Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

22 marca 2018

NR 8 (Marzec 2018)

Starość czy późna dorosłość?
Wyzwania terapeutyczne osób w podeszłym wieku

606

Starość uznaje się w psychologii rozwoju za kolejny okres rozwojowy człowieka. W innym ujęciu – nazywana bywa późną dorosłością. Czas ten skłania do podsumowania poprzednich faz rozwojowych w cyklu życia danej osoby, ale też jej rodziny. Często dokonuje się wówczas swoistego bilansu tego, w jaki sposób wykorzystany został czas, jaki człowiek otrzymał i możliwości, jakie się przed nim otwierały w kontekście zarówno jego własnych predyspozycji, jak i szeroko rozumianych warunków rodzinnych i społecznych. Wyłania się zatem indywidualny bilans zysków i poniesionych strat. Wpływają one w istotny sposób na samopoczucie i funkcjonowanie danej osoby, nakładają się na doświadczane zmiany rozwojowe, obejmujące sferę psychiczną, biologiczną i społeczną, które w sposób naturalny towarzyszą starości.

Konsekwencjami późnej dorosłości jest utrata lub zmiana dotychczasowych ról społecznych, często pogorszenie stanu somatycznego i psychicznego, obniżenie sprawności ruchowej. Wszystkie te czynniki wpływają na zmianę obrazu własnej osoby, sprawiają, że obniża się jakość życia człowieka w okresie starości. Rozumienie tych procesów prowadzi do wniosku, 
że rehabilitacja osoby w podeszłym wieku powinna być wieloaspektowa [1].

Najczęstsze choroby wieku podeszłego

Do najczęściej występujących chorób somatycznych w okresie starości należą choroby układu sercowo-naczyniowego, oddechowego i pokarmowego, choroby narządu ruchu, choroby infekcyjne związane z obniżeniem odporności organizmu, nadwaga lub otyłość oraz dysfunkcje układu endokrynnego, w tym – cukrzyca. Osoby starsze często skarżą się na zaburzenia snu, kłopoty z koncentracją uwagi, zapamiętywaniem (zwłaszcza nowych informacji) oraz trudności w angażowaniu się w kilku obszarach aktywności jednocześnie. Obiektywnie obserwuje się w tym okresie życia wydłużenie czasu reakcji oraz spowolnienie w szybkości ruchów dowolnych. Ponadto występuje szereg innych zmian, do których zalicza się m.in. pogorszenie wzroku czy upośledzenie słuchu [2]. Często w podeszłym wieku stwierdzamy współwystępowanie chorób somatycznych, połączone z towarzyszeniem rozmaitych zespołów psychopatologicznych. Najczęściej obserwowane zaburzenia psychiczne u starszych osób – wiążące się w sposób naturalny zarówno z wiekiem metrykalnym, ale także będące następstwem pogarszającego się stanu zdrowia somatycznego – dotyczą sfery poznawczej, osobowościowej i afektywnej. Dodatkowo wystąpić mogą zaburzenia o charakterze psychotycznym. W organicznych zaburzeniach psychicznych konieczna jest staranna diagnostyka i różnicowanie. Błędem jest łączenie obserwowanych zmian wyłącznie z podeszłym wiekiem danego człowieka. Podstawową zasadą powinno być leczenie przyczynowe, jeśli jest tylko możliwe. Często wyrównanie zaburzeń elektrolitowych, hormonalnych, uzupełnienie stanów niedoborowych, wyrównanie stanu somatycznego, modyfikacja leczenia choroby podstawowej poprzez – na przykład – wyeliminowanie leków potencjalnie wpływających na stan psychiczny, okazują się wystarczające do uzyskania poprawy stanu psychicznego. W pozostałych przypadkach konieczne jest włączenie leków psychotropowych zgodnie z symptomatyką kliniczną oraz oddziaływań psychoedukacyjnych i terapeutycznych, skierowanych zarówno do osoby starszej, jak i do jej otoczenia.

Funkcje poznawcze

W przypadku osób w podeszłym wieku możemy obserwować pojawiające się różnorodne deficyty dotyczące funkcji poznawczych, wynikające z samego procesu fizjologicznego, jak również w przebiegu procesu chorobowego czy urazów. Funkcje poznawcze pozwalają na sprawne orientowanie się w środowisku 
i są odpowiedzialne za analizę, kodowanie, przetwarzanie i magazynowanie różnorodnych informacji [3]. W praktyce neuropsychologicznej najczęściej wyróżnia się i bada spostrzeganie, uwagę, funkcje wykonawcze, pamięć (dzieli się ją najczęściej na krótkotrwałą i długotrwałą semantyczną oraz epizodyczną), pamięć operacyjną, funkcjonowanie językowe oraz funkcje wzrokowo-przestrzenne [4]. Diagnoza obejmująca wszystkie powyższe procesy daje psychologowi obraz funkcjonowania umysłowego pacjenta, wiedzę o sposobach przetwarzania informacji, a także pozwala określić profil występujących zaburzeń, który określa się, mając na uwadze wcześniejszy, przedchorobowy poziom funkcjonowania pacjenta. W procesie starzenia się następuje powolna deterioracja funkcji poznawczych, która mieści się w obrębie wartości subklinicznych i nie stanowi podstawy do diagnozy łagodnych zaburzeń poznawczych. Takie obniżenie funkcjonowania wraz z biegiem czasu u osób starszych określa się mianem skojarzonego z wiekiem osłabienia funkcjonowania poznawczego (ang. age-associated memory impairment, AAMI) i jest to zjawisko naturalnie występujące. Jest ono związane ze zmniejszającą się ilością neuronów, na co szczególnie narażone są okolice czołowe i skroniowe. I tak profil zaburzeń w AAMI obejmuje subkliniczne obniżenie funkcjonowania wykonawczego, które można zaobserwować jako niewielkie trudności z generowaniem słów, spowolnione przetwarzanie informacji, problemy z koncentracją uwagi, a także subtelne obniżenie funkcjonowania pamięci [5–6].
Należy jednak pamiętać, że nie tylko procesy starzenia się organizmu, ale także choroby neurodegeneracyjne czy urazy wpływają na zaburzenia funkcji poznawczych, a co się z tym również wiąże – na obniżenie jakości życia chorego. Również zaburzenia nastroju, np. depresja, ma związek z obniżeniem procesów poznawczych, głównie pamięci oraz koncentracji uwagi [7].

Organiczne zaburzenia osobowości

Zmiana prezentowanych do tej pory cech osobowości, zwłaszcza gdy osoba choruje somatycznie, może sugerować specyficzne uszkodzenie mózgu. Organiczne zaburzenia osobowości najczęściej występują, gdy ulegają uszkodzeniu płaty czołowe lub połączenia podkorowo-czołowe. Zmiana osobowości może być wczesną manifestacją procesów neurodegeneracyjnych, takich jak np.: choroba Parkinsona, Huntingtona, Alzheimera, przewlekłych chorób mózgu, takich jak np.: padaczka, procesy rozrostowe OUN, przewlekłe uszkodzenia pochodzenia naczyniowego lub być następstwem ostrego uszkodzenia mózgu w przebiegu urazu głowy lub udaru mózgu. Zmiany osobowości manifestują się zwykle w postaci zaburzenia w kontroli impulsów, stanów drażliwości, dysforii, agresji lub w postaci wycofania się z dotychczasowej aktywności i apatii.

Organiczne zaburzenia nastroju

Najczęściej obserwowane są zaburzenia depresyjne, zwykle o charakterze depresji o niezbyt dużym nasileniu i opornej na standardowe leczenie. Kliniczna manifestacja często prezentuje się jako zespół anhedonii – apatii wraz ze spadkiem dotychczasowej aktywności złożonej. Smutek nierzadko zastępuje chwiejność nastroju, jego lepkość i skłonność do reagowania impulsywnego. Często symptomatyka jest mieszana – depresyjno-lękowa lub depresyjno-hipochondryczna oraz zbliżona do objawów choroby afektywnej dwubiegunowej. Organiczne zaburzenia nastroju występują w chorobach OUN, takich jak: padaczka, urazy głowy, neuroinfekcje, stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona czy udary; w endokrynopatiach, takich jak np.: cukrzyca, choroba Adisona, choroba Cushinga, nadczynność przytarczyc, nadczynność i niedoczynność tarczycy, hiperprolaktynemia, niedoczynność przysadki; w chorobach systemowych, m.in.: niedokrwistości, nowotworach, przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc, astmie, chorobach zapalnych jelit, chorobie niedokrwiennej serca, niewydolności krążenia czy reumatoidalnym zapaleniu stawów.

Organiczne zaburzenia psychotyczne

Ostre objawy psychotyczne mogą pojawić się w przebiegu chorób OUN, takich jak np.: choroba Parkinsona, Huntingtona, stwardnienie rozsiane, padaczka, guzy mózgu, uzależnienia czy AIDS [8].

Oddziaływania terapeutyczne

U osób w podeszłym wieku objętych procesem szeroko rozumianego procesu usprawniania można zastosować różne formy oddziaływań terapeutycznych, np.: kinezyterapię, fizykoterapię, których głównym celem jest przywrócenie czy poprawa w zakresie poszczególnych narządów i układów dotkniętych dysfunkcją.

Zdolność do samodzielnego funkcjonowania ma ogromne znaczenie dla poprawy jakości życia osób w starszym wieku. Ćwiczenia fizyczne prowadzą do tego, że serce, mięśnie szkieletowe i naczynia pracują bardziej efektywnie. Regularnie wykonywana aktywność fizyczna wpływa korzystnie na mechanizm krzepnięcia krwi i równowagę neurohormonalną, zmniejsza niebezpieczeństwo tworzenia zakrzepu w tętnicach wieńcowych, może zwiększać krążenie krwi oraz przyczynia się do zmniejszenia skłonności do powstawania zaburzeń rytmu pracy serca. Szczególnie polecane dla seniorów są wszelkiego rodzaju aktywności prowadzone w środowisku wodnym. W trakcie prowadzenia rehabilitacji osób starszych, należy zwrócić uwagę na koordynację ruchową oraz sprawność manualną. Duże znaczenie ma pozytywny wpływ ruchu na neurohormonalny ob...