Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

19 lutego 2018

NR 7 (Styczeń 2018)

Problemy psychologiczne ludzi starszych
Aspekt relacji z wnukami

0 455

Od lat wzrasta liczba osób starszych w społeczeństwie. Przez ostatnie ćwierć wieku wzrosła ona o 7,5 punktu procentowego. Ponadto doniesienia naukowe pokazują, jak duże jest rozpowszechnienie depresji wśród seniorów. Sięga ono nawet 60%. Niepokojący jest także fakt, że w grupie seniorów powyżej 75. r.ż. notuje się najwyższe wskaźniki samobójstw wśród wszystkich grup wiekowych.
 

Okazuje się, że czym bliższe relacje z wnukami mają seniorzy, tym mniej przejawiają symptomów depresji. Zażyłe, satysfakcjonujące oraz dające poczucie bycia akceptowanym i lubianym związki międzypokoleniowe ujemnie korelują z subiektywną oceną objawów depresji u ludzi starszych.

 

Czy jakość relacji z wnukami oddziałuje na samopoczucie seniorów? Optymizm, bliskie relacje z wnukami i pozytywna ocena zdrowia to czynniki współwystępujące w grupie osób starzejących się.

To tylko niektóre z problemów, jakie dotykają współczesnych seniorów. Dowodzi to braku przystosowania wielu osób w wieku podeszłym do okresu starości. Istotne jest zatem przyjrzenie się czynnikom znaczącym dla jakości ich życia. Wśród wielu elementów warunkujących satysfakcję z życia w okresie starości, takich jak kondycja zdrowotna, aktywność życiowa, poziom wykształcenia, poczucie koherencji, wymienia się również optymizm życiowy oraz rodzinę (Zielińska-Więczkowska, Kędziora-Kornatowska, 2010). 

Seniorzy w swojej rodzinie często pełnią rolę opiekunów i wychowawców dla własnych wnuków. Wprowadzają oni najmłodsze pokolenie w system kulturowy. Przekazują mu przekonania światopoglądowe, system wartości oraz normy etyczne. Odnosi się to również do kształtowania osobowości najmłodszej generacji. Udział babci i dziadka w wychowaniu i opiece nad wnukami jest bardzo istotny i niepodważalny. Wynika to z dużej dostępności seniorów dla dzieci. Relacje dziadków z dziećmi i wnukami mają wpływ na rozwój inteligencji emocjonalnej oraz społecznej u dzieci. Korzyści wynikające z relacji międzypokoleniowych dla wnuków są wyraźnie zauważane i długofalowe. Jaki jednak jest wpływ tych relacji na funkcjonowanie osób starszych? Jakie korzyści czerpią seniorzy z relacji ze swoimi wnukami? 

Bliskie relacje z wnukami a symptomy depresji

W reakcji na zmieniającą się strukturę demograficzną społeczeństwa, doniesienia najnowszej psychologii oraz chęć sprawdzenia współistnienia czynników, które mogą mieć znaczenie dla satysfakcji i jakości życia seniorów, przeprowadzono badania. Postanowiono przyjrzeć się seniorom – ich więzi z wnukami, ogólnemu stanowi zdrowia i ich optymistycznemu nastawieniu. W badaniach wzięło udział 119 osób w wieku od 60 do 92 lat. Byli to seniorzy zrzeszeni w różnych klubach i organizacjach, a co najważniejsze – byli oni dziadkami. Celem tych badań było sprawdzenie, czy jakość relacji seniorów z wnukami ma związek z ich optymizmem dyspozycyjnym oraz subiektywną oceną zdrowia najstarszego pokolenia.

Okazuje się, że czym bliższe relacje z wnukami mają seniorzy, tym mniej przejawiają symptomów depresji. Zażyłe, satysfakcjonujące oraz dające poczucie bycia akceptowanym i lubianym związki międzypokoleniowe ujemnie korelują z subiektywną oceną objawów depresji u ludzi starszych. Oznacza to, że bliskie i zadowalające więzi seniorów z wnukami współwystępują z lepszym stanem zdrowia psychicznego. Wniosek ten jest w pewnym stopniu zgodny z doniesieniami naukowymi dotyczącymi źródeł depresji u osób starszych. Jako jedną z jej przyczyn podaje się samotność lub utratę bliskich osób (Baumann, 2008). Ponadto seniorzy, którzy mają bardziej optymistyczne nastawienie do życia, lepiej oceniają swój ogólny stan zdrowia. Przejawiają oni mniejszy niepokój oraz mają mniej objawów somatycznych, symptomów depresji i bezsenności. Wynik ten zgodny jest z doniesieniami innych badań na ten temat, które wykazują związek optymizmu z procesem zdrowienia, funkcjonowaniem psychicznym i somatycznym (Carr, 2009; Czerw, 2010).

Kontakty w wnukami lekiem na samotność?

Podążając za współczesnymi definicjami, samotność jest obiektywnym stanem braku kontaktów międzyludzkich. Związane jest to z odczuwaniem niedostatku komunikacji, poczuciem opuszczenia oraz izolacji od osób bliskich i rodziny (Steuden, 2014; Szatur-Jaworska i in., 2006; Zych, 2001).

Samotność można również podzielić na taką, która ma charakter przejściowy lub trwały (Zięba-Kołodziej, 2012). Kontynuując powyższy podział, osamotnienie jest definiowane jako doświadczanie braku bliskich więzi, które wyraża się poprzez nieprzyjemny stan psychiczny. Spowodowany jest on niewystarczającą ilością oraz jakością relacji, a ponadto połączony jest z cierpieniem i bólem psychicznym (Steuden, 2014; Pikuła, 2015). Przyczynami poczucia osamotnienia, a jednocześnie izolacji osób starszych jest śmierć współmałżonka, rodzeństwa oraz innych członków rodziny. Równie istotną przyczyną jest osłabienie, a nawet zerwanie relacji z dziećmi oraz innymi krewnymi (Szatur-Jaworska i in., 2006). Ryzykiem osamotnienia szczególnie obciążone są kobiety w wieku powyżej 80 lat. W populacji kobiet od 80. r.ż. wdowy stanowią 80% (GUS, 2011). Istotnym czynnikiem o charakterze społeczno-kulturowym są również występujące w społeczeństwie stereotypy na temat osób starszych, dystans międzypokoleniowy, ubóstwo oraz zła sytuacja materialna (Dyczewski, 1994; Szatur-Jaworska i in., 2006). Na poczucie osamotnienia wpływ ma także stan zdrowia psychicznego i somatycznego. Większe osamotnienie odczuwają osoby starsze schorowane i niepełnosprawne. Czynnik ten ma również wpływ na postawę osób starszych wobec własnej starości. Ponadto poczucie osamotnienia staje się czynnikiem ryzyka zaburzeń o charakterze depresyjnym, a jego wzrost współwystępuje z nasileniem objawów depresyjnych, dolegliwości związanych z różnymi chorobami oraz niepełnosprawnością psychomotoryczną (Steuden, 2014). 

Samotność w starości

Luhmann i Hawkle (2016), analizując wyniki badań panelowych przeprowadzonych na ponad szesnastotysięcznej reprezentacji populacji niemieckiej, wskazują na występowanie samotności we wszystkich przedziałach wiekowych oraz jej wzrost wraz z wiekiem. Z badań tych wynika, że w wieku około 60 lat następuje wzrost poczucia samotności, kolejno w wieku około 75 lat poczucie samotności maleje, a następnie jego poziom wzrasta w sposób ciągły wraz z wiekiem. Ponadto ograniczenia funkcjonowania u badanych częściowo wyjaśniają wzrost średniego wskaźnika samotności. Autorzy wyciągnęli również wniosek dotyczący maksymalnej przeciętnej samotności wśród singli, których najwyższy odsetek jest wśród osób poniżej 25. r.ż. oraz powyżej 75. r.ż. Podsumowując wyniki, autorzy wyłonili wówczas twierdzenie, że osoby starsze są bardziej samotne niż ludzie młodzi i w średnim wieku, ze względu na ich relatywnie niższe dochody, częstsze występowanie ograniczeń w funkcjonowaniu oraz wyższy odsetek singli w tej populacji. Mimo wysokiego odsetka osamotnienia wśród osób starszych w większości deklarują oni utrzymywanie kontaktów z wnukami. 

Relacjom łączącym wnuki i dziadków poświęcony został sondaż TNS OBOP przeprowadzony w 2007 roku. Badaniu zostały poddane dwie grupy wiekowe, osoby w wieku 15–30 lat oraz 60–80 lat. Obie grupy wiekowe uważały, że najważniejszą rolą, jaką pełnią w polskim społeczeństwie ludzie starsi,jest pomoc w wychowywaniu wnuków oraz pomoc finansowa skierowana do młodszych pokoleń. Natomiast młodzi poddani sondażowi uważają, że ludzie starsi powinni być przede wszystkim autorytetami i doradcami w sprawach życiowych oraz powinni poświęcać czas na własne przyjemności i zainteresowania. Obie grupy wiekowe deklarowały utrzymywanie relacji międzypokoleniowych, dziadkowie w 85%, a wnukowie w 73%. Najczęściej odnosiło się to do spotkań bezpośrednich, rozmów, spacerów, wspólnie wykonywanych prac domowych, pomocy w dotarciu do lekarza oraz rozmów telefonicznych. Trudności, jakie wyróżnili badani w kontaktach międzypokoleniowych, to brak czasu u młodego pokolenia, niedocenianie starszych przez młodych oraz brak wzajemnego zrozumienia. Z perspektywy osób starszych kontakty z wnukami służą przede wszystkim udzielaniu młodym ludziom rad, niesieniu im pomocy i wysłuchiwaniu ich problemów. Z punktu widzenia zaś ludzi młodych kontakty z dziadkami dostarczają im wiedzy o ciekawych zagadnieniach, służą uzyskiwaniu pomocy oraz stanowią okazję do niesienia pomocy (TNS OBOP, 2007). 

Bliskie i satysfakcjonujące relacje z wnukami mogą zastępować te utracone w wyniku śmierci współmałżonków i przyjaciół
Seniorzy o bardziej optymistycznym nastawieniu lepiej oceniają swoje zdrowie. Czym więc jest optymistyczne nastawienie?
Wyjaśnia to koncepcja optymizmu życiowego. Twórcy tej teorii, Scheier i współpracownicy, twierdzą, że optymiści to osoby, które w sytuacjach trudnych kontynuują realizowanie ważnych dla siebie celów i regulują swoje stany za pomocą efektywnych strategii radzenia sobie. Najprawdopodobniej więc osiągają oni swe cele. Optymizm dyspozycyjny jest również związany z dobrym stanem zdrowia i pozytywną reakcją na interwencje medyczne. Ten rodzaj optymizmu wpływa na proces zdrowienia 
za pośrednictwem takich efektywnych strategii, jak redefinicja czy zmiana sposobu ujęcia. Pesymiści natomiast stosują strategie oparte na unikaniu lub rezygnacji z radzenia sobie z problemami (Carr, 2009). Dyspozycyjny optymizm związany jest z różnymi wskaźnikami zdrowia psychicznego i fizycznego. Osoby, które w badaniach uzyskują wysokie wyniki w skalach dyspozycyjnego optymizmu, zgłaszają mniej objawów depresyjnych, wykorzystują skuteczniejsze strategie radzenia sobie oraz prezentują mniej objawów fizycznych niż osoby pesymistyczne. Optymiści to ludzie, którzy spodziewają się pozytywnych efektów...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy