Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia inspirowana teorią przywiązania w leczeniu traumy rozwojowej i PTSDc

Artykuły z czasopisma | 29 września 2017 | NR 1
438

Jaka jest zależność między systemem przywiązania a systemem strachu? Co określamy jako „traumatyczny rozwój” dzieci i młodzieży i PTSDc?
Przybliżamy teorię poliwagalną i teorię multimotywacyjną Liottiego.

Dobrym punktem wyjścia do takiej analizy jest przypomnienie sugestii samego Johna Bowlby’ego na temat systemów kontroli zachowania o wrodzonej bazie (czyli wynikających z ewolucji). W pierwszym tomie trylogii, w którym sugeruje, iż system przywiązania może zostać w pełni zrozumiany jedynie w odniesieniu do innych systemów zachowania (motywacyjnych) o biologicznej (wrodzonej) bazie, Bowlby zwrócił uwagę na to, że u dziecka dwa z nich mają ścisły związek z systemem przywiązania: system eksploracji i system strachu (dzisiaj nazywany w skrócie „systemem obrony”). Aktywacja tych systemów związana jest z aktywacją systemu przywiązania: aktywacja systemu strachu z reguły nasila aktywację systemu przywiązania, odwrotna zależność występuje w sytuacji aktywacji systemu eksploracji, który w pewnych okolicznościach może zmniejszyć aktywność systemu przywiązania. Za Darwinem (18) uważa on, iż systemy strachu (obrony) i przywiązania są ze sobą ewolucyjnie związane. System przywiązania nie jest więc według niego jedynym systemem kierującym zachowaniami w relacjach z innymi. Sugeruje on istnienie innych odrębnych systemów motywacyjnych o wrodzonej bazie (np. opieki [7], o którym mówi, określając go jako „zachowania rodzicielskie” i uznając, iż z perspektywy biologii „mogą być one – na równi z zachowaniami przywiązania – w pewnej mierze wstępnie zaprogramowane”). Opisał tendencje, na bazie biologicznej, do opiekowania się dziećmi i chronienia ich, lecz równocześnie widział różnice indywidualne w naturze rodzicielstwa jako w dużej mierze wynikające z uczenia się. Wskazał on na więź społeczną przywiązania-opieki (Bowlby 1969/82), proponując, by zwrotu „system opieki” używać jedynie do opisania tego podsystemu zachowań rodzicielskich, który ukierunkowany jest na promowanie bliskości i dobrostanu dziecka, uspakajania go, kiedy rodzic postrzega, że dziecko znajduje się w sytuacji realnego lub potencjalnego zagrożenia (czyli do tych sytuacji, gdy zachowaniem dziecka kieruje system przywiązania/obrony). Podobnie jak interakcje dziecka z rodzicami nie opierają się wyłącznie na systemie przywiązania, również u rodzica interakcjami z dzieckiem mogą kierować inne systemy motywacyjne. Więź przywiązania jest specyficznym typem szerszej klasy więzi uczuciowych. W trakcie swojego życia jednostka nawiązuje grupę ważnych i odmiennych od siebie więzi uczuciowych, które nie są przywiązaniem. Ponadto sugeruje on istnienie systemu motywującego do podjęcia interakcji ukierunkowanej na osiągnięcie pozycji społecznej, parytetowej współpracy, aktywności seksualnej (w późniejszych okresach rozwoju). Systemy te stanowią elementy składowe systemów motywacyjnych, o których mówi ewolucyjonistyczna teoria multimotywacyjna Liottiego [9, 10, 11, 12]. Same zaś sugestie twórcy teorii przywiązania świadczą o tym, iż wszystkie te systemy, a nie jedynie system przywiązania, powinny być uwzględnione w podejściu psychoterapeutycznym w przypadku traumy relacyjnej i zaburzeń przywiązania.

Teoria poliwagalna Porgesa

Zgodnie z klasyczną neurofizjologią autonomiczny system nerwowy dzieli się na system (orto-) sympatyczny i system parasympatyczny, których funkcje są w stosunku do siebie antagonistyczne. Porges [13], neuronaukowiec i psychofizjolog, w 1994 roku zaproponował trójdzielny model autonomicznego systemu nerwowego – od nerwu błędnego (nervus vagus) stanowiącego najważniejszą część systemu parasympatycznego – nazwany poliwagalnym (Porges 2007). Zakłada on separację systemu wagalnego (parasympatycznego) na dwie części. Pierwsza z nich, która jest filogenetycznie najstarsza (niezmielinizowana), nazwana została kompleksem brzbieto-wagalnym, odpowiada systemowi wagalnemu opisanemu przez „klasyczną” neurofizjologię i unerwia narządy wewnętrzne poniżej przepony. Druga część, nazwana kompleksem brzuszno-wagalnym, występuje jedynie u ssaków i jest ewolucyjnie o wiele „młodsza”, podlega mielinizacji, dlatego jeszcze po narodzinach dla swojego pełnego rozwoju wymaga czasu i odpowiedniego środowiska relacyjnego. Unerwia twarz, krtań i serce (narządy wewnętrzne powyżej przepony). Zaangażowana jest ona w mimikę i regulację głosu (prozodia), ma fundamentalną funkcję modulowania stanów uczuciowych i zachowań społecznych, wiążąc je ze stanem neurowegetatywnym (arousal). Zmniejsza reaktywność systemu sympatycznego i systemów akcji związanych z obroną, walką i ucieczką. Porges określa jego funkcje zwrotem „system zaangażowania społecznego”, którego relacja przywiązania jest rozwojowo pierwszym przykładem. Uważa on, że z powodu tego, iż relacja z drugim człowiekiem jest ważnym regulatorem stanów fizjologicznych (proces wzajemnej regulacji członków diady), stanowi ona imperatyw biologiczny, potwierdzając jednocześnie twierdzenie Bowlby’ego o zależności pomiędzy aktywnością systemu przywiązania i systemu strachu.

Ważną częścią teorii Porgesa jest koncepcja „neurocepcji”, czyli systemu neurobiologicznego funkcjonującego nieświadomie, który nieustannie monitoruje bezpieczeństwo środowiska. Sytuacja przez ten system może być określana jako bezpieczna, niebezpieczna lub zagrażająca życiu, aktywując poszczególne segmenty autonomicznego systemu nerwowego, zaczynając od ewolucyjnie „najmłodszych”. W związku z tym pierwsza odpowiedź w sytuacji ocenianej jako niebezpieczna lub zagrażająca angażuje kompleks brzuszno-wagalny (aktywując system przywiązania motywujący do szukania ochronnej bliskości innego, znanego sobie członka gatunku czy też własnej grupy społecznej). Jeśli aktywacja tego kompleksu zawodzi, aktywuje się „starszy” system sympatyczny motywujący do walki lub ucieczki (w zależności od tego jak oceniana jest siła „przeciwnika” w odniesieniu do własnych sił), jeśli ani walka, ani ucieczka nie są możliwe, aktywuje się najbardziej archaiczny kompleks grzbieto-wagalny jako „ostatnia obrona” (ekstremalna uległość, „pozorna śmierć”).

Ewolucjonistyczna teoria multimotywacyjna Liottiego

Opisując w bardzo wielkim skrócie samą teorię i biorąc z niej jedynie niezbędne dla tematu niniejszego artykułu elementy, można stwierdzić, iż opierając się na neojacksonowskim modelu budowy mózgu, dla autora systemy motywacyjne, które są owocem ewolucji, u człowieka tworzą hierarchiczną, trójpoziomową strukturę, w której systemy wyższych po...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy