Czasami możesz zobaczyć toksyczną relację, która pędzi w Twoją stronę jak szybki pociąg. Innym razem skrada się tak wolno, że nie zdajesz sobie sprawy, że w niej jesteś, dopóki będzie bardzo trudno, by się z niej wydostać. Większość z nas doświadczyła lub obecnie doświadcza jednej lub kilku toksycznych relacji. Zastanawiamy się, jak można ich uniknąć, a nawet rozważamy, czy to nie my jesteśmy toksyczną osobą. Możemy także zastanowić się, dlaczego po doświadczeniu w „przeszłości negatywnej” związków toksycznych, nadal wciągamy je w nasze życie lub dlaczego jesteśmy nieustannie bezbronni wobec przynęty Pani lub Pana Toksycznego Agenta.

Taki i podobny sposób opowiadania o emocjach jest dla nas codziennością. Nikogo nie dziwi, że człowiek, którego spotyka trudna sytuacja, jest smutny lub że ktoś, kto pracuje z osobą wybuchową, jest podenerwowany. Czasem odnosimy wręcz wrażenie, że każdy w takiej sytuacji zareagowałby podobnie, bo przecież takie właśnie emocje są naturalne i właściwe dla sytuacji. Wyciągamy więc prosty i, jak się początkowo zdaje, logiczny wniosek, że nasze emocje wynikają z faktów i sytuacji, których doświadczamy i że zależą one w dużej mierze od zachowania osób, z którymi się spotykamy...

W praktyce klinicznej zwykle mamy do czynienia z osobami w kryzysie. Jak wiadomo, nie każdy pacjent trafia do specjalistycznego Ośrodka Interwencji Kryzysowej lub ma potrzebę i możliwość skorzystania z takiej pomocy. Psychologowie i psychoterapeuci stoją więc przed wyzwaniem pracy z osobami w ostrym stanie kryzysowym, zazwyczaj bez możliwości wykorzystania zasobów zespołu interwencji kryzysowej, czyli wsparcia prawnika, pracownika socjalnego, asystenta rodziny itp. Praca z osobą w kryzysie jest wymagająca i może być obciążająca dla interwenta.

Trening Umiejętności Społecznych jest zbiorem interwencji poznawczo-behawioralnych skonstruowanych tak, aby były one łatwo dostosowane przez prowadzących, dla dzieci i młodzieży oraz osób z ukrytymi niepełnosprawnościami, jaką jest obecność zespołu Aspergera lub zaburzeń pokrewnych, które uniemożliwiają im prawidłowe funkcjonowanie społeczne, emocjonalne oraz zakłócają procesy uczenia się.

Nie można nikogo zmusić do podjęcia psychoterapii. Nie można go też zmusić, aby w niej pozostał. Można proponować, zachęcać, niekiedy nawet przyprowadzić do gabinetu (jak np. dzieje się z dziećmi), ale podjęcie pracy to już osobista decyzja konkretnej osoby.

Ludzka seksualność jest wymiarem niezwykle złożonym i skomplikowanym, zaś sama tematyka dotycząca seksu czy choćby płciowości od pokoleń stanowi obszar tabu, licznych kontrowersji, a nawet sporów. Narosłe wokół tych zagadnień emocje, nieporozumienia, celowe bądź nieświadome przekłamania, stereotypy czy błędne sądy zamiast porządkować wiedzę, zaciemniają jedynie obraz zjawiska, wikłając sferę merytoryczną z przestrzenią ideologiczną i światopoglądową. Co ważne, uwaga ta dotyczy każdej ze stron konfliktu – każdej, dla której owa tematyka nie stanowi jedynie wyabstrahowanego od emocji przedmiotu badań, a nabiera charakteru osobistego, stanowiąc zagrożenie manipulowania faktami.

Rozważając pochodzenie terminu „empatia”, kierujemy naszą uwagę ku emocjom, a zwłaszcza ku cierpieniu. Zrozumiałym jest zatem to, że psychologia analizuje znaczenie empatii w kryzysach życiowych. Empatia jednak ma różne wymiary, a więc i wieloaspektowe znaczenie dla kształtowania i przebiegu relacji w życiu codziennym, począwszy od etapu dzieciństwa. Dlatego powstaje pytanie o to, jakie emocjonalne nagrody i koszty niosą za sobą różne sposoby empatyzowania dla osób poruszających się w sieci relacji społecznych – a szczególnie tych bliskich, romantycznych czy rodzinnych – kiedy balansują między emocjonalną współzależnością a dystansem.

Autorka artykułu dzieli się doświadczeniem łączenia neuronauki z prowadzoną psychoterapią. Niezależnie od paradygmatu prowadzonej psychoterapii w leczeniu zaburzeń lękowych pomocne dla pacjenta mogą być minikomentarze neuronaukowe, co u niektórych może zwiększyć motywację do terapii i konfrontacji z lękiem.

Kim są bohaterowie? W każdym z nas żyje bohater, bez względu na wiek, płeć, przynależność, religię czy zdolności. Bohaterami są przeważnie zwykli, przeciętni ludzie, którzy dokonują aktów bohaterstwa uznawanych za niezwykłe. Według naszej definicji bohaterstwo to intencjonalne działanie na rzecz innych będących w potrzebie lub na rzecz ludzkości, podejmowane z pobudek moralnych, pozbawione osobistych korzyści, ze świadomością prawdopodobnych kosztów osobistych. Bohaterstwo to wyznaczenie „jednoznacznej zasady” moralności w bronionej kwestii, bronionej i podtrzymywanej pomimo nacisku oponentów. Bohaterstwo może być aktem impulsywnym, uratowaniem czyjegoś życia, a może też być refleksyjnym procesem planowania działań w obronie sprawiedliwości i moralności. Bohaterstwo i przywództwo – nowy model W tym krótkim artykule postaramy się przybliżyć złożony model transformacyjnego i pozytywnego przywództwa bohaterskiego, opartego na motywach i wartościach wynikających ze współczucia. Jak wiemy z badań, przywódcy stymulujący negatywne i zagrażające/defensywne zachowania w organizacji, mogą przyczyniać się do wzrostu kosztów opieki zdrowotnej, obniżenia wydajności i zadowolenia z pracy, pogorszenia współpracy i spadku lojalności wobec organizacji. Dla odmiany liderzy, którzy dbają i troszczą się o dobre samopoczucie psychiczne pracowników, mają decydujące znaczenie dla wydajności finansowej, kreatywności i ogólnego dobrego funkcjonowania organizacji. Poniżej piszemy o tym, że nie tylko warto ale także, że możemy edukować się w obszarze przywództwa opartego na współczuciu. Przywództwo transformacyjne Uznając, że przywództwo może przybierać wiele form, i należy podkreślić, że przywódcy transformacyjni oddziałujący na ich podopiecznych są wraz ze swoimi zespołami dużo bardziej produktywni, gdy kierują uwagę na takie kwestie jak dobro i pomyślność innych ludzi, organizacji i społeczeństwa. Wiele danych naukowych, w tym liczne metaanalizy potwierdzają, że ten typ przywództwa prowadzi do lepszej wydajności i prowadzi do głębokiej kreatywnej wymiany służącej i ludziom, i organizacjom. (De Groot, Kiker & Cross, 2000; Lowe, Kroeck & Sivasubramaniam, 1996; Bass, 1985). Przywódcy transformacyjni stanowią unikalną, wyróżniającą się grupę, gdyż wspierają rozwiązywanie problemów poprzez jednoczesne rozwijanie pracowników, którzy w ten sposób uczą się otwartości oraz kreatywności, a w konsekwencji potrafią stawić czoło problemom w przyszłości. Przywództwo transformacyjne często wiąże się z charyzmą społeczną oraz ze szczerym pragnieniem, aby zapewnić pracownikom zarówno stymulację intelektualną, jak i osobiste zrozumienie dla ich doświadczeń w miejscu pracy, w celu ich dalszego rozwoju. Przywódcy transformacyjni dobrze rozumieją różnicę istniejącą pomiędzy zaangażowaniem wynikającym ze spodziewanej nagrody a spowodowanym obawą przed negatywnymi konsekwencjami. Te bardzo ważne wnioski pozwalają nam powiązać współczucie z przywództwem transformacyjnym poprzez świadomość pracownika i potrzeb organizacyjnych (świadomość cierpienia), uczucie empatii (rozpoznawanie uczuć o charakterze współczującym) i inicjowanie działań zmierzających do rozwiązania problemów (działanie). Przywództwo zorientowane na dominację społeczną Orientacja na dominację społeczną (ODS) to na poziomie jednostki „elementarna bezwzględność oraz wizja świata jako wrogiej i bezpardonowej rywalizacji zwycięzców i przegranych” (Sidanius et. Al. 2012), a na poziomie grupowym pragnienie zdobycia pozycji uprzywilejowanej względem grup zewnętrznych. Osoby plasujące się wysoko na skali ODS pragną osiągnąć wysoki status społeczny i ekonomiczny, są bardziej bezkompromisowe, mniej uważne na innych, chłodniejsze i mniej skłonne do współczucia niż osoby lokujące się na niższych piętrach tej skali. Wolą w normalnych relacjach zajmować pozycję dominującą, charakteryzują się obniżoną moralnością, brakiem empatii i życzliwości, a także wykazują silne cechy makiaweliczne i psychotyczne (zobacz: Ciemna Triada – Altemeyer 1998; Heaven i Bucci 2001). W zasadzie, w każdym systemie społecznym mamy do czynienia z jakąś formą przywództwa (w systemie zawodowym, w rodzinie, nieformalnej grupie przyjaciół itp.). Dlatego szczególnie ważne jest zapoznanie się z różnymi stylami przywódczymi oraz zrozumienie wpływu przywództwa charakteryzującego się wysokim stopniem ODS, a także nakreślenie sposobów polepszenia funkcjonowania organizacji. Osoby o wysokiej orientacji na dominację społeczną wolą dysharmonię niż egalitaryzm; wysoki poziom ODS wiąże się także z dużymi preferencjami dla wojny, narodowej hegemonii, międzynarodowych konfliktów i nierówności (Heaven et al. 2006, 605). Procesy te zostały opisane na przykładzie agresywnych liderów od Hitlera po Jima Jonesa (Lindholm, 1993), zdolnych pociągać za sobą rzesze ludzi, tworzyć całe ruchy społeczne i kulty oraz sprawiać, że „dobrzy ludzie czynią zło” (Zimbardo, 2006). Ważną rolę w akceptacji ODS i powiązanych zachowań dominujących odgrywa także ideologia (Martin et al. 2015). Poczucie przynależności: The Thriving Work place W danym systemie czy w organizacji większość ludzi realizuje wspólny cel, zmierzając w jednym kierunku. Jednakże nie zawsze członek zespołu ma poczucie własnej unikatowości i ważności dla tego systemu lub środowiska. Natomiast jednym z podstawowych czynników, który motywuje pracowników do brania na siebie większej odpowiedzialności, a także do angażowania się jest ich poczucie, że w sposób indywidualny mają swoje miejsce w tym zespole (Wilczyńska, 2014). Niepewność przynależności (Walton i Cohen, 2007) sprawia, że ludzie gorzej funkcjonują poznawczo, a poczucie wykluczenia („społeczna śmierć”) niesie za sobą brak zaangażowania i wyłączenie z odpowiedzialności (przykryte czasem pozorami pewnych działań) (McDonald, Leary, 2005). Kiedy ludzie czują się zagrożeni wykluczeniem, bronią się, wykluczając innych. Wówczas pojawia się plotkowanie, cynizm, podwójne komunikaty, krytykanctwo, wystawianie na próbę itp. Budowanie poczucia przynależności opiera się na zrozumieniu przez pracownika jego roli w zespole, celu i ważności jego codziennej pracy. Wspieranie przynależności wzmacnia poczucie człowieka, że „mogę być autentyczny – i taki jestem tu potrzebny i doceniany”. Docenianie ważności osób oraz podkreślanie ich znaczenia i unikatowości dla funkcjonowania całego zespołu to jeden z aspektów wspierania poczucia przynależności, które stanowi ogromną siłę napędową do działania, wzmacnia samoocenę i konstruktywne sposoby radzenia sobie w trudnych sytuacjach (Wilczyńska, 2013). Rozwój współczującego i bohaterskiego przywództwa Trening w zakresie Umiejętności Współczucia (Compassion Skills Traning – CST) prowadzony jest na platformie ułatwiającej rozwój tych umiejętności w oparciu o osiągnięcia nauki, portale społecznościowe i interakcje interpersonalne. Umożliwia uczestnikom rozwijanie swojego współczucia dla siebie i innych w bezpiecznym, przyjaznym i wymiernym środowisku. Diadyczny proces uczenia wspomaga inne niezwykle istotne elementy osobistego i społecznego dobrostanu, takie jak uważność, związek z podstawowymi wartościami, rozumienie emocji, nastawienie na rozwój i behawioralne zaangażowanie. Pomaga także radzić sobie z potencjalnymi przeszkodami w dawaniu i przyjmowaniu życzliwości. Wszystkie te wymienione elementy mają decydujące znaczenie dla życia zawodowego i społecznego. W trakcie treningu CST nacisk rozłożony jest na różne sfery: Akademicka: udział w treningu pozwala na wymierny rozwój edukacyjnych i zawodowych umiejętności interpersonalnych do wykorzystania w badaniach nad rezultatami uzyskiwanymi przez studentów, w zachowaniu zdrowia psychicznego i dobrego samopoczucia. Opieka zdrowotna: udział w treningu pozwala na radzenie sobie z wypaleniem i zobojętnieniem wśród studentów oraz pracowników służby zdrowia (w szczególności lekarzy i pielęgniarek). Biznes/Społeczność: udział w treningu pozwala na rozwój umiejętności interpersonalnych ułatwiających zaangażowanie, osiąganie wydajności i efektywności.   Krótki przegląd szkolenia z zakresu umiejętności współczucia: spotkanie partnerów w ramach CST odbywa się w formie internetowej rozmowy wideo. Partnerzy odbywają osiem tematycznych (ale elastycznych) sesji, podczas których wspólnie mierzą się z zadaniami poświęconymi tematyce współczucia, razem odpowiadają na pytania i dyskutują. Wprowadzenie programu, informacje dotyczące środowiska opieki zdrowotnej i umiejętności aktywnego słuchania. Bycie uważnym na nasze wartości, bycie świadomym swojego życia i tego, co w nas najlepsze. Pogodzenie się z podstępną naturą naszego umysłu, radzenie sobie z groźbą i przejście do ukojenia. Bycie uważnym na nasze nastawienia, rozwój postawy umożliwiającej samodzielne uspokojenie i podniesienie na duchu. Ja współczujące i trzy kierunki życzliwości; Otrzymywanie. Trzy kierunki życzliwości – ćwiczenie współczucia dla samego siebie. Trzy kierunki życzliwości – ćwiczenie empatii i współczucia dla innych. Konsolidacja: Co wzięliśmy sobie z programu i jak wpłynie to na nasze życie. Prowadzenie: Trening Umiejętności Współczucia (CST) można łatwo odbyć samodzielnie. Należy się zalogować na platformie CST, a funkcje takie jak: automatyczny dobór partnera, listy oczekujących, stała informacja zwrotna i wykluczanie problematycznych uczestników, są wbudowane w program. Dzięki udziałowi w CST relacje oparte na współczuciu mogą rozwijać rodzice, nauczyciele, pracownicy administracji, przedstawiciele społeczności biznesowych, stowarzyszeń i organizacji. Projekt Bohaterskiej Wyobraźni i Trenowanie Umiejętności Współczucia Z Treningu Umiejętności Współczucia (CST) z elementami Projektu Bohaterskiej Wyobraźni (HIP) mamy obecnie okazję korzystać za pośrednictwem Platformy Brightsity (diadyczny proces uczenia się i system pomiaru).  Po latach badań nad motywami, które popychają dobrych ludzi do złych uczynków, nadszedł czas na nową, wielką misję inspirowania i edukowania ludzi, aby stali się „Codziennymi Bohaterami”. Program Bohaterskiej Wyobraźni (Heroic Imagination Project) – to nasza nienastawiona na zyski organizacja w San Francisco, która opracowuje i realizuje badania, programy edukacyjne oraz korporacyjne i publiczne inicjatywy aby inspirować i zachęcać do codziennego bohaterstwa. Zapraszamy do odwiedzenia naszej strony amerykańskiej: //www.HeroicImagination.org/i polskiej www.hip.org.pl  Pierwsze całościowe kursy CST na platformie Brightsity, czyli szkolenie w zakresie umiejętności współczucia ukończyło już tysiące lekarzy, pielęgniarek, pracowników, menedżerów, liderów biznesowych, studentów uczelni i studiów podyplomowych. Zapraszamy do odwiedzenia internetowej strony poświęconej trenowaniu umiejętności współczucia: //compassionst.com/.

Diagnoza i terapia pacjentów po urazie mózgu należy do najważniejszych problemów, z jakimi boryka się medycyna XXI wieku (Langlois i wsp., 2006). Nie chodzi tu jednak tylko o to, że urazy mózgu (traumatic brain injury, TBI), jak podaje WHO, występują dziś częściej niż wiele innych chorób i staną się jedną z głównych przyczyn zgonów lub niepełnosprawności do 2020 roku (por. Hyder i wsp., 2007). Zdaniem Prigatano (1999) na tę sytuację składają się ponadto następujące czynniki: zmniejszanie się środków finansowych przeznaczanych dla służb zajmujących się problemami zdrowotnymi, w tym na neurorehabilitację osób po urazach mózgu, konieczność uściślenia i oceny efektywnych oddziaływań rehabilitacyjnych w stosunku do poszczególnych grup pacjentów, brak danych naukowych, które posłużyłyby do podważenia decyzji opartych bardziej na wskaźnikach ekonomicznych niż na potrzebach pacjentów. Niniejszy artykuł jest drugą częścią materiału opublikowanego w „Psychologii w Praktyce” nr 4 (2017) – dostępnego pod tym samym tytułem. Polska Szkoła Neurorehabilitacji Neurorehabilitacja jest rozumiana w Polsce jako złożony proces medyczny mający na celu pomoc w odzyskiwaniu zdolności funkcjonowania układu nerwowego oraz zminimalizowanie i/lub wyrównanie ewentualnych zmian funkcjonalnych wynikających z uszkodzenia tego układu (por. Pąchalska, 2007). W procesie neurorehabilitacji wykorzystuje się oprócz metod standardowych (por. Pąchalska 2007) również nowe neurotechnologie (neurofeedback, przezczaszkową stymulację magnetyczną (ang. transcranial magnetic stimulation, TMS) oraz przezczaszkową stymulację prądem elektrycznym (ang. transcranial direct current stimulation, tDCS) (Pąchalska, Kaczmarek i Kropotov, 2014). Neurorehabilitacja powinna być powiązana z umiejętnościami i postawami osoby niepełnosprawnej oraz jej rodziny i przyjaciół, a także powinna promować ich umiejętności do pracy na najwyższym możliwym dla nich poziomie niezależności od innych. Powinna zachęcać również do odbudowy poczucia własnej wartości i pozytywnego nastroju, aby pacjent mógł przystosować się do nowej sytuacji i skutecznie zaangażować się w proces własnej reintegracji społecznej. Tab. 1. Cechy Polskiej Szkoły Neurorehabilitacji     CECHA NEUROREHABILITACJI ISTOTA ODDZIAŁYWANIA HOLISTYCZNA     Należy uwzględnić wymiary fizyczne, poznawcze, psychologiczne, społeczne i kulturowe tożsamości i osobowości, stadium postępu choroby i stylu życia zarówno pacjenta, jak i rodziny   ZORIENTOWANA NA PACJENTA (I RODZINĘ)    Zaprojektowane dla opieki zdrowotnej strategie powinny być dostosowane (o ile to możliwe)  WIELOSPECJALISTYCZNA Plany integracji społecznej powinny być projektowane i wdrażane przez wielospecjalistyczne zespoły złożone z wysoko wykwalifikowanych i zmotywowanych praktyków doświadczonych w pracy zespołowej. Uczestnictwo i aktywna współpraca pacjenta oraz rodziny jest niezbędna. Pacjent i rodzina muszą być dobrze poinformowani o istocie urazu i jego następstwach oraz o możliwościach oddziaływań pomocowych. Konieczne jest zbudowanie zaufania do wielospecjalistycznego zespołu DŁUGOTERMINOWA Oddziaływania terapeutyczne powinny być prowadzone długoterminowo. Powinny być ukierunkowane na różnorodne potrzeby pacjenta, jakie pojawią się, począwszy od momentu wystąpienia urazu do najwyższego możliwego poziomu odbudowy funkcji. Może to obejmować zaradzenie powikłaniom medycznym urazu lub choroby w późniejszym okresie życia KOMPETENTNA Leczenie musi być wsparte odpowiednimi zasobami ludzkimi i materialnymi, aby skutecznie rozwiązywać problemy każdego pacjenta w miarę ich wystąpienia  UKIERUNKOWANA NA REINTEGRACJĘ CHOREGO Konieczne jest poszukiwanie najlepiej przystosowanych rozwiązań do specyfiki i zasobów społeczności osób niepełnosprawnych, które sprzyjają możliwie najlepszej reintegracji społecznej osób niepełnosprawnych Źródło: Opracowanie własne. Neurofeedback Neurofeedback (Sterman i Egner, 2006; Kropotov, 2009) opiera się na trzech zjawiskach opisanych w literaturze naukowej: stan mózgu (w tym jakakolwiek dysfunkcja lub rozregulowanie) znajduje odzwierciedlenie w parametrach EEG, pacjent może dobrowolnie i wybiórczo zmieniać niektóre parametry EEG, udzki mózg, dzięki zjawisku plastyczności, zapamiętuje pożądane (nagradzane) stany. Podstawowym celem neurofeedbacku jest znormalizowanie patologicznego zapisu EEG. Wykorzystuje się tu specjalne programy komputerowe, które umożliwiają również eliminację artefaktów (spowodowanych – na przykład – mruganiem powiekami) i wyodrębnienie komponentów, które pozwalają na dokonanie oceny badanych parametrów.     Trening wstępny Przed przystąpieniem do neuroterapii należy przeprowadzić odpowiedni trening, gdyż zapewnia to uzyskanie wiarygodnych danych w czasie samego procesu terapii. Współczesne programy komputerowe umożliwiają dokonanie szybkiego i dokładnego zapisu EEG. Wymaga to jednak dokonywania poszczególnych zapisów przez przynajmniej jedną sekundę i uwzględnienia 10 cykli dominującego rytmu. Czasem pomocne jest podawanie odpowiednich instrukcji pacjentowi. Ułatwieniem jest też możliwość porównania danych uzyskanych od pacjenta z „krzywą treningową” dostarczaną zazwyczaj wraz z programem przez producenta.    Po przeprowadzeniu kilku sesji neurofeedbacku obliczamy „krzywą uczenia się”. Umożliwia to ocenę skuteczności danego treningu. Zazwyczaj pięć sesji wystarcza, aby nauczyć się wykonywać dane zadanie (np. obniżać lot pojawiających się w grze samolotów). Rodzaje protokołów neurofeedbacku Można wyróżnić dwa rodzaje protokołów neurofeedbacku: Aktywacyjne, wiążące się z wyższymi wartościami (powyżej 13 Hz) częstotliwości EEG. W celu aktywacji określonych obszarów mózgu wykorzystuje się często trening beta. Zazwyczaj aktywizuje się lewą stronę mózgu, ze szczególnym uwzględnieniem okolicy czołowej, gdyż wiąże się ją z pozytywnymi emocjami. Mogą się jednak pojawić negatywne objawy współtowarzyszące, takie jak drażliwość lub też poczucie nadludzkich możliwości. Dlatego poszczególne sesje należy ograniczyć do około 20 minut. Relaksacyjne, które wiążą się z aktywacją alfa o częstotliwości 8–12 Hz, czasem nawet niższych niż 8 Hz. Trening alfa (8–12 Hz) jest używany w celach relaksacyjnych głównie dlatego, że jest to rytm występujący w stanach spoczynku. Trening relaksacji stosuje się często łącznie z bodźcami słuchowymi, gdyż stwierdzono, że bodźce wzrokowe powodują aktywację mózgowia. Tradycyjne, konwencjonalne protokoły neurofeedbacku oparte są na porównaniu wyników qEEG chorych po urazach mózgu z wynikami baz danych normatywnych Instytutu Mózgu Ludzkiego w Szwajcarii (Kropotov, 2016). Rodzaje neurofeedbacku Neurofeeback s-LORETA W ostatnich latach dość często stosowany jest neurofeedback, w którym wykorzystuje się zapis EEG w celu obliczenia takich parametrów, jak: indeksy widma, miary koherencji oraz gęstość prądu wewnątrzczaszkowego przy pomocy tomografii LORETA lub s-LORETA. Z uwagi na trudności techniczne nie stosuje się z reguły bezpośrednich połączeń z komputerem. Tym bardziej, że brak jest (jak na razie) danych normatywnych, co utrudnia stosowanie takich rozwiązań. Są już jednak podejmowane tego typu próby, gdyż w Laboratorium Instytutu Mózgu Ludzkiego Rosyjskiej Akademii Nauk w St. Petersburgu opracowano wersję interfejsu komputer – mózg (ang. computer – brain interface, CBI), w której wykorzystuje się neuromarkery opracowane dzięki badaniu ERPs, lecz jest ona dopiero w fazie eksperymentalnej (Kropotov, 2016). W neurorehabilitacji stosuje się jednak powszechnie wirtualne symulacje rzeczywistości i gry wideo, gdyż zapewniają one pacjentom interaktywny sposób  na odkrywanie i ponowne uczenie się różnych aspektów ich życia i środowiska, co może przyspieszyć proces ich reintegracji ze społeczeństwem. Samoregulacja wolnych potencjałów korowych Badania wykazały, że ujemne powolne przechodzenie potencjałów, które ma swój początek w pozbawionej pików dendrytycznej warstwie kory mózgowej, odzwierciedla zsynchronizowaną depolaryzację neuronów tej warstwy korowej. Wiąże się  to ze zwiększeniem pobudliwości tych neuronów. Zaobserwowano, że chorzy z epilepsją przejawiają trudności w regulowaniu poziomu pobudzenia kory w obrębie obwodu korowo-wzgórzowego (Pąchalska, Kaczmarek i Kropotov, 2014). Badania zdrowych osób dostarczyły informacji, że możliwe jest nauczenie się samoregulacji wolnych potencjałów korowych. Dlatego obecnie w neuroterapii chorych z epilepsją stosuje się opanowywanie kontrolowania ruchów przedmiotów poruszających się na ekranie komputera (co jest oczywiście trudne dla tych chorych, gdyż może pobudzać wystąpienie czynności napadowej). Podobne urządzenie jest też wykorzystywane w komunikowaniu się z otoczeniem przez osoby sparaliżowane po urazach mózgu. Pacjent uczy się wówczas wybierać w myśli odpowiednią literę, a ta ukazuje się na ekranie komputera (Kropotov 2016). Neurofeedback z wykorzystaniem fMRI Weiskopf i wsp. (2006) zaproponowali zastosowanie fMRI w neurofeedbacku z wykorzystaniem pracy mózgu w okresie 1,3 sekundy. Zaobserwowali oni możliwość dokonywania przez badane osoby aktywacji dodatkowej okolicy ruchowej oraz obszaru okołohipokampowego. Obecnie technika ta wykorzystywana jest w treningu lokalnej samoregulacji aktywności mózgu zarówno u osób zdrowych, jak i u pacjentów z pourazowym uszkodzeniem mózgu. Korzyści związane ze stosowaniem neurofeedbacku W literaturze przedmiotu wymienia się różnorodne korzyści płynące z wykorzystywania neurofeedbacku w terapii osób po urazach mózgu. Należą tu: minimalizowanie objawów, gdyż wyćwiczone umiejętności sprzyjają redukcji problemów chorego związanych zwłaszcza z zażywaniem leków, stabilność uzyskanych wyników, gdyż opanowywanie ćwiczonych umiejętności wymaga wielokrotnego powtarzania danego zadania aż do osiągnięcia pożądanych efektów, trwałość uzyskanych wyników, gdyż wyćwiczona umiejętność po odpowiednim opanowaniu pozostaje na całe życie, podobnie jak umiejętność korzystania z komputera lub prowadzenia samochodu. Na uwagę zasługuje fakt, że osiągnięcie odpowiedniego stanu danej umiejętności i jej utrwalenie przy pomocy neurofeedbacku wymaga stosowania  od 20 do 40 sesji, a niejednokrotnie i więcej. Przy czym liczba tych sesji zależy głównie od stanu rezerwy poznawczej pacjenta oraz głębokości zaburzeń procesów poznawczych, emocjonalnych i zachowania (Pąchalska, 2007).   Fot. 1. Aparatura do przezczaszkowej stymulacji magnetycznej. Głowę osoby badanej unieruchamia się za pomocą specjalnego statywu, do czaszki zbliża się na wysięgniku cewkę elektromagnesu i umieszcza ją nad odpowiednią strukturą mózgu. Aparatura elektroniczna wytwarza bardzo krótki i silny impuls prądu, który dzięki indukcji elektromagnetycznej zamienia się w cewce w impuls pola magnetycznego.  Źródło: Piotr Jaśkowski (2009), zmodyfikowane. Zweryfikowane protokoły neurofeedbacku u osób po urazach mózgu były opublikowane w połowie pierwszej dekady XXI wieku (Thornton i Carmody 2005). W dużych australijskich i norweskich centrach rehabilitacji prowadzone są wciąż nowe badania nad przydatnością neurofeedbacku w odzyskaniu kontroli poznawczej i emocjonalnej przez osoby po urazach mózgu (por. Brunner i wsp., 2013; Kropotov, 2016). Autorzy ci ocenili stan odzyskania funkcji poznawczych w trzech niezależnych próbkach pacjentów po urazach mózgu, uzyskując współczynnik trafności powyżej 90%. W innym badaniu Brunner i wsp., (2013) ocenili względną siłę aktywności fali beta, uzyskaną w trzech przypadkach badania funkcji poznawczych. Okazało się, że niska fala beta może być negatywnym wskaźnikiem zdolności poznawczych. W najnowszych badaniach wykazano, że terapia z wykorzystaniem neurofeedbacku wywołuje znaczące zmiany w łączności strukturalnej i funkcjonalnej u młodych, umiarkowanie poszkodowanych pacjentów po urazach mózgu (Munivenkatappa i wsp., 2014), a nawet w cięższych przypadkach (Pąchalska i wsp., 2014). Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (ang. transcranial magnetic stimulation, TMS) jako nieinwazyjna metoda bezpośredniego modulowania aktywności neuronalnej dobrze nadaje się do leczenia chorych po urazach mózgu (Pape i wsp., 2006; George, 2010; Herrold i wsp., 2014). W istocie TMS wytwarza pole magnetyczne w cewce umieszczonej na skórze głowy, która indukuje prąd elektryczny w tkance mózgowej, w wyniku czego zachodzą zmiany pobudliwości neuronalnych (fot. 1). W zależności od parametrów stymulacji technika TMS daje możliwość modulowania funkcji kory mózgowej i ośrodków podkorowych poprzez zwiększenie lub zmniejszenie pobudliwości korowej (Pape, 2006; Kropotov, 2009). Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna niskimi częstotliwościami powoduje zahamowanie pobudzenia kory i ma zastosowanie w leczeniu zaburzeń charakteryzujących się nadpobudliwością korową. Z kolei stymulacja wysokimi częstotliwościami powoduje wzrost pobudliwości korowej i dlatego podejmowane są próby określenia jej zastosowania jako potencjalnego sposobu leczenia stanów charakteryzujących się obniżeniem aktywności korowej (Demirtas-Tatlidede i wsp., 2012). Istniejąca obecnie literatura dotycząca wykorzystania TMS w leczeniu urazów mózgu jest jeszcze w powijakach. Do chwili obecnej istnieje tylko kilka opublikowanych studiów przypadów (por. Herrold i wsp., 2014) oraz tylko jedno nierandomizowane badanie pilotażowe (Saunders i wsp., 2014). Te studia przypadków dotyczą jednak różnego typu zastosowań TSM. W jednym z nich TMS wykorzystano w celu leczenia określonego następstwa neurologicznego, w innym do poprawy ogólnych funkcji neurobehawioralnych (Pappe i wsp., 2006), a w jeszcze innym do leczenia ściśle określonego deficytu poznawczego (Bonni i wsp., 2013; Pąchalska i wsp., 2011). Opisywane przypadki różnią się także stopniem nasilenia urazu mózgu: od ciężkiego do łagodnego. Z kolei randomizowane badania pilotażowe przeprowadzono na próbie 15 osób dotkniętych łagodnym urazem mózgu (Koski i wsp., 2014). W badaniu tym nie uwzględniono grupy kontrolnej, ale podano wstępne dane, że TMS wysokiej częstotliwości przeznaczony do aktywacji lewej grzbietowo-bocznej kory przedczołowej może poprawić objawy związane z łagodnym urazem mózgu. Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (ang. transcranial direct current stimulation, tDCS) Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (ang. transcranial direct current stimulation, tDCS) jest nieinwazyjną techniką neuromodulacji, która wykorzystuje prąd stały o niskiej amplitudzie przepuszczany przez skórę głowy, aby zmienić tryb odpalania neuronów korowych. Metoda ta została wprowadzona w 1960 roku i wzbudziła ponowne zainteresowanie w roku 2000. Stwierdzono, że przezczaszkowa stymulacja prądem wywiera wpływ na pobudliwość kory mózgowej, przy czym stymulacja anodą powoduje długotrwały wzrost pobudliwości kory, podczas gdy stymulacja za pomocą katody powoduje efekty odwrotne (Nitsche i Paulus, 2000; Kropotov, 2009). Czas trwania uzyskanych rezultatów jest uzależniony od czasu trwania stymulacji, a zmiany w zachowaniu zachowują trwałość przez kilka tygodni. Na ryc. 1 przedstawiono podstawowy model działania metody tDCS.   Ryc. 1. Schemat przezczaszkowej bezpośredniej stymulacji prądem stałym (tDCS – Transcranial Direct Current Stimulation)  Źródło: Kropotov, 2009, zmodyfikowane. Ponadto kolejne sesje przezczaszkowej stymulacji prądem stałym powodują skutki behawioralne trwające kilka tygodni. Przegląd badań na temat stosowania tDCS w leczeniu pacjentów po urazach mózgu znaleźć można w książkach autorstwa Kropotova (2009; 2014). Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym w skojarzeniu z neurofeedbackiem była też stosowana z powodzeniem w przypadkach zespołu stresu pourazowego (ang. post-traumatic stress disorder, PTSD) u osób po urazach mózgu i opisana w innych moich pracach (Pąchalska i wsp., 2011; Pąchalska, Kaczmarek i Kropotov, 2014). Więcej informacji na temat przezczaszkowej stymulacji prądem stałym znajdzie również Czytelnik w pracy Tomasza Zyssa (2010).   Część 3 artykułu – Studium przypadku w kolejnym numerze „Psychologii w Praktyce”, w listopadzie 2017 r.   SŁOWNIK AFAZJA – utrata lub osłabienie zdolności językowego porozumiewania się wskutek uszkodzenia mózgu, przede wszystkim tzw. obszarów mowy. AFAZJA NIEPŁYNNA – inaczej afazja motoryczna, zaburzenie językowego porozumiewania się wskutek uszkodzenia mózgu, polegające na trudnościach w prawidłowym budowaniu wypowiedzi słownych, co skutkuje zaburzeniami artykulacji oraz znacznym spowolnieniem szybkości wypowiedzi. AFAZJA PŁYNNA – inaczej afazja sensoryczna, zaburzenie językowego porozumiewania się wskutek uszkodzenia mózgu, przejawiające się głównie trudnościami w rozumieniu wypowiedzi, przy czym szybkość wypowiadania się pozostaje zachowana. ANOSOGNOZJA (gr. nosos – choroba i gnosis – wiedza) – objaw neurologiczny polegający na całkowitej lub częściowej utracie zdolności zdawania sobie sprawy z własnej choroby. Występuje najczęściej u pacjentów po urazie lub udarze prawej półkuli mózgu, w wyniku którego została uszkodzona kora somatosensoryczna. Anosognozja jest zaburzeniem świadomości i choć częściowo przypomina psychologiczne objawy zaprzeczania chorobie przejawiające się brakiem zainteresowania swoją ogólną sytuacją oraz emocjonalną i uczuciową obojętnością wobec tej sytuacji, jednak wiąże się ze wspomnianym powyżej uszkodzeniem strukturalnym mózgu. Jest przez niektórych badaczy uważana za objaw neurologiczny związany z funkcjonowaniem całego mózgu, ze szczególnym uwzględnieniem uszkodzenia płata ciemieniowego. APRAKSJA – objaw polegający na utracie bądź ograniczeniu zdolności do wykonywania dowolnych i celowych czynności, spowodowany uszkodzeniem mózgu. AUTOTOPAGNOZJA – objaw polegający na braku świadomości topografii własnego ciała, niemożności rozpoznania lub umiejscowienia jego poszczególnych części wskutek uszkodzenia mózgu. CZYNNOŚĆ BIOELEKTRYCZNA MÓZGU – aktywizacja polegająca na nagłej zmianie polaryzacji, przechodząca od neuronu do neuronu. Podstawowym mechanizmem sterującym zmianami polaryzacji jest mechanizm chemiczny. Czynność ta zapewnia porozumiewanie się neuronów. DYSPRAGMATYKA JĘZYKOWA – utrata umiejętności dostosowywania formy wypowiedzi, czyli jej struktury gramatycznej i słownictwa, do powstałych sytuacji, wskutek uszkodzenia mózgu. DYSPRAGMATYKA KOMUNIKACYJNA – utrata umiejętności dostosowywania formy wypowiedzi oraz towarzyszących jej elementów niejęzykowych – takich jak odpowiednia intonacja, gesty, mimika, odległość itp. – do powstałych sytuacji, wskutek uszkodzenia mózgu. DYSPRAKSJA – objaw polegający na obniżeniu jakości pojedynczych ruchów z powodu zaburzeń w planowaniu i realizacji czynności (zarówno w zakresie małej, jak i dużej motoryki), wskutek uszkodzenia mózgu. MAGNETOENCEFALOGRAFIA (MEG) – technika obrazowania elektrycznej czynności mózgu, w której rejestruje się pole magnetyczne wytworzone przez mózg. Sygnały te są odbierane przez wysoko czułe mierniki pola magnetycznego (np. typu SQUID) umieszczone w pobliżu czaszki badanego. NEUROFEEDBACK – technika samoregulacji za pomocą sprzężenia zwrotnego dostarczanego przez zapis EEG. W technice tej parametry EEG zapisywane z czaszki danej osoby (np. siła EEG w określonym zakresie częstotliwości) prezentowane są drogą wzrokową, słuchową lub dotykową, zadaniem osoby jest dokonanie zmian tych parametrów na pożądane, co prowadzi do bardziej efektywnego funkcjonowania mózgu. NEUROMARKER – obiektywny parametr odzwierciedlający funkcjonowanie mózgowia, który ukazuje reakcję zdrowego lub chorego mózgowia na określony bodziec. NEUROREHABILITACJA – złożony proces medyczny, mający na celu pomoc w odzyskiwaniu zdolności funkcjonowania układu nerwowego oraz zminimalizowania i/lub wyrównania ewentualnych zmian funkcjonalnych wynikających z  uszkodzenia tego układu. W procesie neurorehabilitacji wykorzystuje się oprócz metod standardowych również nowe neurotechnologie (neurofeedback, przezczaszkową stymulację magnetyczną (ang. transcranial magnetic stimulation, TMS) oraz przezczaszkową stymulację prądem elektrycznym (ang. transcranial direct current stimulation, tDCS). Neurorehabilitacja powinna być ukierunkowana na odbudowę poczucia własnej wartości i pozytywnego nastroju, aby pacjent mógł przystosować się do nowej sytuacji i  skutecznie zaangażować się w proces własnej reintegracji społecznej.  NEUROPLASTYCZNOŚĆ (plastyczność mózgu) – (1) cecha układu nerwowego, która zapewnia zmienność, uczenie się i pamięć, zdolności samonaprawy oraz możliwości adaptacji do warunków środowiskowych; (2) zdolność komórek nerwowych mózgu do regeneracji i tworzenia nowych sieci połączeń z innymi neuronami. Dotyczy wszystkich pięter układu nerwowego. NEUROPSYCHOLOGIA KLINICZNA – subdyscyplina psychologii klinicznej zajmująca się badaniami związku mózgowia z procesami poznawczymi, emocjonalnymi, adaptacyjnym i społecznym zachowaniem w relacjach Ja–Świat rozumianych jako proces, z uwzględnieniem diagnozy i rehabilitacji chorych ze zróżnicowanymi uszkodzeniami mózgu. NEUROPSYCHOLOGIA PROCESU – nowe podejście do podstawowych zagadnień neuropsychologii, czyli do związku mózgowia z zachowaniem i do relacji Ja–Świat–Wszechświat z perspektywy teorii mikrogenetycznej. OBJAW – dostrzegalna zmiana w ciele lub jego funkcji, która wskazuje na chorobę. Każdy stan towarzyszący chorobie lub wynikający z niej, który jest pomocny w diagnozie. PAMIĘĆ – proces, dzięki któremu dana osoba zapisuje, przechowuje i odtwarza informacje dotyczące własnej przeszłości i świata (pamięć retrospektywna) oraz planów, zamiarów i zadań, które musi wykonać w przyszłości (pamięć prospektywna). PERCEPCJA – proces powstania w świadomości rozpoznanego obrazu jakiejś osoby, miejsca, przedmiotu, sytuacji, stanu rzeczy lub wydarzenia. PLAN DZIAŁANIA – obejmuje cel główny i cele cząstkowe, strategie dochodzenia do tych celów, etapy działania oraz oczekiwany rezultat końcowy. PLASTYCZNOŚĆ NEURONALNA – występuje wtedy, gdy własności komórek nerwowych zmieniają się w sposób trwały pod wpływem działania bodźców ze środowiska. POTENCJAŁ ZWIĄZANY ZE ZDARZENIEM – bezpośrednia reakcja mózgu na określony sensoryczny, poznawczy lub ruchowy bodziec swoisty, zwany zdarzeniem. SOMATOPARAFRENIA – stan, w którym pacjent zaprzecza, że jakaś część ciała do niego należy. U pacjentów z anosognozją mogą pojawić się urojenia, że własna ręka albo noga należy do kogoś innego. STAN UMYSŁU – proces rozwijający się dynamicznie w czasie  od nieświadomego do świadomego Ja w przestrzeni struktur mózgowych. tDCS – (ang. transcranial Direct Current Stimulation) – przezczaszkowa bezpośrednia stymulacja prądem stałym – nowa technika terapeutyczna, w której wykorzystuje się przepływ prądu stałego do mózgu z elektrod umieszczonych na głowie. UKŁAD STANU SPOCZYNKU – system połączeń neuronalnych, które są pobudzane wtedy, gdy odpoczywamy z otwartymi oczami bądź śpimy, oraz hamowane, gdy wykonujemy określone zadania. Według jednych hipotez umożliwia on łączenie i ocenę danych pochodzących z zewnątrz i wewnątrz organizmu, gdyż obejmuje tylną część zakrętu obręczy, przedklinek oraz przyśrodkowy obszar kory przedczołowej. Struktury te mają liczne połączenia z obszarami związanymi z czynnościami poznawczymi i procesami emocjonalnymi, dlatego też układowi stanu spoczynku przypisuje się również rolę superdyrygenta, który zapewnia skoordynowane działanie poszczególnych obszarów mózgowia. ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO – rodzaj zaburzenia lękowego cechujący się przewlekłymi objawami emocjonalnymi (np. natrętne, przykre wspomnienia, koszmary senne, lęk, depresja, poczucie bezradności) i zaburzeniami zachowania. Pojawia się jako następstwo przeżycia traumatycznego wydarzenia (np. obóz koncentracyjny, atak terrorystyczny, tragiczny wypadek komunikacyjny, klęski żywiołowe). Jest to opóźniona lub przedłużona reakcja. Początek zaburzenia występuje po okresie latencji, który może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. ZŁUDZENIE (ILUZJA) – zniekształcona interpretacja istniejących bodźców zewnętrznych; może występować również u osób zdrowych i nie jest objawem psychopatologicznym. Osoby zdrowe doświadczające złudzenia mogą je często (choć nie zawsze) skorygować z rzeczywistością. Osoby z uszkodzeniami mózgu nie są w stanie skorygować złudzeń. Zdarza się, że uszkodzenie mózgu jest zbyt duże, żeby można było stwierdzić rodzaj doznawanego zaburzenia bez przeprowadzenia bardziej szczegółowych badań.   Bibliografia: Andrewes D.G. (2001). Neuropsychology: From theory to practice. New York: Psychology Press. Ardila A. (2004). A speech disorder associated with right Broca’s homologous area pathology. Acta Neuropsychologica: 2 (1): 86–96. Ardila A. (2014). Aphasia handbook. Department of Communication Sciences and Disorders. Florida International University Miami, Florida, USA. Bonnì S., Mastropasqua C., Bozzali M., Caltagirone C., Koch G. (2013). Theta burst stimulation improves visuo-spatial attention in a patient with traumatic brain injury. Neurol Sci.; 34 (11): 2053–2056. Brunner J.F., Hansen T.I., Olsen A., Skandsen T., Håberg A., Kropotov J. (2013). Long-termtest-retest reliability of the P3 NoGo wave and two independent components decomposed from the P3 NoGo wave in a visual Go/NoGo task. Int J Psychophysiol.; 89 (1): 106–114. Brunner J.F, Olsen A., Aasen I.E., Løhaugen G.C., Håberg A.K., Kropotov J. (2014). Neuropsychological parameters indexing executive processes are associated with independent components of ERPs. Neuropsychologia; 66C: 144–156. Carter R. (1999).Tajemniczy świat umysłu. Tłum. B. Kamiński. Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena. Chantsoulis M., Mirski A., Rasmus A., Kropotov J.D., Pachalska M. (2015). Neuropsychological rehabilitation for traumatic brain injury patients. Ann Agric Environ Med.; 22 (2): 556–563. Chantsoulis M., Półrola P., Góral-Półrola J., Hajdukiewicz A., Supiński J., Kropotov J.D., Pachalska M. (2017). Application of ERPs neuromarkers for assessment and treatment of a patient with chronic crossed aphasia after severe TBI and long-term coma – Case Report. Ann Agric Environ Med.; 24 (1): 141–147. doi: 10.5604/12321966.1232770. Christensen A.-L., Svendsen H., Willmes K. (2005). Subjective experience in brain-injured patients and their close relatives: European Brain Injury Questionnaire Studies. Acta Neuropsychologica, 3 (1–2): 60–68. Demirtas-Tatlidede A., Vahabzadeh-Hagh A.M., Bernabeu M., Tormos J.M., Pascual-Leone A. (2012). Noninvasive brain stimulation in TBI. J Head Trauma Rehabil.; 27 (4): 274–292. Facco E., Zucchetta P., Munari M., Baratto F., Behr A.U., Gregianin M.,  et al. (1998). 99mTc-HMPAO SPECT in the diagnosis of brain death. Intensive Care Medicine 24 (9): 911–7. George M.S. (2010). Transcranial magnetic stimulation for the treatment of depression. Expert Rev Neurother.; 10: 1761–1772. Głowacki.J, Marek Z. (2000). Urazy czaszki i mózgu. Kraków: Krakowskie Wydawnictwo Medyczne. Haftek J. (1985). Urazy mózgu. [w:] Latkowski B. (red.). Urazy głowy. Warszawa: PZWL. Herrold A.A., Kletzel S.L., Harton B.C., Chambers R.A., Jordan N.,  Pape T.L. (2014). Transcranial magnetic stimulation: potential treatment for co-occurring alcohol, TBI and posttraumatic stress disorders. Neural Regen Res.; 9 (19): 1712–1730. Hyder A.A., Wunderlich C.A., Puvanachandra P., Gururaj G., Kobusingye O.C. (2007). The impact of traumatic brain injuries: a global perspective. NeuroRehabilitation; 22 (5): 341–53. Jaśkowski P. (2009). Neuronauka poznawcza: jak mózg tworzy umysł, wyd. 1., Warszawa. VIZJA PRESS& IT. Keren O., Rahmani L., Ohry A. (2010). Where is the spirit of the “Vegetable”? (Minimally? Consciousness? ? State!). Acta Neuropsychologica 8 (1)2010: 14–25. Kolb B., Whishaw I.Q. (2003). Fundamentals of Human Neuropsychology. Nowy Jork: V. Worth Publishers. Koski L., Kolivakis T., Yu C., Chen J.K., Delaney S., Ptito A. (2014). Noninvasive Brain Stimulation for Persistent Postconcussion Symptoms in Mild TBI. J Neurotrauma; 2014;35 (1): 223–31. Kropotov J. D. (2009). Quantitative EEG, event related potentials and neurotherapy. San Diego: Elsevier. Kropotov J. D. (2016). Functional Neuromarkers for Psychiatry. Applications for Diagnosis and Treatment. San Diego: Elsevier. Langlois J. A., Rutland-Brown W, Wald M. (2006). The Epidemiology and Impact of Traumatic Brain Injury: A Brief Overview. Journal of Head Trauma Rehabilitation: 21 (5): 375–378. Malec J. F., Kean J., Irwin M., Swick S. (2012). Mayo-portland adaptability inventory: Comparing psychometrics in cerebrovascular accident to traumatic brain injury. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 93 (12): 2271–2275. Mariën P., Engelborghs S., Vignolo L.A., De Deyn P.P. (2001). The many faces of crossed aphasia in dextrals: report of nine cases and review of the literature. European Journal of Neurology; 8 (6): 634–658. Masson F., Thicoipe M., Aye P., Mokni T., Schmitt V., Dessalles P.H., Cazaugade M., Labadens P. (2001). Epidemiology of severe brain injuries: a prospective population-based study. Journal of Trauma; 51, 481–489. Mazur R., Kasprzak H. (1999). Urazy czaszkowo-mózgowe, [w:] R. Mazur, W. Kozubski, A. Prusiński (red.) Podstawy kliniczne neurologii dla studentów medycyny. (s. 179–181) Warszawa: PZWL. Mazur R., Nyka W. M. (1998). Badanie kliniczne metodą ilościową. W. Kozubski, A. Prusiński (red.) Podstawy kliniczne neurologii dla studentów medycyny (s. 60–83). Warszawa: PZWL. Moskała M., Grzywna E. (2017). Uraz mózgu – czy urazowa dysocjacja sieci neuronalnej. [w:] G. Jastrzębowska, J. Góral-Półrola, A. Kozołub (red.). Neuropsychologia, Neurologopedia i Neurolingwistyka. Opole: Wydawnictwo UO. Moskała M., Gościński I., Krupa M. i wsp. (2000). Pourazowe krwiaki śródczaszkowe. Neurotraumatologia; 1, 28–31. Moskała M., Pąchalska M., MacQueen B.D. Urbanik A. (2005). Early neuropsychological intervention in severe TBI: A case study. Paper presented at the Wernicke-Alzheimer Memorial. 8–10 December. Wroclaw, Poland. Munivenkatappa A., Rajeswaran J., Indira Devi B., Bennet N., Upadhyay N. (2014). EEG Neurofeedback therapy: Can it attenuate brain changes in TBI? NeuroRehabilitation; 35 (3): 481–484. Nitsche M.A., Paulus W. (2000). Excitability changes induced in the human motor cortex by weak transcranial direct current stimulation. J Physiol.; 527: 633–639. Pąchalska M., Kaczmarek B. L. J., Kropotov J.D. (2014). Neuropsychologia kliniczna: od teorii do praktyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Pąchalska M., Łukowicz M., Kropotov J.D., Herman-Sucharska I., Talar J. (2011). Evaluation of differentiated neurotherapy programmes for a patient after severe TBI and long term coma using event-related potentials. Med Sci Monit.; 17 (10): CS120–128. Pąchalska M., Talar J. (2002). Poszpitalna rehabilitacja osób z zespołem pourazowego uszkodzenia pnia mózgu. [w:] J. Talar (red.), Urazy pnia mózgu. Kompleksowa diagnostyka i terapia (s. 281–327). Bydgoszcz: Katedra i Klinika Rehabilitacji AMB: 281–327. Pąchalska M. (2014). Cisza: zjawisko mózgowe czy stan umysłu. [w:] T. Olearczyk (red.), Cisza w teorii i praktyce: Obraz interdyscyplinarny. KA AFM Kraków: 51–86. Pąchalska M. (2007). Neuropsychologia kliniczna: urazy mózgu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Pąchalska M. (2016a). Jakość życia pacjentów po urazie czaszkowo-mózgowym.[w:] J. Opara. Urazy czaszkowo-mózgowe. Diagnostyka, Leczenie, Rehabilitacja. Warszawa: PZWL: 115–127. Pąchalska M. (2016b). Neurorehabilitacja poznawcza osób po urazie mózgu.[w:] J. Opara. Urazy czaszkowo-mózgowe. Diagnostyka, Leczenie, Rehabilitacja. Warszawa: PZWL: 129–150. Pąchalska M. (2008). Rehabilitacja neuropsychologiczna, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Pąchalska M. (2003). Terapia chorego z afazją.[w:] T. Gałkowski, G. Jastrzębowska (red.), Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki. Wyd. II. Tom 2: Zaburzenia komunikacji językowej u dzieci i osób dorosłych. Opole: Wyd. Uniwersytetu Opolskiego: 700–771. Pąchalska M., Buliński L., Jauer-Niworowska O., Rasmus A., Daniluk B,  Mirski A., Mirska N., Kropotov J.D. (2014). Neropsychological functioning after traumatic injury to orbito-frontal area: a Polish Phineas Gage. Acta Neuropsychologica; 12 (4): 503–516. Pąchalska M., Jastrzębowska G., Gryglicka G., Mirska N., Zarańska B., MacQueen B.D. (2015). Disturbances of communication in persons with traumatic brain injury. Acta Neuropsychologica; 13 (2): 99-119. Pąchalska M., Łukowicz M., Kropotov J.D., Herman-Sucharska I., Talar J. (2011). Evaluation of differentiated neurotherapy programs for a patient after severe TBI and long term coma using event-related potentials. Medical Science Monitor; 17 (10): CS 120–128. Pachalska M., Mańko G., Kropotov I.D., Mirski A., Łukowicz M., Jedwabińska A., Talar J. (2012). Evaluation of neurotherapy for a patient with chronic impaired self-awareness and secondary ADHD after severe TBI and long term coma using event-related potentials. Acta Neuropsychologica; 10 (3): 399–417. Pąchalska M., Moskała M., MacQueen B.D., Polak J., (2010). Wilk-Frańczuk M. Early neurorehabilitation in a patient with severe traumatic brain injury to the frontal lobes. Medical Science Monitor; 16 (12): CS 157–167. Pape TL, Rosenow J, Lewis G. (2006). Transcranial magnetic stimulation: a possible treatment for TBI. Journal of Head Trauma Rehabilitation; 21 (5): 437–451. Prigatano GP. (1999). Principles of neuropsychological rehabilitation. Oxford: Oxford University Press. Saunders N., Downham R., Turman B., Kropotov J., Clark R., Yumash R.,  Szatmary A. (2014). Working memory training with tDCS improves behavioural and neurophysiological symptoms in pilot group with post-traumatic stress disorder (PTSD) and with poor working memory. Neurocase; 2 (28); PubMedID: 24579831. Sierakowska M., Krajewska-Kułak E. (2004), Jakość życia w chorobach przewlekłych – nowe spojrzenie na pacjenta i problemy zdrowotne w aspekcie subiektywnej oceny. Piel. XXI wieku 2: 23–27. Sterman M.B., Egner T. (2006). Foundation and practice of neurofeedback for the treatment of epilepsy. Appl Psychophysiol Biofeedback; 31 (1): 21–35. Strubreither W., Hackbusch B., Stahr G., Jonas H.P. (1995). Particularities in the rehabilitation of paralysed patients with additional cerebral lesions.[w:] H.P. Jonas H, Madersbacher W., Strubreither (red.) Die polytraumatisierte Querschnittgelahmte. (67–71) Wiedeń: Allgemeine Unfallversicherungsanstalt. Talar J. (2002). Rehabilitation outcome in a patient awakened from prolonged coma. Med. Sci. Monit.; 8 (4), CS 31-38. Thibault, R.T., Lifshitz, M., Birbaumer, N. & Raz, A. (2015). Neurofeedback, Self-Regulation, and Brain Imaging: Clinical Science and Fad in the Service of Mental Disorders. Psychotherapy and Psychosomatics, 84 (4), 193–207. Thornton K.E., Carmody D.P. (2005). Electroencephalogram biofeedback for reading disability and traumatic brain injury. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am. Jan; 14 (1): 137–62. Trystuła M., Półrola P., Kropotov J. (2016). Usage of perioperative anxiety neuromarker for improving the quality of life of a patient operated on for critical stenosis of the internal carotid artery. Ann Agric Environ Med. Dec 23;23 (4): 612-617. doi: 10.5604/12321966.1226855. Wilson B., Gracey F., Evans J.J., Bateman A. (2009). Neuropsychological rehabilitation: Theory, models therapy and outcome. Cambridge: Cambridge University Press. Zyss T. (2010). Przezczaszkowa stymulacja stałoprądowa tDCS i inne pokrewne techniki w terapii zaburzeń psychicznych. Psychiatria Polska; tom XLIV (4): 505–518.  

Szacuje się, że około 20% populacji doświadczy w czasie swojego życia epizodu depresji. Jeszcze bardziej alarmujący jest fakt, że aż połowa osób, które doświadczyły depresji w ciągu życia, doświadczy nawrotu, przy czym czynnikiem spustowym zwykle nie jest już trudne wydarzenie, ale cała gama potencjalnych czynników wpływających na pogorszenie funkcjonowania poznawczego i emocjonalnego, obecnych także w czasie remisji. Celem artykułu jest rozpatrzenie możliwych źródeł nawrotu w depresji ze szczególnym uwzględnieniem trudności w zakresie regulacji emocji i poznania społecznego oraz wskazanie i uzasadnienie, że oba te czynniki nie powinny być rozpatrywane odrębnie.

Nazwa „autystyczny” i „autyzm” wywodzą się z greckiego słowa autos, które oznacza „sam”, i początkowo odnosiły się do występującego w schizofrenii zawężenia relacji z ludźmi i światem zewnętrznym. Obecnie jest to termin, który odnosi się do zaburzenia rozwojowego zwanego autyzmem. Pionierami, którzy opublikowali pierwsze opisy tego zaburzenia, byli Leo Kanner w 1942 roku i Hans Asperger w 1943 roku. Od pierwszych opisów minęło ponad 70 lat, ale obserwacje wtedy poczynione są nadal aktualne. Opisywane wówczas cechy to skłonność do izolacji, potrzeba niezmienności oraz wysypkowe zdolności.