Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

2 października 2017

NR 3 (Maj 2017)

Zespół uzależnienia od internetu

0 53

Prekursorem obserwacji sugerujących możliwość pojawienia się zjawiska uzależnienia od Internetu był w 1995 roku I. Goldberg, amerykański psychiatra z Uniwersytetu Columbia. Jego obserwacje otworzyły drogę do dyskusji na temat wpływu nowych mediów na kondycję psychiczną współczesnego człowieka. Dziś nie mamy wątpliwości – aktywności podejmowane w sieci mogą prowadzić do gólnego pogorszenia jakości życia. Badania na obywatelach Ameryki wskazują, że średnio jeden na ośmiu może cierpieć na symptomy uzależnienia od Internetu.

Zjawisko psychopatologii w obszarze nowych mediów doczekało się badań przybliżających specyfikę objawów wskazujących na destrukcyjny charakter czynności podejmowanych w Internecie. Klasyfikacja diagnostyczna pozostawia jednak sporo wątpliwości, głównie w związku z różnorodnością e-uzależnień. Ekspansja zaburzeń psychicznych w świecie wirtualnym jest niezwykle szybka, a nasza wiedza na temat jej specyfiki nie jest wystarczająca. Próba ogólnego ujęcia wszystkich destrukcyjnych czynności w cyberprzestrzeni w jedno kryterium diagnostyczne okazuje się coraz częściej nietrafiona. Nowe zjawiska, takie jak phubbing, hikikomori czy też problemy, z jakimi zgłaszają się klienci do gabinetu psychoterapeuty, jednoznacznie wskazują na znaczący wpływ cyberprzestrzeni na jakość relacji interpersonalnych.

Odnosząc się do uzależnienia od Internetu, mam na myśli taki rodzaj dysfunkcjonalnego korzystania, który zamiast przynosić korzyści, staje się źródłem zaburzeń (S. Goolam, 2005). Zaburzenie to określane jest najczęściej jako: zespół uzależnienia od Internetu, patologiczne uzależnienie od Internetu, kompulsywne używanie Internetu oraz problemowe używanie Internetu. W Polsce stosuje się określenie zaproponowane przez prof. A. Jakubika – zespół uzależnienia od Internetu.

Diagnoza różnicowa uwzględniająca wielopłaszczyznową specyfikę zaburzeń manifestujących się w sieci, a mających wpływ na całokształt jednostki i jej funkcjonowania, zdaje się kluczowym zadaniem klinicystów decydujących się na pracę z e-uzależnieniami. U podłoża tego zagadnienia jawi się pytanie, jaka jest specyfika wzajemnych relacji rozwijającej się choroby a cyberprzestrzeni. Czy przestrzeń wirtualna staje się motorem napędowym nowych uzależnień behawioralnych? Czy może jest jedynie płaszczyzną, w której pierwotne zaburzenia występujące u jednostki mogą się swobodnie manifestować?

 

UZALEŻNIENIE

to psychiczny i fizyczny stan wynikający z interakcji między żywym organizmem a substancją chemiczną 
(do których należą: alkohol, narkotyki, nikotyna, leki), charakteryzujący się zmianami i innymi reakcjami, takimi jak: konieczność przyjmowania danej substancji w sposób ciągły lub okresowy, w celu doświadczania jej wpływu na psychikę lub by uniknąć objawów towarzyszących brakowi substancji.

 

E-uzależnienia – kryteria diagnostyczne

Pierwszą definicją uzależnienia jest określenie pochodzące z 1969 roku opracowane przez Komisję Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zgodnie z którą: UZALEŻNIENIE to psychiczny i fizyczny stan wynikający z interakcji między żywym organizmem, a substancją chemiczną (do których należą: alkohol, narkotyki, nikotyna, leki), charakteryzujący się zmianami i innymi reakcjami, takimi jak: konieczność przyjmowania danej substancji w sposób ciągły lub okresowy, w celu doświadczania jej wpływu na psychikę lub by uniknąć objawów towarzyszących brakowi substancji.

Nazwy „uzależnienie od czynności” po raz pierwszy użył austriacki psychoanalityk O. Fenichel w 1945 roku, zaś współczesnym twórcą kryteriów uzależnień czynnościowych jest A. Goodman (1990).

W jego opinii podstawowymi wyznacznikami uzależnień czynnościowych są:

  • przymus powtarzania określonych czynności zaburzających w sposób istotny życie wykonującej je osoby,
  • efekt „autoterapeutyczny”, doświadczanie przyjemności lub uciszenie cierpienia,
  • poczucie braku kontroli nad powtarzanym zachowaniem.

W 1997 roku podczas spotkania z okazji 105. rocznicy Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego w Chicago M. Griffiths zaprezentował propozycję sześciu kryteriów zależności od substancji lub czynności:

  • dominacja,
  • zmiana nastroju,
  • tolerancja,
  • objawy abstynencyjne,
  • konflikty,
  • nawrót.

Od tamtej pory nasza wiedza na temat uzależnień behawioralnych znacznie się wzbogaciła, pojęcie zostało sprecyzowane i odnosi się do zaburzenia spełniającego określone kryteria (m.in. w międzynarodowych klasyfikacjach ICD-10 czy DSM-IV-TR). Specyfika uzależnienia wskazuje, iż jego istotą jest utrata kontroli nad zachowaniem. Ponadto, ważnym kryterium diagnostycznym pozostają ponoszone w związku z upośledzeniem kontroli koszty emocjonalne, psychologiczne i zdrowotne, jakie ponosi osoba.

Modele wyjaśniające uzależnienia czynnościowe

Podłoże uzależnień czynnościowych różni się etiologią od klasycznych uzależnień od substancji z racji braku wpływu substancji psychoaktywnych na jego rozwój. W związku z tym w modelach uzależnień czynnościowych należy uwzględnić przede wszystkim czynniki:

  • osobowe,
  • genetyczne,
  • fizjologiczne,
  • indywidualne predyspozycje do utraty kontroli (impulsywność, kompulsywność),
  • czynniki środowiskowe, kulturowe, rodzinne i społeczne (S. Peele, 1989).

Wśród wymienionych modeli warto wymienić:

  • model S. Peele’a (1975, 2006), który koncentruje się na rozumieniu uzależnienia jako cechy ludzi, a nie substancji, tym samym zwracając się ku czynnikom środowiskowym i osobowym,
  • model R. Pomianowskiego (1998), który zajmował się „nawykową reakcją jednostki” na bodziec gratyfikujący,
  • model H. Sęk (2001) mówiącej o uzależnieniu od czynności jako zjawisku o podłożu natury psychicznej zależności,
  • równie ciekawym modelem wyjaśniającym uzależnienia czynnościowe jest model J. Orforda (2001), który koncentruje się na konkretnych czynnikach mających wpływ na pojawienie się i wzmocnienie danego zachowania. Wśród czynników wymienia: mechanizm kontroli i zniechęcania, mechanizm pozytywnego wzmocnienia, schemat kognitywny i regulację cyklu emocjonalnego.

Typologia e-uzależnień

Pionierką badań nad e-uzależnieniami jest K. Young z University of Pittsburgh (USA), założycielka najpopularniejszego ośrodka zajmującego się terapią osób uzależnionych od Internetu The Center for On-Line Addiction w Pittsburghu, utworzonego w 1995 roku. Badaczka już w latach dziewięćdziesiątych uwzględniła wielopłaszczyznowość czynności realizowanych w cyberprzestrzeni i na podstawie prostego podziału wyodrębniła pięć podtypów uzależnienia związanego z użytkowaniem komputera, tj.:

  • Erotomania internetowa (ang. cybersexual addiction) – polega głównie na oglądaniu filmów i zdjęć z materiałami pornograficznymi lub rozmowach na czatach o tematyce seksualnej. Zjawisko to zaczyna być bardzo groźne, gdy na materiały o treści pornograficznej trafiają osoby małoletnie lub z zaburzeniami w sferze emocjonalnej.
  • Socjomania internetowa (ang. cyber-relationship addiction) – jest to uzależnienie od Internetowych kontaktów społecznych. Osoba nawiązuje nowe kontakty tylko i wyłącznie poprzez sieć, ma zachwiane relacje człowiek–człowiek w kontaktach poza siecią. Ludzie tacy przez wiele godzin prowadzą „rozmowy” z innymi użytkownikami Internetu, lecz mają trudności przy kontaktach osobistych. Wraz z upływem czasu i korzystania wyłącznie z k...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy