Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

8 września 2021

NR 29 (Wrzesień 2021)

Dysmorfia mięśniowa u mężczyzn

8

Od lat 90. XX wieku uwagę środowisk naukowych przykuwać zaczęło zaburzenie postrzegania własnego ciała, w którym jednostka (zazwyczaj mężczyzna) obsesyjnie skupia się na swej muskulaturze przy braku poczucia satysfakcji ze swojego wyglądu. Początkowo zjawisko to zaobserwowano w środowisku kulturystów, którzy manifestowali irracjonalne przekonania na temat swojego ciała, spostrzegając je jako zbyt wątłe. Z tego powodu zaburzenie to określono mianem odwrotnej anoreksji (ang. reverse anorexia), dla której z kolei charakterystyczne jest przekonanie o tym, że ciało jest zbyt obfite, masywne, tłuste itp.

Dysmorfia mięśniowa

„Dysmorfia mięśniowa” (nazywana też bigoreksją i megareksją) jak dotąd nie figuruje w Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD) oraz klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM) jako odrębna jednostka nozologiczna (Michalska i in., 2016). Jest natomiast traktowana jako wariant dysmorfofobii (z ang. body dysmorphic disorder; w ICD-10 dysmorfofobię zalicza się do zaburzeń hipochondrycznych – F45.2) (Schier, 2009). Dysmorfia mięśniowa ujawnia się najczęściej w grupie młodych mężczyzn, w wieku od ok. 16. do 21. roku życia (Olivardia, 2001)1. Z uwagi na niewielką liczbę badań epidemiologicznych trudno rzetelnie ocenić jej rozpowszechnienie. Szacuje się, iż dotyczy ona około 10% uprawiających zawodową kulturystykę lub trenujących siłowo w amatorski sposób (Hoffmann, 2014; Urych, 2013), jednak wydaje się, że skala problemu jest znacznie większa. Istnieją dane (Paszkiewicz, 2016) wskazujące, że nawet 45% trenujących mężczyzn może być dotkniętych bigoreksją. 
Przyjrzyjmy się bliżej kryteriom diagnostycznym, obrazowi klinicznemu oraz postępowaniu terapeutycznemu w przypadku pacjentów ujawniających symptomy bigoreksji.

POLECAMY

Rozpoznanie – kryteria diagnostyczne 

Z uwagi na niejednoznaczność klasyfikacyjną dysmorfii mięśniowej proponujemy chronologiczne przyjrzenie się kilku grupom symptomów wyróżnionych przez badaczy zjawiska, a pozwalających na jej rozpoznanie. I tak R. Olivardia, H. Pope oraz J.I. Hudson (2000, za: Schier, 2009) za kluczowe objawy bigoreksji uznali: 

  • nieustające myślenie o swoim ciele skoncentrowane na posiadaniu umięśnionej i szczupłej sylwetki w tym samym czasie; 
  • nieprzychylna, negatywna opinia na temat wyglądu ciała i powiązana z tym niechęć do jego eksponowania w sytuacjach społecznych; 
  • występowanie negatywnych następstw wyżej opisanych składowych, które oddziałują na życie osobiste, zawodowe oraz społeczne. 

W wyniku badań zrealizowanych w grupie kulturystów R. Olivardia (2000, za: Rakfalska, Schier, 2008) dla rozpoznawania bigoreksji wyodrębnił:

  • całkowite lub częściowe niezadowolenie z własnego ciała; 
  • wysokie wyniki w testach mierzących depresję, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania;
  • myślenie przez ponad trzy godziny dziennie o swojej muskulaturze; 
  • unikanie pewnych aktywności bądź osób, które mogłyby dostrzec defekty ciała;
  • niekontrolowane zachowania kompulsywne (np. codzienne ważenie się, restrykcyjna dieta); 
  • porzucanie aktywności, która pierwotnie była źródłem przyjemności. 

Cztery lata później C. Lantz (2004, za: Rowicka, 2015) określił sześć elementów wchodzących w skład zaabsorbowania ciałem oraz odżywianiem typowych dla bigoreksji: 

  • ochrona swojej fizyczności – przejawiająca się noszeniem luźnych ubrań, aby nie eksponować swojego ciała, a w przypadku takiej konieczności (np. przebieranie się we wspólnej przebieralni) odczuwanie wstydu; 
  • muskulatura jako priorytet – priorytetem w ćwiczeniach jest zawsze zwiększenie muskulatury, nawet jeśli wytyczne do uprawiania poszczególnych sportów będą inne; ponadto w bigoreksji charakterystyczna jest intencja, a nie manifestacja zachowania; 
  • redukcja ćwiczeń – kontuzje nie będą prowadziły do ograniczenia intensywności ćwiczeń, a wszelkie sugestie będą ignorowane lub przyjmowane z lękiem o utratę mięśni (nie o przyrost czy spadek wagi); 
  • priorytety – ćwiczenia stają się czynnością nadrzędną w stosunku do pracy, szkoły czy utrzymania relacji interpersonalnych; zmianie ulegają także nawyki żywieniowe, np. wspólne posiłki i posiłki w restauracjach (obawa o brak możliwości utrzymania rygorystycznej diety); 
  • suplementacja – stosowanie suplementacji – od witamin i odżywek po preparaty podnoszące wydajność, takie jak sterydy anaboliczne; 
  • ocena wyglądu – częste sprawdzanie swojego wyglądu (przeglądanie się w lustrze), pytanie innych o ocenę swojego wyglądu wynikające z potrzeby podtrzymania przekonania o niewystarczającym umięśnieniu.

Ostatecznie w DSM-V-TR (za: Grasewicz, 2016) proponuje się następujące kryteria diagnostyczne dla rozpoznawania dysmorfii mięśniowej: 

  • nieprzerwana, nadmierna koncentracja i zaabsorbowanie sferą cielesną, które mają negatywny wpływ na funkcjonowanie społeczne, zawodowe; 
  • lekceważenie objawów zdrowotnych występujących podczas wykonywania czynności, które mają za zadanie umożliwić osiągnięcie celu sylwetkowego; 
  • izolowanie się z sytuacji społecznych, które doprowadzają do publicznego ukazywania ciała oraz poczucia lęku, niepokoju w momencie zaistnienia takiego zdarzenia, np. na plaży, basenie; 
  • izolacja społeczna spowodowana odczuwanym przymusem wykonywania treningów, które wykraczają poza możliwości i potrzeby organizmu. 

Obraz kliniczny 

Dla obrazu klinicznego dysmorfii mięśniowej charakterystyczne jest obsesyjne myślenie o wyglądzie, intensywny, zajmujący wiele godzin trening siłowy, skomplikowana suplementacja, sztywne zasady odżywiania. Wskutek nieadekwatnego spostrzegania masy i proporcji ciała, 80–90% mężczyzn ujawniających tego rodzaju zaburzenia nieustannie kontroluje stan swego umięśnienia (Czuma, Orłowska, 2005; Rakfalska, Schier, 2008). Badania R. Olivardii i jego współpracowników (Olivardia, Pope, Hudson, 2000; Olivardia 2001) dowodzą m.in., że mężczyźni ci przeglądają się w lustrze od 9 do 12 razy dziennie, a w skrajnych przypadkach nawet 50 razy w ciągu dnia; średnio 5 godzin dziennie rozmyślają na temat swojej muskulatury; ubierają na siebie wiele warstw ubrań, aby wizualnie mięśnie wydawały się większe. Nieustanne analizowanie ciała i ciągłe niezadowolenie z niego prowadzi do izolacji społecznej i zakończenia wielu relacji interpersonalnych, w tym związków romantycznych (Pope, Philips, Olivardia, 2000). 
Przyjmowanie sterydów anaboliczno-androgennych (z ang. anabolic androgenic steroids – AAS) jest jednym z działań, które ma przyspieszyć proces budowania masy mięśniowej oraz osiągnięcie wymarzonej, pozbawionej tkanki tłuszczowej sylwetki (Kluczyńska, 2014). Te syntetyczne preparaty imitujące w swym działaniu męskie hormony płciowe mogą się przyczynić do przyrostu masy mięśniowej, jednak powodują szereg niekorzystnych następstw dla zdrowia fizycznego i psychicznego (Larance, Degenhardt i in., 2005; Kanayama, Brower in., 2010). 
Intensywny trening siłowy służy rozbudowaniu i wyrzeźbieniu ciała oraz redukcji tkanki tłuszczowej (Olivardia, 2001; Rakfalska, Schier, 2008), podczas gdy polepszenie ogólnej sprawności fizycznej oraz wydolności nie odgrywa dla nich tak dużej roli (Brytek-Matera, 2008). Ćwiczenia wykonywane są najczęściej na siłowni, ale również w warunkach domowych (Paszkiewicz, 2016). Przymus wykonania ćwiczeń fizycznych zgodnie z założeniami powoduje rezygnację z wszelkich, wcześniej zaplanowanych czynności (Pope, 1997) oraz wycofanie z sytuacji społecznych, zawodowych czy też rekreacyjnych (Pope i in., 1997, za: Kluczyńska, 2014). 
Przestrzeganie rygorystycznej diety, zwykle wysokobiałkowej i niskotłuszczowej (Kropiwnicki, Rabe-Jabłońska, 2005a), odmawianie sobie wielu produktów/potraw, poczucie winy pojawiające się w wyniku „złamania diety” mogą prowadzić do zaburzeń odżywiania (Grasewicz, 2016). Dla mężczyzn dotkniętych dysmorfią mięśniową najistotniejszą kwestią w odniesieniu do przyjmowania pokarmów jest ich wartość kaloryczna, nie zaś walory apetytywne (Olivardia, 2001; Kluczyńska, 2014). Unikają oni spotkań towarzyskich ze względu na obecność potraw, których kaloryczności nie są w stanie kontrolować (Urych, 2013), oraz spożywanie alkoholu (Michalska, Kukuła, 2017). Oprócz określonych posiłków przyjmują także preparaty białkowe, suplementy, które stanowią uzupełnienie diety w cenne witaminy lub składniki mineralne (Parol, 2018).
Uporczywość wspomnianych zachowań u osób z dysmorfią mięśniową wynika często ze współwystępowania zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (z ang. obsessive-compulsive disorder) (Bilikiewicz, 2007). Czynności przymusowe, jakie podejmują osoby dotknięte bigoreksją, dotyczą właśnie najczęściej kontrolowania swego wizerunku w lustrze, witrynach sklepowych, mierzenia obwodów mięśni, analizowania kaloryczności posiłków, dokładnego planowania treningów i bezwzględnego ich realizowania (Kluczyńska, 2014). 

Dylematy diagnostyczne 

Dylematy diagnostyczne w odniesieniu do dysmorfii mięśniowej wiążą się z brakiem jednoznaczności w jej klasyfikacji. Brakuje bowiem randomizowanych badań kontrolowanych, a wiedza dotycząca problemu opiera się na pojedynczych doświadczeniach gabinetowych oraz opisach przypadków. Na ich podstawie ustalono m.in., że osoby manifestujące symptomy dysmorfii mięśniowej ujawniają równocześnie więcej oznak zaburzeń odżywiania (z ang. eating disorders, ED) (w tym kompulsywne uprawia...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy