Od lat 90. XX wieku uwagę środowisk naukowych przykuwać zaczęło zaburzenie postrzegania własnego ciała, w którym jednostka (zazwyczaj mężczyzna) obsesyjnie skupia się na swej muskulaturze przy braku poczucia satysfakcji ze swojego wyglądu. Początkowo zjawisko to zaobserwowano w środowisku kulturystów, którzy manifestowali irracjonalne przekonania na temat swojego ciała, spostrzegając je jako zbyt wątłe. Z tego powodu zaburzenie to określono mianem odwrotnej anoreksji (ang. reverse anorexia), dla której z kolei charakterystyczne jest przekonanie o tym, że ciało jest zbyt obfite, masywne, tłuste itp.

Wpływem psychiki na ciało i zależnością układu nerwowego oraz odpornościowego od stanu psychicznego dzisiaj zajmuje się psychoneuroimmunologia (Ader, Cohen, Felter, 1995), a medycyna sama w sobie od początku swojego istnienia. „Jest wielkim błędem naszego czasu, że lekarze oddzielają duszę od ciała” – twierdził Hipokrates. Dwa i pół tysiąca lat później zaczynamy to naprawiać i obecność psychoterapeuty w zespole medycznym, choć powoli, jednak coraz częściej staje się standardem. Te dwa nurty troski o zdrowie człowieka tym są skuteczniejsze, w im lepszym są porozumieniu.

Każda sfera naszego życia oddziałuje na pozostałe, a ich zauważenie może pomóc nam w radzeniu sobie z przewlekłym bólem. Zmiana w zakresie powiązań między myślami, emocjami, objawami z ciała i zachowaniem zachodzi dzięki stosowaniu technik poznawczych – restrukturyzacji poznawczej.  

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO, 2002) zdrowie seksualne to dobrostan fizyczny, emocjonalny i społeczny w odniesieniu do seksualności. Czyli nie jest on jedynie brakiem choroby, zaburzeń funkcji bądź ułomności, ale stanem zadowolenia i satysfakcji ze swojej seksualności. Zdrowie seksualne wymaga zatem pozytywnego i pełnego szacunku podejścia do seksualności oraz związków seksualnych. A możliwości posiadania dających przyjemność i bezpiecznych doświadczeń seksualnych, powinny być wolne od przymusu, dyskryminacji i przemocy.

Wzajemne przenikanie się symptomów somatycznych z dolegliwościami sfery psychicznej powoduje, że niejednokrotnie do lekarzy różnych specjalności trafia pacjent, który prezentuje jako dominujące objawy somatyczne, posiadające w swoim obrazie klinicznym wieloaspektowe podłoże. Dolegliwości somatyczne mogą być jedną z form „wyrażania” nieprawidłowości dotyczących sfery psychicznej, a zaburzeniom psychicznym mogą towarzyszyć objawy somatyczne. Z drugiej strony przewlekła choroba somatyczna może też prowadzić do zaburzeń sfery psychicznej lub występować równolegle z nimi.

Poczucie wyobcowania i osamotnienia oraz dążenie do samostanowienia są wpisane w okres dorastania. To jednak nie zwalnia rodziców z czujności i zabiegania o podtrzymanie więzi z dzieckiem – mówi dr Ewa Jarczewska-Gerc, psycholog społeczny z Uniwersytetu SWPS w Warszawie w rozmowie z Katarzyną Koper.

Według Younga (Young, Klosko, Weishaar, 2014) o tym, na ile zdrowo funkcjonuje dana osoba, stanowi jej umiejętność zaspokajania potrzeb emocjonalnych w zrównoważony, wolny od przesady i nieraniący dla innych sposób. W praktyce psychoterapeutycznej zwykle stykamy się z osobami, które trafiają na terapię, ponieważ nie potrafią tego robić. Doświadczają konsekwencji działania swoich wzorców, ale nie potrafią ich zidentyfikować bądź zmienić. Rolą terapeutów jest pomóc tym osobom w modyfikacji owych wzorców. Dobrym punktem wyjścia do realizacji tego celu może być określenie tych potrzeb. Niniejszy tekst ma na celu omówienie koncepcji potrzeb w pracy terapeutycznej oraz przedstawienie łatwego do zastosowania w praktyce modelu dwóch przeciwstawnych biegunów potrzeb pochodzącego z tzw. kontekstualnej terapii schematu (Roediger, Stevens, Brockman, 2021).

Dla jednych zabawne wręcz dziwactwo, potocznie nazywane ,,chomikowaniem’’, dla innych powód do niepokoju, obserwacji i podjęcia leczenia. Zaczyna się zupełnie niewinnie, aby z roku na rok stan ten się pogłębiał, a ilość zebranych rzeczy znacznie wykraczała poza możliwości i warunki mieszkaniowe domownika. Ta ,,normalna’’ dla zbieracza pasja do gromadzenia przedmiotów o różnej wartości może prowadzić do znacznego pogorszenia (bądź całkowitego przerwania) stosunków z rodziną, przyjaciółmi i sąsiadami. Niestety bliscy w obliczu narastających problemów nierzadko wybierają najkrótszą drogę – piętnowanie i odcięcie się od chorego. Wynika to z braku dostatecznej wiedzy na temat syllogomanii i przyczyn jej wystąpienia. Leczenie patologicznego zbieractwa przy wsparciu i obecności bliskich to siedmiomilowy krok do przodu w terapii, dlatego warto w tym zakresie edukować i objąć opieką nie tylko samych pacjentów, ale również ich rodziny.

Na podstawie jakich kryteriów diagnozuje się paranoiczne zaburzenie osobowości? Jak ustala się leczenie i gdzie szukać przyczyn kształtowania się osobowości paranoicznej? To podstawowe zagadnienia w tym temacie, które warto zgłębiać i studiować. ,,Nie ufam nikomu’’ – to słowa powtarzane, jak mantra w głowie każdego pacjenta. Brak ufności do świata i zachodzących w nim zdarzeń. Zanik wiary w prawdomówność i szczere zamiary ludzi. Wrogie nastawienie i nieustanna podejrzliwość. Paranoidalny sposób patrzenia na świat bez poszukiwania wsparcia wiąże się z nieustanną samotnością i poczuciem braku zrozumienia ze strony bliskich. Osobowość paranoiczna jest zawsze czujna i gotowa do ataku. Nigdy bowiem nie wiadomo, jaki tym razem spisek skierowany w bezbronną, osamotnioną osobę przygotował potężny wróg. Ja kontra wszechświat – cechy osobowości paranoicznej. Diagnostyka Paranoiczne zaburzenia osobowości to odmienna rzeczywistość, w której oszustwa i wrogość stanowią dla pacjenta codzienność. Podejrzenia w stosunku do ludzi przybierają charakter patologiczny. Widoczny zanik elastyczności myślenia przekłada się na całkowity brak zrozumienia intencji wypowiedzi osób z otoczenia i podejmowanych przez nich działań. Błędna interpretacja zachowania innych (zarówno bliskich, jak i obcych osób) prowadzi do wielu konfliktów i zaburzonych relacji. Nieustające spory w życiu prywatnym i zawodowym w dużym stopniu przekładają się na jakość życia i odczuwanie przewlekłego stresu. Osobowość paranoiczna wykazuje silne poczucie indywidualizmu i dążenie do przejęcia władzy nad zdaniem i kierunkiem działań innych. Ponadto pacjenci przejawiają duże zainteresowanie ideologią ekstremistyczną i zaangażowaniem się w tego typu ugrupowania. Osobowość paranoiczna to obok osobowości anankastycznej drugie najczęściej występujące zaburzenie osobowości w populacji ogólnej.   Pierwszy etap procesu diagnostycznego opiera się na przeprowadzeniu dogłębnego wywiadu, w zakresie historii zdrowotnej i psychiatrycznej pacjenta. Lekarz pierwszego kontaktu może sięgać po specjalistyczne testy diagnostyczne, które w znacznym stopniu ułatwią wykluczenie fizycznych nieprawidłowości. Gdy przyczyny o podłożu organicznym nie zostaną wskazane, medyk ma obowiązek skierowania pacjenta na dalszą diagnostykę psychologiczną lub psychiatryczną.  Na podstawie Statystycznej Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 możemy wymienić następujące cechy osobowości paranoicznej: Przesadna wrażliwość na odrzucenie, porażki, trudności i niepowodzenia. Podatność na długofalowe przeżywanie doznanych przykrości, krzywd, krytycznych uwag i upokorzeń. Nieuzasadniona podejrzliwość oraz ciągła wątpliwość w kwestii lojalności osób z otoczenia. Tendencja do przekształcania cudzych wypowiedzi oraz własnej (najczęściej błędnej) interpretacji, pozbawionej obiektywnej oceny i analizy. Ocenianie zachowań i wypowiedzi innych, jako pogardliwe, wrogie i krzywdzące. Przyjmowanie postawy atakującej, prowokującej rozmówcę do konfliktu i podjęcia walki (najczęściej słownej). Niechęć do adaptacji społecznej, silne poczucie własnych praw i oczekiwanie ich respektowania przez innych, niezależnie od sytuacji. Uporczywe, bezpodstawne podejrzenia dotyczące wierności seksualnej partnera, bardzo często przeradzające się w obsesję. Przyjmowanie postawy ksobna oraz tendencja do tworzenia teorii spiskowych bezpośrednio związanych z osobą zaburzoną, jak i całym światem. Znajomość powyższych kryteriów oraz schematu diagnostycznego opracowanego przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne APA to podstawy do właściwego postawienia diagnozy i rozpoczęcia terapii z pacjentem. Przy klasyfikowaniu warto pamiętać, że liczne badania naukowe wskazują, że osobowość paranoiczna bardzo często współwystępuje z innymi zaburzeniami osobowości (75% pacjentów). I tak według prac naukowych pacjent z osobowością paranoiczną może zmagać się również z: depresją; osobowością unikającą, zaburzeniami lękowymi, fobią, zaburzeniami urojeniowymi (paranoją); nadużywaniem substancji psychoaktywnych; narcystycznym zaburzeniem osobowości; zaburzeniem osobowości typu borderline. Współistnienie paranoicznego zaburzenia osobowości z innymi nieprawidłowościami, stwarza problemy diagnostyczne w zakresie jasnego oddzielenia typów osobowości u pacjenta. Zdarza się bowiem, że objawy z różnego rodzaju zaburzeń nakładają się na siebie, co przedłuża proces stawiania trafnej diagnozy.    Osobowość paranoiczna– przyczyny i sposoby leczenia pacjenta Przyczyny kształtowania się jednostki paranoidalnej mają najczęściej charakter mieszany, a więc zarówno biologiczny (genetyczny), jak i psychologiczny (środowiskowy). Podobnie, jak w przypadku większości zaburzeń, jednoznaczne wskazanie powodów ich wystąpienia wciąż pozostaje zagadką dla naukowców i badaczy.      W odniesieniu do osobowości paranoicznej możemy wymienić dwa główne działania leczenia. Leczenie psychospołeczne (psychoterapia) i farmakoterapię (szczególnie w przypadku współwystępowania zaburzeń urojeniowych, lęków lub depresji). Niestety faktem jest, że terapia z osobami z cechami paranoicznymi jest niezwykle trudna, burzliwa i nierzadko krótkotrwała. Pacjenci często rozpoczynają leczenie nie z własnej woli i świadomego dostrzegania istniejącego problemu, a za namową bliskich osób z otoczenia. Inną pobudką do zgłoszenia się do specjalisty jest dręczące pacjenta cierpienie wynikające z poczucia krzywdy i wrogości ze strony ludzi. W tym przypadku nawiązanie długofalowego kontaktu z pacjentem to duże wyzwanie dla specjalisty. Osobowość paranoiczna zgodnie z wymienionymi wyżej cechami wykazuje dużą tendencję do złej interpretacji wypowiedzi i błędnego odczytywania intencji rozmówcy. Brak zaufania do terapeuty, doszukiwanie się teorii spiskowych i wysoki stopień podejrzliwości przekładają się na małe postępy w leczeniu. Otoczona przez nieprzyjaciół i wrogów jednostka niełatwo ulega terapii, niechętnie się zwierza i z wielkim trudem przyjmuje pomoc specjalistów. Terapeuta musi wykazać się dużym doświadczeniem, gotowością, cierpliwością i wyczuleniem na liczne pułapki. Budowanie wzajemnego zaufania wymaga czasu (nawet kilku lat) i dużych umiejętności terapeutycznych.  

Zaburzenia depresyjne należą do grupy zaburzeń psychicznych. Klasyczny podział depresji ze względu na czynniki jej wystąpienia wskazuje na dwa jej typy: depresję endogenną i depresję egzogenną, inaczej zwaną reaktywną. Pierwsza uwarunkowana biologicznie bez widocznego związku z czynnikami zewnętrznymi. Druga zaś, powstająca z przyczyn zewnętrznych jako reakcja na ciężkie doświadczenia, traumy i nagłe zmiany w życiu pacjenta na różnych płaszczyznach.

Pracownicy służby zdrowia, są przeważnie bardzo zajęci. Ich praca charakteryzuje się nienormowanym trybem, zabieraniem obowiązków do domu lub spędzanie wolnego czasu na myśleniu o tym, co jeszcze muszą zrobić do pracy.  Krótki okres przepracowania może powodować stres, niekoniecznie będzie powodował poważne, zdrowotne konsekwencje o ile Twój harmonogram szybko wróci do normy. Jednak przepracowanie przez dłuższy okres może być bardzo niebezpieczne dla Twojego fizycznego i emocjonalnego samopoczucia.  OZNAKI PRZEPRACOWANIA I WYPALENIA  Przepracowanie często wiąże się z planowaniem i przyjmowaniem zbyt wielu klientów tygodniowo. Dla specjalistów od zdrowia psychicznego może również obejmować inne aspekty pracy, w tym uciążliwe rozliczanie płatności i planowanie.  Oznaki przepracowania: Trudno jest przestać Ci myśleć o pracy w dni wolne Czujesz, że nie możesz pracować mniej ze względu na potrzeby finansowe lub potrzeby klienta Czujesz się rozkojarzony lub sfrustrowany Brakuje Ci wystarczającej ilości czasu na self-care lub relaks Czujesz się zbyt zmęczony na przyjemne zajęcia lub prace domowe Masz problem ze spokojnym snem Boisz się iść do pracy lub nie cieszysz się już terapią tak jak dawniej Obserwowanie oznak przepracowania pomaga w podjęciu kroków w zmniejszających obciążenie pracą. Jeśli nadal będziesz wkładać zbyt dużo energii w swoją pracę, może nastąpić wypalenie.  Terapeuci zmaagający się z wypaleniem na ogół zauważają u siebie: Mniej empatii i współczucia dla innych, zwłaszcza klientów Zmęczenie fizyczne i emocjonalne Mniej dumy i pocziucia osiągnięć w pracy Wypalenie zawodowe niejednokrotnie możne rozpoznać, zauważając u siebie niejednoznaczne etycznie zachowania w terapii, takie jak niepotrzebne ujawnianie informacji klientom i ogólne niezadowolenie z pracy. Objawy wypalenia mogą również przenosić się na Twoje życie osobiste lub negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne.  Wielu profesjonalistów zmagających się z wypaleniem lub przepracowaniem może również przeżywać depresję lub zażywać substancje pomagające radzić sobie ze stresem. PRZYCZYNY PRZEPRACOWANIA W DZIEDZINIE ZDROWIA PSYCHICZNEGO Przepracowanie jest kluczowym czynnikiem wypalenia terapeuty, sugeruje przegląd z 2018 roku opublikowany w Frontiers in Psychology. Chociaż przepracowanie i późniejsze wypalenie może przydarzyć się każdemu specjaliście od zdrowia psychicznego, pewne czynniki mogą zwiększyć prawdopodobieństwo wystąpienia tego problemu. Badania dotyczące wypalenia zawodowego w służbach zdrowia psychicznego wykazały pewne dowody sugerujące, że wypalenie jest szczególnie powszechne wśród pracowników socjalnych, w porównaniu z psychiatrami i pielęgniarkami.  JAK RADZIĆ SOBIE Z PRZEPRACOWANIEM I PRZYTŁOCZENIEM? Pomimo szczerych prób, nie jesteś w stanie wykluczyć wszystkich przyczyn przepracowania lub przeciążenia w miejscu pracy. Możesz za to podjąć kroki, aby nie narażać się niepotrzebnie na niektóre sytuacje wywołujące silny stres.  Zrewiduj kwestie związane z finansami Dobrze jest od czasu do czasu przyjrzeć się swojej stawce oraz stawkom konkurentów. Jest to szczególnie ważne, gdy masz problemy z osiągnięciem zysku. Chociaż Twoją motywacją w wyborze zawodu terapeuty nie były pieniądze, a niesienie pomocy innym, i tak kwestia finansów jest bardzo istotna. Bez odpowiednio wysokiego wynagrodzenia nie będziesz w stanie pozwolić sobie na pewne udogodnienia i komfort życia, które mają wpływ na jakość prowadzenia terapii. Narzędzia do zarządzania firmą, w tym arkusze kalkulacyjne i przewodniki obliczeniowe dostępne na większości witryn internetowych, mogą pomóc w obliczeniu zindywidualizowanych stawek, które uwzględniają koszty zarządzania firmą i preferowaną liczbę klientów tygodniowo.  Dokumentacja Większość ludzi boi się papierkowej roboty, a często wynika to z obawy przed jej nieprawidłowym wypełnieniem.  Chociaż nie można pozbyć się dokumentów, to można zatrudnić kogoś do pomocy. Zatrudnienie asystenta do Twojej praktyki może wydawać się kosztowne, ale większość wyszkolonych specjalistów administracyjnych może zarządzać cotygodniową administracją w ciągu zaledwie kilku godzin. Takie rozwiązanie zmniejszy Twój stres i uwolni kilka dodatkowych godzin na sesje terapeutyczne – pracę, którą naprawdę chcesz wykonywać. W zależności od opłaty za sesję, dodanie tylko jednej dodatkowej sesji co tydzień może pokryć tygodniową pensję asystenta.  Kiedy próbujesz rozwiązać problem przepracowania i przeciążenia, zaangażowanie zaufanych współpracowników i innych specjalistów może przynieść korzyści. Izolacja może narazić Cię na większe ryzyko wypalenia i utrudnić jego rozpoznanie. 

Zmęczenie pracą terapeuty charakteryzuje się wyczerpaniem fizycznym i emocjonalnym oraz głębokim spadkiem zdolności do empatii. Często określa się go jako „koszt opieki” nad osobami odczuwającymi fizyczny lub emocjonalny ból. Pozostawione bez reakcji zmęczenie może nie tylko wpływać na zdrowie psychiczne i fizyczne, ale też wiąże się z prawnymi konsekwencjami wynikającymi z błędów etycznych podczas świadczenia usług terapeutycznych ludziom. Chociaż nierzadko słyszy się o zmęczeniu pracą w zawodach związanych z niesieniem pomocy określanym jako wypalenie. Te przypadłości różnią się jednak od siebie. "Zmęczenie współczuciem" jest łatwiejsze w leczeniu, ale może być mniej przewidywalne i pojawiać się nagle, podczas gdy wypalenie zwykle rozwija się z czasem. Jak możemy radzić sobie z tym problemem: 1. ZDOBYWANIE WIEDZY Jeśli wiesz, że jesteś narażony na "zmęczenie współczuciem", poświęcenie czasu na poznanie jego oznak i objawów może być pomocnym sposobem zapobiegawczym. Najczęstsze oznaki i objawy zmęczenia w zawodzie terapeuty to: Chroniczne wyczerpanie (emocjonalne, fizyczne) Zmniejszona empatia Obawa przed pracą na rzecz innych Uczucie drażliwości, złości lub niepokoju Depersonalizacja Nadwrażliwość lub całkowita niewrażliwość na materiał emocjonalny Poczucie nierówności w relacji terapeutycznej Bóle głowy Problemy ze snem Utrata masy ciała Upośledzone podejmowanie decyzji Problemy w relacjach osobistych Słaba równowaga między życiem zawodowym a prywatnym Zmniejszone poczucie spełnienia zawodowego Znajomość oznak i objawów oraz stała obserwacja swojego stanu może pomóc w zapobieganiu i radzeniu sobie ze zmęczeniem. Przydtną metodą jest ​ocena poziomu wyczerpania w skali od 1 do 10. Na przykład, pozycja 6 może oznaczać, że odrzucasz zaproszenia na spotkania towarzyskie z powodu zmęczenia, a 7 może oznaczać trudności ze snem z powodu nadmiernego martwienia się o czyjeś dobre samopoczucie. Dbanie o wysoki poziom samoświadomości i zrozumienie, czym różni się Twoja 6 od 7, może pomóc Ci określić, jak poważny jest Twój problem, dzięki czemu łatwiej wdrożysz niezbędne strategie, aby uniknąć czerwonej strefy, którą prawdopodobnie byłaby 9 lub 10. Zagrożeniem jest nie tylko sama praca, ale także warunki życia danej osoby. Na przykład ktoś, kto nie tylko opiekuje się ludźmi w pracy, ale także opiekuje się dzieckiem lub dorosłym członkiem rodziny w domu, może być jeszcze bardziej podatny na "zmęczenie współczuciem".  2. DBAJ O SIEBIE Praktykowanie samoopieki może być kluczową metodą ochrony przed zmęczeniem zawodowym. Nierzadko zdarza się, że ci, którzy nieustannie troszczą się o potrzeby innych, zaniedbują własne. Osoby które dbają o siebie, są znacznie mniej podatne na stres i zmęczenie współczuciem niż ludzie, którzy tego nie robią. Idealny plan dnia będzie wyglądał inaczej u każdej osoby, ale generalnie powinien obejmować: Zbilansowaną i pożywną dietę Regularne ćwiczenia Spokojny sen Równowagę między pracą a wypoczynkiem Szanowanie swoich potrzeb emocjonalnych Poświęcenie czasu na czynności związane z samoopieką pozostawia mniej miejsca na przepracowanie. 3. USTAL GRANICE EMOCJONALNE Szczególnie ważne może być dla terapeutów, pracowników socjalnych, pielęgniarek i opiekunów ustalenie granic emocjonalnych w celu ochrony siebie. Empatia i współczucie są na ogół najważniejsze w branży terapeutycznej. Wyzwaniem jest pozostawanie współczującym, empatycznym i wspierającym bez nadmiernego angażowania się i przyjmowania bólu pacjenta. Wyznaczanie granic emocjonalnych pomaga utrzymać relację, jednocześnie pamiętając i szanując fakt, że jesteś osobną z własnymi potrzebami. Zmęczenie współczuciem może objawiać się bezsennością, przejadaniem się, pomijaniem posiłków, popadaniem w uzależnienia, izolacją, depresją, lękiem lub gniewem. Może się okazać, że walczymy z partnerami lub dziećmi, nie mamy cierpliwości, czujemy się wyczerpani, zauważamy obniżone libido, brak motywacji i paradoksalnie jesteśmy mniej zainteresowani tym, co mają do powiedzenia nasi klienci. 4. ZAANGAŻUJ SIĘ W HOBBY Utrzymanie solidnej równowagi między życiem zawodowym, a prywatnym może pomóc chronić Cię przed zmęczeniem zawodowym. Kiedy cały czas spędzasz na pracy lub myśleniu o pracy, łatwo się wypalić. Badania wykazały, że równowaga między życiem zawodowym a prywatnym staje się coraz ważniejsza dla pracowników, a poświęcenie czasu na zajęcia rekreacyjne i osobiste hobby pomaga obniżyć poziom stresu i poprawić ogólną satysfakcję z życia. 5. PIELĘGNUJ ZDROWE PRZYJAŹNIE POZA PRACĄ Chociaż wspaniale jest mieć silne relacje ze współpracownikami, równie ważne jest pielęgnowanie i utrzymywanie zdrowych relacji poza pracą. Czasami współpracownikom może być trudno uniknąć mówienia o pracy nawet w przestrzeni prywatnej.  6. PROWADŹ DZIENNIK Prowadzenie dziennika to doskonały sposób na przetwarzanie i uwalnianie emocji, które mogą pojawiać się w związku z wykonywaniem zawodu. Poświęcenie czasu na pielęgnowanie samoświadomości, łączenie się z osobistymi myślami i uczuciami może pomóc w zapobieganiu tłumieniu emocji, które z czasem skutkuje w zmęczeniem zawodowym. 7. ZWIĘKSZ SWOJĄ ODPORNOŚĆ Odporność to nasza zdolność do odreagowania stresu. Niektórzy ludzie wydają się naturalnie bardziej odporni niż inni. Jest to jednak umiejętność której można się nauczyć. 8. STOSUJ POZYTYWNE STRATEGIE  Chociaż perspektywa zniwelowania stresu i emocjonalnego obciążenia związanego z pracą alkoholem lub narkotykami jest kusząca, w rzeczywistości działa w krzywdzący dla nas sposób, dając jedynie chwilowe ukojenie oraz budująć w nas ogromne napięcie. Rozważ sporządzenie listy pozytywnych strategii radzenia sobie w sytuacjach stresowych. Może to obejmować głębokie oddychanie, medytację, spacer, rozmowę z przyjacielem, oglądanie zabawnego filmu lub relaksacyjną kąpiel. 9. ZADBAJ O SIEBIE W MIEJSCU PRACY Strategie radzenia sobie ze stresem w miejscu pracy są często ważną częścią zapobiegania zmęczeniu. Jeśli Twój pracodawca nie stosuje żadnych tego typu rozwiązań, rozważ zaproponowanie ich wdrożenia. Strategie które możesz zaproponować, to: Grupy wsparcia i otwarte dyskusje na temat zmęczenia w miejscu pracy Regularne przerwy Dni zdrowia psychicznego Doradztwo w miejscu pracy Pokoje relaksacyjne, masaże, zajęcia medytacyjne  10. SZUKAJ OSOBISTEJ TERAPII Jeśli czujesz się wrażliwy emocjonalnie, zestresowany lub przytłoczony, rozważ wizytę u terapeuty, który pomoże Ci przepracować Twoje uczucia i wdrożyć strategie, które pomogą Ci utrzymać zdrową równowagę między życiem zawodowym a prywatnym.