Zdrowie psychiczne jest równie ważne jak zdrowie fizyczne – wpływa na to, jak myślisz, co czujesz i jak radzisz sobie na co dzień. Czasami jednak trudno zauważyć moment, w którym coś zaczęło się zmieniać. Najpierw pojawia się zmęczenie, z czasem zaczyna brakować chęci do aktywności, które wcześniej sprawiały radość. W końcu myśli stają się coraz cięższe, a codzienne obowiązki i podstawowe czynności – przytłaczające. Wiele osób zastanawia się wtedy, czy to tylko przejściowy kryzys, czy coś poważniejszego, np. początek depresji. Tymczasem depresja jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych – szacuje się, że w Polsce zmaga się z nią ponad 1,2 miliona osób. Jak rozpoznać depresję i gdzie szukać pomocy?

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, przez długi czas funkcjonowało w świadomości społecznej jako dość uproszczona etykieta przypisywana głównie dzieciom, które „nie potrafią usiedzieć w miejscu” lub mają trudności z koncentracją. Współczesna nauka pokazuje jednak znacznie bardziej złożony jego obraz. ADHD nie jest jedynie problemem z uwagą ani przejawem „niezdyscyplinowania”, lecz zaburzeniem neurorozwojowym, które wpływa na sposób działania mózgu i towarzyszy wielu osobom przez całe życie.

Artykuł stanowi przegląd (narracyjny) wybranych badań zagranicznych opublikowanych po 2000 r., dotyczących destrukcji poczucia sensu życia rozumianej w tradycji logoteorii Viktora E. Frankla oraz noo-psychosomatyki Kazimierza Popielskiego. Punktem wyjścia jest ujęcie sensu jako zjawiska specyficznie ludzkiego, zakorzenionego w wymiarze noetycznym osoby, a jednocześnie mającego konsekwencje psychiczne i somatyczne (Popielski, 1994, 1997).

Poczucie sensu życia jest doświadczeniem człowieka jako podmiotu osobowego. Realizuje się w związku ze świadomością i refleksją jednostki oraz jej podmiotowo-osobowym byciem i stawaniem się. Jest zjawiskiem antropologiczno-egzystencjalnym natury noetycznej, które możemy także wyrazić w języku potocznym. Tak więc można powiedzieć, że sens życia jest zjawiskiem typowo ludzkim. Jest – być może – najbardziej ogólną, ale i najbardziej nieodłączną potrzebą ludzkiej egzystencji.

Jak zauważa James M. DuBois (2024), bardzo często Frankla postrzegamy jako humanistę, popularnego pisarza czy oryginalnego psychoterapeutę, lecz nie jako klinicystę. Tymczasem Frankl był wybitnym klinicystą, wyprzedzającym swoje czasy w spojrzeniu na etiologię zaburzeń psychicznych i problemów zdrowia psychicznego.

W codziennej praktyce psychologicznej i pedagogicznej specjaliści coraz częściej spotykają się z trudnościami dzieci i młodzieży związanymi z brakiem jasno ukształtowanego systemu wartości, problemami decyzyjnymi, obniżoną odpowiedzialnością za własne wybory czy trudnościami w relacjach interpersonalnych. Praca nad wartościami z dziećmi i młodzieżą to bardzo trudny obszar, gdyż wielu z nich nie rozumie ich znaczenia. Wartości pełnią funkcję regulatorów zachowania, wpływając na sposób interpretowania doświadczeń oraz reagowania na sytuacje społeczne. Wartości – jak delikatne rośliny, aby się zakorzenić i wrosnąć w grunt życia – wymagają troski i starań.

W praktyce psychologicznej oraz psychoterapeutycznej często obserwujemy zjawisko, że cierpienie rzadko dotyka tylko jednego obszaru funkcjonowania człowieka. Kiedy utrwala się przewlekłe napięcie, brak nadziei oraz poczucie, że życie straciło dynamikę i kierunek – cierpi nie tylko psychika, lecz także ciało: pogarsza się sen, spada odporność, rośnie drażliwość, pojawiają się dolegliwości psychosomatyczne. To właśnie na styku psychiki, ciała i noetyki spotykają się dwie bliskie sobie tradycje: logoterapia Viktora E. Frankla oraz noo-psychosomatyka Kazimierza Popielskiego rozwijana w Polsce jako kontynuacja i poszerzenie, ale zarazem wierna koncepcji i zasadom logoterapeutycznym jego twórcy.

W ostatnich latach logoterapia coraz wyraźniej przekracza ramy nurtu wyłącznie filozoficzno-egzystencjalnego, zajmując trwałe miejsce w badaniach empirycznych oraz praktyce klinicznej. Istotnym momentem tego procesu było powołanie w Polsce w 2013 r. Institute of Biofeedback and Noo-Psychosomatic, które zapoczątkowało intensywny rozwój badań i szkoleń opartych na integracji logoterapii V.E. Frankla z podejściem noo-psychosomatycznym K. Popielskiego. Od tego czasu zainteresowanie logoterapią systematycznie rośnie, a sam nurt coraz wyraźniej zaznacza swoją obecność w środowisku psychoterapeutycznym.

Do najczęstszych problemów egzystencjalnych należą poczucie nudy, pustka egzystencjalna, frustracja egzystencjalna, kryzys egzystencjalny oraz nerwica noogenna. Do najbardziej negatywnych w swoim skutku przyczyn problemów egzystencjalnych zalicza się zanik lub utratę poczucia sensu życia oraz zagubienie w realizacji wartości, które mogą być zredukowane, sytuacyjne, przypadkowe, obce lub niewiele wnoszące w życie człowieka.

W podejściu logoterapeutycznym i noo-psychosomatycznym punkt ciężkości przesuwa się z pytania: „Co pacjentowi dolega?” na pytanie: „W jaki sposób pacjent przeżywa swoje życie i w czym utracił (lub zawęził) możliwość sercotwórczego odniesienia do siebie, świata i wartości?”. Nie oznacza to odrzucenia klasyfikacji klinicznej, ale nadanie jej roli pomocniczej. Diagnoza ma tu służyć nie tylko rozpoznaniu objawów, lecz przede wszystkim uchwyceniu, jak pacjent rozumie sens, jak funkcjonuje w świecie wartości i na ile pozostaje zdolny do autotranscendencji (wyjścia poza siebie ku zadaniu, relacji, sprawie).

Logoterapia jako praktyczne zastosowanie logoteorii (inaczej analizy egzystencjalnej) należy w psychoterapii i psychologii do najnowszego i bardzo dynamicznego kierunku teoretyczno-badawczego. Jest określana jako III wiedeńska szkoła psychoterapii po psychoanalizie Z. Freuda oraz psychoterapii indywidualnej A. Adlera. Twórcą jest wiedeński psychiatra i neurolog Viktor Emil Frankl. Jednym zdaniem logoterapię można określić jako terapię zorientowaną na sens i wartości.