Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

2 października 2017

NR 3 (Maj 2017)

Mechanizm utraty kontroli nad zachowaniem seksualnym
czyli jak powstaje nałóg?

0 346

Wzrost liczby pacjentów, którzy zgłaszają się do specjalistów po pomoc ze względu na utratę kontroli nad zachowaniami seksualnym i zaczyna być powszechnym zjawiskiem, obecnym także w Polsce. Problem Kompulsywnych Zachowań Seksualnych (ang.Compulsive Sexual Behaviors–CSB) jest coraz częściej podejmowany w mediach i debatach społecznych, a także w badaniach naukowych, które dowodzą, że rozwój tego typu zachowań jest związany ze zwiększeniem indywidualnego cierpienia oraz pogorszeniem funkcjonowania w bliskich relacjach.

Obecnie zauważa się wzrost liczby pacjentów, którzy zgłaszają się do psychologów, psychiatrów i seksuologów, szukając pomocy ze względu na utratę kontroli nad zachowaniami seksualnymi, takimi jak: kompulsywne oglądanie pornografii, samotnicze czynności autoerotyczne, przygodne kontakty seksualne czy korzystanie z płatnych usług seksualnych (Odlaug i wsp., 2013). Zjawisko to widoczne jest także w Polsce (Gola i wsp., 2016). Zagadnienie Kompulsywnych Zachowań Seksualnych jest coraz częściej podejmowane w mediach, debatach społecznych oraz badaniach naukowych (Kühn i Gallinat, 2016; Kraus i wsp., 2016).Zauważono, na przykład, że rozwój tego typu zachowań jest związany ze zwiększeniem indywidualnego cierpienia oraz pogorszeniem funkcjonowania w bliskich relacjach, np. pojawia się trudność w tworzeniu intymnych relacji z drugą osobą, co skutkuje większą izolacją społeczną (Spenhoff i wsp., 2013; Sun i wsp., 2016). Osoby chore doświadczają także problemów w życiu zawodowym, np. tracą pracę.

Próba i kryteria klasyfikacji zaburzeń

Niestety, mimo że rozpowszechnienie tego problemu szacuje się na 1–6% populacji ogólnej (Kafka i Hennen, 1999; Suttoni wsp., 2014), zjawisko to nie zostało jeszcze wprowadzone do wiodących klasyfikacji zaburzeń psychiatrycznych, takich jak DSM (ang. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) czy ICD (ang.International Classification of Diseases). Aktualnie trwa dyskusja nad umieszczeniem Kompulsywnych Zachowań Seksualnych w 11. edycji ICD, która zostanie opublikowana przez Światową Organizację Zdrowia w 2018 roku. W 2010 roku Martin Kafka zaproponował wprowadzenie do 5 edycji klasyfikacji DSM jednostki nozologicznej zwanej Hypersexual Disorder.

Jednostka ta ze względu na brak wystarczających danych empirycznych nie została ostatecznie wprowadzona do 5 edycji DSM, jednak spotkała się z przychylnym przyjęciem zarówno w środowisku naukowym, jak i klinicznym. Warto zauważyć, że Kafka przywiązujedużą wagę do jakościowych, a nie ilościowych norm diagnostycznych, szczególnie podkreślając aspekt utraty kontroli nad zachowaniem. W praktyce klinicznej najczęściej utrata kontroli nad zachowaniami seksualnymi jest manifestowana poprzez nadmierne i kompulsywne oglądanie pornografii, któremu towarzyszy masturbacja (Gola i wsp., 2016; Reid i wsp., 2015). Przyjrzyjmy się zatem potencjalnym mózgowym mechanizmom utraty kontroli nad zachowaniem.

 

Do rozpoznania jednostki hypersexual disorder potrzebne jest:
utrzymywanie się przez okres co najmniej 6 miesięcy przynajmniej 3 z 5 kryteriów objawowych (kryteria A), takich jak:

A1. Poświęcanie znacznej ilości czasu na fantazje i/lub zachowania seksualne, przy równoczesnym zaniedbaniu innych istotnych sfer życia (celów, planów, obowiązków).
A2. Powtarzająca się aktywność i/lub fantazje seksualne w odpowiedzi na negatywne stany emocjonalne (lęk, złość, smutek, przygnębienie, irytacja).
A3. Powtarzająca się aktywność i/lub fantazje w odpowiedzi na stresujące wydarzenia życiowe.
A4. Powtarzające się, nieskuteczne próby zaprzestania lub redukcji zachowań i/lub fantazji seksualnych.
A5. Powtarzająca się aktywność seksualna, pomimo ryzyka doznania lub zadania innym cierpienia fizycznego, albo emocjonalnego.

Oraz wystąpienie subiektywnego kryterium B, zgodnie z którym, w związku z częstotliwością i/lub intensywnością fantazji i/lub zachowań seksualnych pacjent odczuwa wysoki poziom stresu, dysfunkcji w obszarach społecznych, zawodowych lub innych.

Do rozpoznania konieczne jest również spełnienie kryterium C wykluczającego możliwość powstania kompulsywnych zachowań seksualnych w wyniku stosowania substancji zewnętrznych (np. lekarstw, narkotyków) lub występowaniem innych chorób (np. depresji dwubiegunowej) (Kafka, 2010)."

 

Mózgowe mechanizmy utraty kontroli nad zachowaniem

W 2011 roku Heatherton i Wagner opisali model przedstawiający kilka możliwych scenariuszy prowadzących do załamania skutecznej kontroli zachowania.

Do utraty kontroli może dojść w przypadku trzech mechanizmów mózgowych:

  1. Pierwszy mechanizm to tzw. mechanizm apetytywny. Dochodzi do zwiększonej wrażliwości na wskazówki nagrody oraz na same bodźce nagradzające. Wskazówki nagrody rozumiane są jako wszelkie sygnały zapowiadające zwiększoną szansę pojawienia się nagrody. W tym przypadku neuronalna reprezentacja mechanizmu dotyczy układu nagrody, w szczególności brzusznego prążkowia (ventralstriatum) z jądrem półleżącym (nucleusaccumbens) oraz kory oczodołowej (orbitofrontalcortex).
  2. Drugi mechanizm ma miejsce, gdy zwiększa się aktywność mózgu w obszarze ciała migdałowatego (amygdala), struktury leżącej pod płatami skroniowymi. Ciało migdałowate to obszar mózgu będący zbiorem skupisk komórek nerwowych (jąder istoty szarej). Funkcją tego obszaru jest m.in. uczenie się reakcji na bodźce nieprzyjemne i/lub zagrażające, czyli odpowiada za reakcję lękową (Davidson, 2002).
  3. Trzeci mechanizm dotyczy aktywności płatów czołowych mózgu. Grzbietowo-boczna część płatów czołowych (dorsolateral prefrontal cortex –dlPFC) jest odpowiedzialna za hamowanie zarówno aktywności układu nagrody, jak i ciała migdałowatego, a przez to za utrzymanie kontroli nad zachowaniem impulsywnym. Jednak w przypadku, gdy dochodzi do czasowego upośledzenia funkcji tego obszaru mózgu, np. gdy jesteśmy zmęczeni, niewyspani czy pod wpływem alkoholu, to może wystąpić rozhamowanie zachowania i możemy zachować się w sposób odbiegający od naszego normalnego, przeciętnego zachowania

 

 

 

Wszyscy pewnie nieraz zauważyliśmy, że chwilowa utrata kontroli nad zachowaniem może zdarzyć się każdemu z nas. Na przykład, gdy przy drugim piwie w ferworze emocji przeklniemy lub gdy zmęczeni najemy się wysokokalorycznych produktów, pomimo chęci utrzymania zdrowej diety i niskiej wagi ciała. Co jednak musi się zdarzyć, żeby rozwinął się nałóg behawioralny? Kluczem do odpowiedzi na to pytanie jest wystąpienie trwałej zmiany w funkcjonowaniuukładu nagrody, ciała migdałowatego oraz połączenia układu nagrody i grzbietowo-bocznej kory przedczołowej, czyli wystąpienie jednego z trzech wyżej opisanych mechanizmów.

Etapy rozwoju nałogu behawioralnego– na przykładzie uzależnionych od hazardu oraz uzależnionych od pornografii

Pierwszym uznanym, ze względu na wystarczającą liczbę badań empirycznych, uzależnieniem behawioralnym (od czynności) jest hazard. Zauważono, że u hazardzistów w porównaniu do osób zdrowych układ nagrody, dokładniej jego część zwana brzusznym prążkowiem, jest stale mniej wrażliwa na bodźce nagradzające. Co więcej, ta część mózgu odpowiedzialna za przetwarzanie nagród aktywuje się znacznie słabiej, nawet gdy badani mogli spodziewać się nagrody z dużym prawdopodobieństwem (Balodis i wsp., 2012; Reuter i wsp., 2005). W 2013 roku Guillaume Sescousse z Donders Institute opublikował wyniki badania, w którym porównano aktywność mózgu osób zdrowych i hazardzistów w trakcie wykonywania zadania z odroczonymi nagrodami (ang. Incentive Delay Task).

Jest to zadanie podzielone na trzy fazy:

  1. fazę oczekiwania na nagrodę,
  2. fazę wykonania zadania mającego na celu zdobycie nagrody,
  3. fazę otrzymania nagrody.

Pierwszym uznanym, ze względu na wystarczającą liczbę badań empirycznych, uzależnieniem behawioralnym (od czynności) jest hazard. Zauważono, że u hazardzistów w porównaniu do osób zdrowych układ nagrody, dokładniej jego część zwana brzusznym prążkowiem, jest stale mniej wrażliwa na bodźce nagradzające. Co więcej ta część mózgu odpowiedzialna za przetwarzanie nagród aktywuje się znacznie słabiej nawet gdy badani mogli spodziewać się nagrody z dużym prawdopodobieństwem (Balodis i wsp., 2012; Reuter i wsp., 2005). W 2013 roku Guillaume Sescousse z Donders Institute opublikował wyniki badania, w którym porównano aktywność mózgu osób zdrowych i hazardzistów w trakcie wykonywania zadania z odroczonymi nagrodami (ang. Incentive Delay Task). Jest to zadanie podzielone na trzy fazy: fazę oczekiwania na nagrodę, fazę wykonania zadania mającego na celu zdobycie nagrody oraz fazę otrzymania nagrody. W czasie pierwszej fazy osoba badana widzi na ekranie symbol zapowiadający nagrodę, czyli wskazówkę nagrody (erotyczną - symbol kobiety albo pieniężną – symbol amerykańskiego dolara). Występują też puste symbole (szare koła) informujące o tym, że w tej próbie nie pojawi się nagroda. Następnie widoczny jest znak zapytania, a zaraz po nim zaczyna się zdanie - pojawia się jedna z dwóch figur geometrycznych trójkąt lub kwadrat. Badany ma jak najszybciej wcisnąć prawy (gdy na ekranie jest trójkąt) lub lewy przycisk (gdy pojawi się kwadrat). Jeśli odpowiedź badanego była poprawna i odpowiednio szybka to na ekranie pojawia się nagroda, zdjęcie sejfu z nominałem wygranej drobnej sumy pieniężnej lub zdjęcie nagiej kobiety. To zadanie pozwala mierzyć poziom motywacji do zdobycia danego typu nagrody oraz ocenić jak przyjemne są dla badanego oba typy nagród. Co więcej zadanie to użyte w skanerze rezonansu magnetycznego pozwala na obrazowanie aktywności mózgu w trakcie oczekiwania na nagrodę oraz w trakcie przetwarzania nagrody (Sescousse i wsp., 2013).

 

 

Wyniki badania zespołu Sescousse podobnie do wcześniejszych badań pokazały, że hazardziści wykazują ogólną zmniejszą aktywność układu nagrody na wskazówki nagród w porównaniu do grupy kontrolnej. Jednak w tej grupie osób aktywność brzusznego prążkowia w przypadku wskazówek nagrody pieniężnej jest znacznie większa niż w przypadku wskazówki nagrody erotycznej. Czyli w grupie hazardzistów zapowiedź uzyskania nagrody finansowej wzbudza znacznie silniejsze pożądanie i motywację do działania (ang. craving) niż wskazówka innej nagrody np. erotycznej. Zespół polskich naukowców, kierowany przez dr. Mateusza Golę (strona internetowa zespołu //hiperseksualnosc.pl/) przeprowadził badanie z zastosowaniem tego samego zadania, w celu porównania osób z problemem nałogowego korzystania z pornografii (ang. Problematic Pornography Use – PPU) oraz osób zdrowych. Wyniki badania okazały się lustrzanym odzwierciedleniem wyników naukowców z Donders Institute. Okazało się, że układ nagrody (dokładniej brzuszne prążkowie) osób nałogowo korzystających z pornografii reagował znacznie silniej na wskazówkę nagrody erotycznej niż pieniężnej. Co można rozumieć jako zwiększenie wrażliwości na wskazówki nagród erotycznych w porównaniu do innych typów nagród. Zauważono także zwiększenie motywacji i wysiłku poznawczego (widoczne w szybszych i dokładniejszych odpowiedziach na zadanie) w sytuacji możliwości zdobycia nagrody erotycznej w grupie nałogowych użytkowników pornografii (Gola i wsp., 2017). Powyższe wyniki z badań z udziałem hazardzistów i osób nałogowo korzystających z pornografii ukazują iż w nałogowych zachowaniach zachodzi pewna trwała zmiana w funkcjonowaniu mózgu tj. specyficzne zwiększenie reaktywności układu nagrody. Dokładniej układ nagrody staje się bardziej wrażliwy na wskazówki zap...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy