Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

23 stycznia 2020

NR 19 (Styczeń 2020)

Terapia skoncentrowana na emocjach (EFT)

215

„Psychoterapia skoncentrowana na procesie doświadczania jest rodzajem terapii skoncentrowanej na emocjach. Jej główny cel to pomoc klientowi w rozwinięciu inteligencji emocjonalnej, tak aby potrafił radzić sobie z problemami oraz żył w większej harmonii z samym sobą i innymi ludźmi. Ideą leżącą u podstaw terapii skoncentrowanej na procesie doświadczania jest przekonanie, iż emocje z natury służą lepszej adaptacji, ale mogą także stać się źródłem problemów na skutek traum przeżytych w przeszłości, tendencji do ignorowania ich lub umniejszania ich znaczenia”.

O EFT (Emotion Focused Therapy, czyli terapia skoncentrowana na emocjach)

Terapia skoncentrowana na emocjach jest to podejście oparte na empirycznych i naukowych podstawach, które jest nadal rozwijane i poszerzane. Badania koncentrują się na tym, czy klienci zmieniają się w czasie terapii (191 badań; 203 prób badawczych, 14 235 klientów).

Szczególnie podkreśla ono rolę emocji w procesach terapeutycznych, zarówno indywidualnych, jak i w terapii par. Klient w procesie własnej terapii nie tylko poszerza świadomość i zaczyna rozumieć własne emocje, ale też zbliżając się do nich, zmienia się, dokonując transformacji emocji z nieadaptacyjnych na adaptacyjne, buduje w sobie umiejętność ich samoregulacji, a co najważniejsze – dzieje się to dzięki pogłębionej empatii w procesie jego psychoterapii. Dzięki temu zmienia się jego funkcjonowanie w relacji z samym sobą, ale też w relacji z innymi.

Podejście to jest szczególnie cenne dla klientów, którzy wybierają podejście humanistyczne – doświadczeniowe, ale oczekują od terapeuty lub od terapii pewnego rodzaju struktury, choć nadal pozostają w kontakcie skoncentrowanym na osobie, na emocjach, w pełni opartym na empatii i doświadczaniu, choćby dzięki takim narzędziom jak focusing, opisanemu przez Gene Gendlina. W EFT mówimy o fokusowaniu, czyli zadaniu doświadczeniowemu w trakcie pracy terapeutycznej. Kiedy klient wnosi niejasne dla niego uczucie lub sprawę, zapraszamy go, aby nakierował swoją uwagę do wewnątrz siebie, na ciało i na to, co jest w nim. W trakcie takiego doświadczania, którego istotą jest uważność na poczucie w ciele, obecność i akceptacja przekazu płynącego z ciała, bez rozmyślania i reflektowania na dany temat, pozwalamy na wyłonienie się czegoś, co do tego momentu było niejasne. Zachęcamy klienta, aby wsłuchał się w swoje ciało, w to odczucie płynące z ciała i posłuchał, co ono chce mu powiedzieć. Często terapeuci humanistyczni, nie chcąc opuszczać fundamentów postawy Rogersowskiej czy psychoterapii skoncentrowanej na doświadczaniu, wybierają EFT jako podejście łączące w sobie doświadczeniowe spotkanie z emocjami i metody pracy z tematami, które się wyłaniają w wyniku procesu doświadczania siebie na sesji, a metody te w języku EFT nazywamy procesami i zadaniami. Zadania to konkretne modele pracy składające się z jasno opisanych etapów postępowania, opisane w EFT, do których terapeuta sięga w momencie wyłonienia się na sesji konkretnego problemu po stronie klienta. Wyłonieniem określamy wyraźny znak czy trudność, którą wnosi klient na sesji, a w modelu będzie on nazywany markerem. Wyobraźmy sobie, że klient wnosi trudność, jaką jest doświadczanie dwóch tendencji w sobie: „Chciałbym realizować zadania, których się podejmuję, ale odkładam wszystko i nie mogę się zebrać do tego i rozpocząć” – tę treść uznalibyśmy za marker do pracy z rozdarciem konfliktowym (zadanie). Kolejnym krokiem byłoby potwierdzenie z klientem, czy chciałby się temu bliżej przyjrzeć, i następnie za zgodą rozpoczęcie zadania nad rozdarciem konfliktowym prowadzącym do rozwiązania problemu. Bardziej służą domykaniu lub otworzeniu ważnej sprawy klienta, ale wszystko oparte jest na obecności i doświadczaniu.

Nie odchodząc od wiodącego podejścia doświadczeniowego, od maja 2019 r. Ośrodek Pomocy i Edukacji Psychologicznej Intra jest Instytutem EFT afiliowanym przez ISEFT (International Society for Emotion Focused Therapy). Założony w 2011 r. ISEFT jest stowarzyszeniem zrzeszającym ośrodki szkolące w EFT z całego świata. Podejście EFT (Emotion Focused Therapy) łączy w sobie terapię skoncentrowaną na osobie, eksperymenty, zadania Gestalt i perspektywę egzystencjalną. Terapia w podejściu EFT opiera się na bezpiecznej relacji, w której terapeuta podąża za doświadczeniem klienta, za jego wewnętrznym procesem, pozostając aktywnym poprzez rozumienie jego odczuć, pomagając w lepszym identyfikowaniu emocji, doświadczaniu ich, odkrywaniu i nadawaniu im sensu, a co za tym idzie – przekształcaniu ich i zdobywaniu umiejętności ich regulacji. Terapeuta pozostaje zestrojony empatycznie z wewnętrznym światem przeżyć klienta, pomaga mu różnicować jego emocje i pozostając towarzyszem klienta, wspiera go w byciu przy własnym doświadczaniu.

Terapeuta EFT w trakcie terapii towarzyszy, ale też kieruje, przy czym kierowanie nie ma postaci dyrektywnej, ale jest empatyczną propozycją zajęcia się konkretnym tematem, który wyłania się w procesie doświadczania klienta. Można powiedzieć, że terapeuta dzieli się tym, co widzi, proponuje klientowi zadanie przy pełnym uznaniu zgody i akceptacji klienta. W praktyce wymaga to zawarcia mikrokontraktu na realizację zadania terapeutycznego. W EFT mówimy o markerach, którymi są widoczne znaki, np. słowa, treść, opis, reakcja emocjonalna werbalna, niewerbalna, które wskazują, że klient w tym miejscu ma problem, kłopot, trudność i jest gotowy na to, aby zająć się tym na sesji. To oznacza, że terapeuta, podążając za procesem klienta, świadomie facylituje jego przejście przez nowe doświadczenie.

W EFT ważne jest rozumienie klienta przez terapeutę, które w EFT nazywamy konceptualizacją. Nie jest to ani interpretacja, ani diagnoza, a jedynie wspólna z klientem próba nazywania tego, co terapeuta wie od klienta, o jego historii i opiera się na powiązaniu tego, co dzisiaj jest trudnością lub jest skojarzone problematycznie z jego wcześniejszymi doświadczeniami.

Konceptualizacja, którą terapeuta dzieli się ze swoim klientem, pomaga również jemu poznać lepiej i zrozumieć, co się z nim dzieje. Ważne jest, aby pamiętać, że klient może nie zgodzić się z czymś i terapeuta to uznaje, zgodnie z nadrzędną zasadą, że klient jest ekspertem od swojego życia, a terapeuta jest ekspertem od procesu terapeutycznego. Proces terapeutyczny w EFT jest możliwy wtedy, gdy terapeuta jest obecny, autentyczny, empatycznie dostrojony do klienta. Gwarantuje to jego autentyczna obecność i empatyczne zestrojenie. Warte podkreślenia wydaje się to, że prowadzenie klienta przez terapeutę nie jest kierowaniem. Terapeuta EFT nie kieruje, a prowadzi. Oznacza to, że widzi, słyszy, dostrzega to, czego być może klient nie ma jeszcze w polu świadomości. To są często mikroprocesy lub mikromarkery. To prowadzenie przez terapeutę jest delikatnym, wykonywanym z wyczuciem zachęcaniem do otwartości, przyglądania się doświadczaniu z pełnym uznaniem dla potrzeb i aktualnej „kondycji” klienta. Terapeuta sugeruje i nakierowuje, choć nie naciska, ale zachęca, sprawdza i poszerza. Proces terapii EFT opiera się głównie na odnoszeniu się do emocji, bo to one w procesie zmiany mają największe znaczenie. Uznaje się, że zmiana jest możliwa tylko poprzez zmianę emocjonalną lub dotarcie i poczucie tego, co w nas bolesne. Chodzi mianowicie o przekształcanie pierwotnych, nieadaptacyjnych emocji w takie, które są adaptacyjne i pozwalają na harmonię ze sobą i światem.

W EFT przyjmuje się, że emocje są fundamentem, bo w nich są zawarte informacje o potrzebach, a następnie motywacji do działania, decyzjach i kolejnych krokach w realnym życiu. Dlatego tak ważne jest rozumienie tego, co klient czuje, a wcześniej doświadczenie tych uczuć przez klienta. Kiedy to się dokona, może on dostrzec, jak uczucia wpływają na myśli i to, co robi i jak rozumie siebie i innych.

Często historie życia tak prowadzą, że klient traci kontakt z własnymi uczuciami, bo tylko w ten sposób może się zaadaptować do czegoś, co jest dla niego trudne. Jeśli w jego domu nie wolno było się smucić i za to był karany, to uczy się, by tego nie robić. Jego „strategią” będzie nie czuć smutku w ogóle albo zastępowanie smutku inną emocją. Tak też tworzy się jego pamięć emocjonalna i z taką wchodzi w swoje dorosłe życie i w nowe relacje. Często wtedy dostrzega swoje trudności, bo to, co było pomocne w domu rodzinnym, czyli „nie czuć smutku”, dzisiaj może się nie sprawdzać. My jako terapeuci w gabinecie słyszmy wtedy, że klient nie rozumie, co się dzieje, nie rozumie swoich relacji w życiu dorosłym – potocznie moglibyśmy to powiedzieć: „coś nie działa”. Używając tego przykładu, chcemy pokazać, czym byłby proces terapii. Jest on zrozumieniem swoich uczuć, poznaniem ich i odbudowaniem kontaktu ze sobą. Chodzi o to, żeby jeśli teraz dzieje się w życiu klienta coś, co go smuci, to właśnie, dobrze, aby poczuł ten smutek, nazwał go, czasem płakał i sięgał po wsparcie lub pomoc. Nazwalibyśmy to „oświetlaniem miejsc” w wewnętrznym świecie klienta, które wcześniej musiały utracić światło, bo niesięganie do tego miejsca było bezpieczne.

Ten przykład jest jednym z wielu, bowiem klient w swoich wewnętrznych światach ma wiele takich nieoświetlonych miejsc. To sprawia, że klient czuje się zdezorientowany, zagubiony, wewnątrz czuje chaos, zamglenie, w efekcie traci możliwość nawigowania swoim życiem i bycie jego autorem w zgodzie ze sobą i w harmonii z innymi. Przejawem wewnętrznej dysharmonii może być depresja, uczucie pustki, nerwica, kompulsje, niekontrolowanie złości – zapewne znane są nam takie zdania klientów: „to tak, jakby nie ja”, „to tak, jakby ktoś był we mnie, jakiś obcy”.

W terapii EFT ważne jest, aby dotrzeć do emocji i móc je zrozumieć, wyrazić, czasem powrócić do czegoś, co być może jest bardzo bolesne i umożliwić w symboliczny sposób ich wyraz, np. asertywny gniew. Wchodząc razem z klientem w to, co bolesne, jednocześnie to leczymy. Trochę jak z raną w ciele – można ją wyleczyć, jedynie zajmując się nią. I podobnie jest tutaj: zajmujemy się tym, co jest bolesne, czyli również bolesnymi emocjami, z którymi jest trudno dobrze funkcjonować i żyć w poczuciu własnej energii, siły i pełni.

Odzyskanie kontaktu z własnymi emocjami i słyszenie ich, to również odzyskanie kontaktu z całym sobą. Dzięki temu klient odzyskuje poczucie sprawstwa w życiu, ale też wolności, spójności i własnej integralności w tym, co robi.

POLECAMY

EFT a mózg

Terapia EFT zakłada, że procesy emocjonalne są zawsze „pierwsze”, że stanowią fundament ludzkiego funkcjonowania zarówno w dobrostanie psychicznym, jak i w przypadku dysfunkcji oraz w uruchamianiu i przeprowadzaniu zmiany w procesie psychoterapeutycznym. Ta pierwotność emocji jest też filogenetyczna – zdolność do doświadczania uczuć w rozwoju mózgu pojawia się na długo przed umiejętnością mówienia, nazywania rzeczywistości słowami, a więc na długo przed pojawieniem się w człowieku wiedzy bazującej na języku, na mowie.

Pierwotność emocjonalnego doświadczania świata oznacza także, że uczucia bardzo często mogą pojawić się poza świadomością – są w pewnym sensie automatyczną reakcją mózgu na zdarzenia świata zewnętrznego lub wewnętrznego (np. gdy nagłemu bólowi ciała towarzyszy lęk).

Doświadczane przez człowieka stany emocjonalne mają podłoże neurologiczne. „Miejscem akcji”, czyli miejscem pojawiania się, trwania i przetwarzania emocji jest mózg. W ten proces zaangażowanych jest wiele jego struktur i obszarów. Do podstawowych należą: struktury hipokampa, kora zakrętu obręczy i kora przedczołowa, ciało migdałowate, jądra przednie i przyśrodkowe wzgórza, podwzgórze, a także pień mózgu.

Nie jest zamysłem autorów, by w tym tekście przedstawiać anatomiczny i anatomiczno-funkcjonalny opis struktur mózgowych odpowiedzialnych za generowanie i przetwarzanie stanów emocjonalnych. Jednak należy podkreślić fakt, iż akcentowane w podejściu EFT założenie, iż emocje są podstawą naszego doświadczania, nie jest jedynie teoretycznym założeniem, lecz ma oparcie w konkretnych strukturach mózgowych oraz zachodzących tam procesach neuronalnych.

Już w drugiej połowie lat 30. XX wieku James Papez (1937), formułując swoją hipotezę o istnieniu w mózgu określonych struktur niezbędnych do wygenerowania i wyrażenia emocji (tzw. krąg Papeza), założył, że istnieje pewien konkretny i zamknięty obwód, który sprawia, że emocje w osobie mogą się utrzymywać mimo braku bezpośredniego pobudzenia z zewnątrz.

Oczywiście istnienie struktur mózgowych odpowiadających za przetwarzanie i utrzymywanie stanów emocjonalnych nie jest wyłącznie „na usługach” podejścia EFT. Uczucia są wywoływane i przetwarzane przez mózg człowieka tak samo, niezależnie od orientacji psychoterapeutycznej, w jakiej porusza się klient czy psychoterapeuta. Podejście EFT ma do dyspozycji to samo, co inne nurty psychoterapeutyczne. Różnica tkwi w tym, że EFT traktuje doświadczanie uczuć priorytetowo, zarówno w rozumieniu teoretycznym, jak i w praktyce terapeutycznej.

EFT mówi: to emocje wyznaczają umysłowi problemy do rozwiązania, a nasze ludzkie poznanie jest „na usługach” doświadczanych przez nas (świadomie lub nie) stanów emocjonalnych.

Z perspektywy neuropsychologicznej jest tak, że zmianę w sposobie odczuwania emocjonalnego przez klienta można uzyskać wówczas, gdy skontaktuje się on ze swoim doświadczeniem nie tylko z poziomu poznawczego opisu, lecz także poczuje towarzyszące temu emocje. Wówczas dochodzi do uruchomienia takiego procesu neuroplastyczności w mózgu, który jest w stanie przeorganizować sposób doświadczania klienta w jakimś trudnym dla niego obszarze. Oczywiście to przeorganizowanie sposobu emocjonalnego doświadczania, angażujące neuroplastyczność, może się dokonać tylko pod wpływem nowych doświadczeń, nabywanych przez klienta w relacji z terapeutą. Przede wszystkim są tu sprawcze nowe doświadczenia poruszające emocje, mniej zaś doświadczenia czysto poznawcze. Co oznacza, że – na przykład – bardziej zmodyfikuje sposób doświadczania klienta odczucie, iż jest akceptowany przez terapeutę, niż tylko szczere i prawdziwe zapewnienie go o tym przez terapeutę.

Usunięcie z mózgu „starej” wiedzy emocjonalnej to w rzeczywistości usunięcie z mózgu pewnych połączeń wykorzystywanych przez struktury mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie emocji. Następuje to jedynie wtedy, gdy stare, dysfunkcyjne konstrukty zostaną zniesione przez żywość i prawdziwość nowego doświadczenia. Obszary „emocjonalne” mózgu uznają i, co ważniejsze, zaakceptują fakt rozłączenia starych schematów tylko mocą żywości i prawdziwości nowego doświadczenia. Sam klient może rozpoznać, że reagował w oparciu o pewien dysfunkcyjny emocjonalny konstrukt, a nie w oparciu o rzeczywistość przede wszystkim wtedy, gdy tego doświadczy. Rezultatem jest zmiana w odbiorze świata przez klienta.

EFT a trauma

EFTT (Emotion Focused Therapy for Trauma) jest modelem integracyjnym, który rozszerza i dopasowuje ogólny model EFT (Emotion Focused Therapy) do pracy w obszarze traum relacyjnych.

Podstawowe założenia: podobnie jak w innych psychoterapiach doświadczeniowych (ang. experiental), w EFT przykładamy szczególną uwagę do eksploracji i symbolizacji bieżącego, subiektywnego świata doświadczeń (uczuć i znaczeń), który traktujemy jako podstawowe źródło nowych informacji służących w tworzeniu nowych znaczeń na temat siebie i świata.

Również z perspektywy nurtów humanistyczno-doświadczeniowych, w tym EFT, zdolność do polegania na swoim wewnętrznym procesie doświadczania jako źródle wiedzy o swoich wartościach, potrzebach, istotnych celach, ocenach i reakcjach na otoczenie jest postrzegana jako szczególnie znaczące dla naszego rozwoju i funkcjonowania w relacjach. W myśl powyższej zasady w EFT emocje postrzegane są jako pierwotnie adaptacyjny system, zapewniający informację o ważnych potrzebach człowieka oraz pożądanym kierunku działania. Jednocześnie zdolność do uważności wobec swojego doświadczenia wewnętrznego i eksploracji go (myśli, uczuć, wspomnień) są widziane jako kluczowe kompetencje w uwalnianiu się z efektów traumy oraz rozwiązywania skutków nadużyć z okresu dzieciństwa (Biere i Scott, 2006; Herman, 1992; van der Kolk i in., 1996).

EFT również w szczególny sposób czerpie ze współczesnej teorii emocji i badań nad nimi (np. Damasio 1999; Fridja, 1986; Izard, 2002; LeDoux, 1996). Kiedy schemat emocjonalny (sieć neuronalna) zostanie zaktywizowany, to informacje z nim połączone będą wpływać na nasze bieżące postrzeganie, motywację czy zachowanie – ta wiedza ma znaczenie w rozumieniu skutków traum i ich leczeniu za pomocą EFTT.

Źródła problemów wynikających z traum z okresu dzieciństwa

Badania sugerują, że znaczące problemy psychologiczne są powiązane z różnymi cechami nadużyć (Eston, Renner, i O’Leary, 2013). Wiele badań pokazuje, że wykorzystywanie w dzieciństwie powiązane jest z późniejszymi problemami natury: fizycznej, psychologiczno-emocjonalnej i psychiatrycznej. Można zidentyfikować trzy źródła problemów, które są ze sobą połączone:

  1. Wielokrotne narażenie na traumatyczne doświadczenie – traumatyczne zdarzenia zakodowane są w prawopółkulowej pamięci doświadczeniowej jako: obrazy, uczucia, odczucia z ciała oraz inne doświadczenia zmysłowe (van der Kolk i in., 1996). Będzie się to również wiązało z typowymi dla PTSD objawami, takimi jak: nadmierna pobudliwość, nawracające wspomnienia i/lub koszmary, nieadaptacyjne przekonania, unikanie miejsc i sytuacji związanych z traumą.
  2. Urazy w obszarze przywiązania – rdzenne poczucie siebie oraz tego, czego możemy spodziewać się po innych, rozwija się w kontekście emocjonalnie nasyconych doświadczeń z figurami przywiązania (znaczącymi osobami z dzieciństwa). Bezpieczne przywiązanie pomiędzy dzieckiem a figurami przywiązania wspiera rozwój spójnego poczucia siebie jako wartościowych, pewnych siebie, godnych miłości, sprawczych, ufnych w relacje międzyludzkie, a co równie ważne – wspiera zdrową regulację emocji u dziecka (Sroufe, 1995). Natomiast negatywne doświadczenia z ważnymi dorosłymi będzie skutkowało czymś przeciwnym, co będzie źródłem wielu problemów.
  3. Unikanie emocji jako nieadaptacyjna strategia – nadużywane i zaniedbane dzieci najczęściej są przytłoczone uczuciami złości, smutku, strachu i wstydu, a w konsekwencji uczą się, że lepiej unikać swojego wewnętrznego doświadczenia, przez co tracą ważne źródło wiedzy o sobie i świecie oraz rozwijają nieadaptacyjne sposoby regulacji emocji: kompulsje, uzależnienia, samouszkodzenie itp.

Cechy charakterystyczne EFT dedykowanego dla pracy z traumą relacyjną:

  1. Krótkoterminowość – EFTT jest krótkoterminową (16–20 sesji) psychoterapią doświadczeniową stosowaną dla leczenia traumy złożonej (Paivio, Jarry, Chagigiorgis, Hall, i Ralston, 2010; Paivio i Pascual-Leone, 2010). Oczywiście model EFTT jest elastyczny i w zależności od potrzeb i możliwości konkretnej osoby praca może trwać dłużej, ponieważ pewne elementy będą wymagać więcej czasu, na przykład dla osób z silnymi problemami w regulacji emocji i trudnościami osobowościowymi terapia będzie dłuższa i bardziej złożona.
  2. Poparcie badaniami – model leczenia EFTT powstał w drodze wielu lat systematycznych badań nad procesem terapii tej grupy klientów oraz ich wyników w drodze rozwiązywania przeszłych traum relacyjnych (Greenberg i Foerster, 1996; Paivio i Greenberg, 1995).
  3. Zastosowanie dla różnych grup klientów – EFTT znajduje zastosowanie dla kobiet i mężczyzn, którzy doświadczyli różnych rodzajów nadużyć (emocjonalnych, fizycznych, seksualnych). EFTT „namierza” rdzenny (podstawowy) proces emocjonalny, który jest wspólny dla różnych rodzajów nadużyć wczesnodziecięcych. Na początku terapii klient wspólnie z terapeutą identyfikują do...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy

    Katarzyna Kawka

    Psycholog, psychoterapeuta, certyfikowany psychoterapeuta i superwizor EFT (Terapia skoncentrowana na Emocjach). Pracuje w nurcie humanistyczno-egzystencjalnym, doświadczeniowym, Terapii Skoncentrowanej na Emocjach (EFT). Certyfikowany Psychoterapeuta Polskiego Towarzystwa Integracyjnej Psychoterapii Doświadczeniowej i Edukacji Społecznej Stowarzyszenie Intra. Członek Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Współpracuje z Ośrodkiem Pomocy i Edukacji Psychologicznej INTRA, w którym prowadzi terapię indywidualną osób dorosłych, terapię par i superwizję indywidualną i grupową dla osób kończących szkolenie EFT.

    Iwona Oleksiuk

    Absolwentka Wydziału Psychologii UW, psycholog kliniczny, psychoterapeuta, certyfikowany superwizor EFT. Jako terapeuta pracuje 30 lat, od 17 lat związana z Ośrodkiem Pomocy i Edukacji Psychologicznej INTRA w Warszawie. Prowadzi też własną praktykę terapeutyczną.

    Krzysztof Błażejewski

    Psycholog, psychoterapeuta humanistyczno- -doświadczeniowy, pracuje w gabinecie InRelatio – Przestrzeń Emocji i Relacji.

    Anna Osińska

    Psycholog, certyfikowany psychoterapeuta i superwizor ISEFT (International Society for Emotion Focused Therapy) w Ośrodku Pomocy i Edukacji INTRA. Prowadzi psychoterapię indywidualną osób dorosłych oraz par w podejściu neohumanistycznym, doświadczeniowym, skoncentrowanym na osobie. Prowadzi superwizję indywidualną i grupową dla osób kończących szkolenie EFT. Jest współzałożycielką i pracuje w Ośrodku Naukowo-Terapeutycznym „Ogrody Zmian” w Warszawie.