kontekstualnych naukach o zachowaniu (CBS), odchodzi od ujmowania trudności psychicznych wyłącznie w kategoriach nozologicznych. Zamiast pytać: „Jakie zaburzenie ma ta osoba?”, kontekstualny behawioryzm przesuwa punkt ciężkości w stronę pytania: „Jakie procesy podtrzymują jej cierpienie i ograniczają jej życie?”.
W podejściu logoterapeutycznym i noo-psychosomatycznym punkt ciężkości przesuwa się z pytania: „Co pacjentowi dolega?” na pytanie: „W jaki sposób pacjent przeżywa swoje życie i w czym utracił (lub zawęził) możliwość sercotwórczego odniesienia do siebie, świata i wartości?”. Nie oznacza to odrzucenia klasyfikacji klinicznej, ale nadanie jej roli pomocniczej. Diagnoza ma tu służyć nie tylko rozpoznaniu objawów, lecz przede wszystkim uchwyceniu, jak pacjent rozumie sens, jak funkcjonuje w świecie wartości i na ile pozostaje zdolny do autotranscendencji (wyjścia poza siebie ku zadaniu, relacji, sprawie).
Diagnoza psychologiczna może być prowadzona z różnych perspektyw, w zależności od celu badania i potrzeb osoby diagnozowanej. Najczęściej wyróżnia się trzy podstawowe typy diagnozy: nozologiczną, funkcjonalną oraz idiograficzną.
Ten artykuł stawia tezę: „Psychoterapeuta Gestalt diagnozuje”. Nie po to, by etykietować, lecz by orientować się w polu relacji, skuteczniej leczyć, tworzyć wspólnie z klientem robocze hipotezy o tym, jak dzieje się cierpienie i co je podtrzymuje. Wokół Gestalt krąży hasło: „Terapeuta podąża za klientem”. Podążanie nie jest jednak biernością. Różnica między wzmacnianiem psychopatologii (przypadkowym utwierdzaniem sztywnego wzorca) a jej leczeniem polega na jakości obecności – czy akomodujemy się do impasu, czy przywracamy ruch i wsparcie dla następnego kroku kontaktu. W tym sensie diagnoza, rozumiana fenomenologicznie i estetycznie, działa jak kompas.
W pracy psychoterapeutów psychodynamicznych etap konsultacji i diagnozy stanowi kluczowy wstęp do terapii – fundament, na którym opiera się planowanie dalszego leczenia. Każdy specjalista uczy się prowadzić ten etap w taki sposób, by nie tylko trafnie postawić rozpoznanie, lecz także by diagnoza była dokładna i uwzględniała pełne spektrum funkcjonowania pacjenta. Równie istotne jest ujęcie problemów pacjentów w sposób dla nich zrozumiały i znaczący – tak, by możliwe było osiągnięcie porozumienia oraz zawarcie kontraktu terapeutycznego wokół wspólnie określonych celów terapii, wynikających z diagnozy i potrzeb pacjentów.
Choroby przewlekłe, trwające przez sześć miesięcy lub dłużej, są coraz częściej diagnozowane u dzieci, młodzieży oraz osób dorosłych (GUS, 2024; Miniszewska, 2020). Charakteryzują się różnym czasem wystąpienia w cyklu życia (mogą być wrodzone lub nabyte), stopniem widoczności objawów, zróżnicowanym przebiegiem klinicznym oraz odmiennym rokowaniem, co determinuje specyfikę trudności doświadczanych przez pacjenta i jego bliskich (Butwicka, 2021; Miniszewska, 2020).
Zaburzenie osobowości od wielu lat jest uznawane za najbardziej stygmatyzującą diagnozę (Chanen, 2023). W przeszłości postawienie diagnozy zaburzeń osobowości oznaczało dla pacjenta brak nadziei, gdyż zaburzenia te uznawano za niepodlegające leczeniu ani terapii (Swales, 2022). Obecnie istnieje szereg terapii opracowanych z myślą o osobach, które doświadczają problemów powszechnie określanych jako zaburzenia osobowości, w szczególności zaburzenia osobowości z pogranicza (typu borderline, BPD), a zatem stosunek kosztów do korzyści uległ znaczącej zmianie.
Różnorodność form ludzkiego cierpienia sprawia, że w obrębie psychoterapii już od dawna funkcjonuje coś, co umownie możemy nazwać „specjalizacją tematyczną”, tj. nieformalną specjalizacją psychologa czy psychoterapeuty. Tak więc po odbyciu formalnego szkolenia w zakresie diagnozy psychologicznej i/lub psychoterapii lub jeszcze w trakcie tego ostatniego specjalista określa się, że pracuje na przykład „z osobami z zaburzeniami odżywiania”, „z kobietami w spektrum autyzmu” czy „z traumą” albo „z dziećmi”.
Diagnoza psychologiczna to bardzo złożony i wymagający proces, rozpoczynający się zebraniem od pacjenta lub pacjentki wywiadu dotyczącego dotychczasowego funkcjonowania oraz historii rozwoju, a także rozumienia przez osobę badaną istotnych, formacyjnych wydarzeń życiowych. Proces ten kończy się dobraniem przez specjalistę odpowiednich narzędzi do badania pacjenta; mogą to być testy psychologiczne lub pogłębienie wywiadu psychologicznego pozwalającego wykryć u pacjenta charakterystyczne objawy kliniczne.