Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

2 października 2017

NR 3 (Maj 2017)

Zespół uzależnienia od internetu

0 413

Prekursorem obserwacji sugerujących możliwość pojawienia się zjawiska uzależnienia od Internetu był w 1995 roku I. Goldberg, amerykański psychiatra z Uniwersytetu Columbia. Jego obserwacje otworzyły drogę do dyskusji na temat wpływu nowych mediów na kondycję psychiczną współczesnego człowieka. Dziś nie mamy wątpliwości – aktywności podejmowane w sieci mogą prowadzić do gólnego pogorszenia jakości życia. Badania na obywatelach Ameryki wskazują, że średnio jeden na ośmiu może cierpieć na symptomy uzależnienia od Internetu.

Zjawisko psychopatologii w obszarze nowych mediów doczekało się badań przybliżających specyfikę objawów wskazujących na destrukcyjny charakter czynności podejmowanych w Internecie. Klasyfikacja diagnostyczna pozostawia jednak sporo wątpliwości, głównie w związku z różnorodnością e-uzależnień. Ekspansja zaburzeń psychicznych w świecie wirtualnym jest niezwykle szybka, a nasza wiedza na temat jej specyfiki nie jest wystarczająca. Próba ogólnego ujęcia wszystkich destrukcyjnych czynności w cyberprzestrzeni w jedno kryterium diagnostyczne okazuje się coraz częściej nietrafiona. Nowe zjawiska, takie jak phubbing, hikikomori czy też problemy, z jakimi zgłaszają się klienci do gabinetu psychoterapeuty, jednoznacznie wskazują na znaczący wpływ cyberprzestrzeni na jakość relacji interpersonalnych.

Odnosząc się do uzależnienia od Internetu, mam na myśli taki rodzaj dysfunkcjonalnego korzystania, który zamiast przynosić korzyści, staje się źródłem zaburzeń (S. Goolam, 2005). Zaburzenie to określane jest najczęściej jako: zespół uzależnienia od Internetu, patologiczne uzależnienie od Internetu, kompulsywne używanie Internetu oraz problemowe używanie Internetu. W Polsce stosuje się określenie zaproponowane przez prof. A. Jakubika – zespół uzależnienia od Internetu.

Diagnoza różnicowa uwzględniająca wielopłaszczyznową specyfikę zaburzeń manifestujących się w sieci, a mających wpływ na całokształt jednostki i jej funkcjonowania, zdaje się kluczowym zadaniem klinicystów decydujących się na pracę z e-uzależnieniami. U podłoża tego zagadnienia jawi się pytanie, jaka jest specyfika wzajemnych relacji rozwijającej się choroby a cyberprzestrzeni. Czy przestrzeń wirtualna staje się motorem napędowym nowych uzależnień behawioralnych? Czy może jest jedynie płaszczyzną, w której pierwotne zaburzenia występujące u jednostki mogą się swobodnie manifestować?

 

UZALEŻNIENIE

to psychiczny i fizyczny stan wynikający z interakcji między żywym organizmem a substancją chemiczną 
(do których należą: alkohol, narkotyki, nikotyna, leki), charakteryzujący się zmianami i innymi reakcjami, takimi jak: konieczność przyjmowania danej substancji w sposób ciągły lub okresowy, w celu doświadczania jej wpływu na psychikę lub by uniknąć objawów towarzyszących brakowi substancji.

 

E-uzależnienia – kryteria diagnostyczne

Pierwszą definicją uzależnienia jest określenie pochodzące z 1969 roku opracowane przez Komisję Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zgodnie z którą: UZALEŻNIENIE to psychiczny i fizyczny stan wynikający z interakcji między żywym organizmem, a substancją chemiczną (do których należą: alkohol, narkotyki, nikotyna, leki), charakteryzujący się zmianami i innymi reakcjami, takimi jak: konieczność przyjmowania danej substancji w sposób ciągły lub okresowy, w celu doświadczania jej wpływu na psychikę lub by uniknąć objawów towarzyszących brakowi substancji.

Nazwy „uzależnienie od czynności” po raz pierwszy użył austriacki psychoanalityk O. Fenichel w 1945 roku, zaś współczesnym twórcą kryteriów uzależnień czynnościowych jest A. Goodman (1990).

W jego opinii podstawowymi wyznacznikami uzależnień czynnościowych są:

  • przymus powtarzania określonych czynności zaburzających w sposób istotny życie wykonującej je osoby,
  • efekt „autoterapeutyczny”, doświadczanie przyjemności lub uciszenie cierpienia,
  • poczucie braku kontroli nad powtarzanym zachowaniem.

W 1997 roku podczas spotkania z okazji 105. rocznicy Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego w Chicago M. Griffiths zaprezentował propozycję sześciu kryteriów zależności od substancji lub czynności:

  • dominacja,
  • zmiana nastroju,
  • tolerancja,
  • objawy abstynencyjne,
  • konflikty,
  • nawrót.

Od tamtej pory nasza wiedza na temat uzależnień behawioralnych znacznie się wzbogaciła, pojęcie zostało sprecyzowane i odnosi się do zaburzenia spełniającego określone kryteria (m.in. w międzynarodowych klasyfikacjach ICD-10 czy DSM-IV-TR). Specyfika uzależnienia wskazuje, iż jego istotą jest utrata kontroli nad zachowaniem. Ponadto, ważnym kryterium diagnostycznym pozostają ponoszone w związku z upośledzeniem kontroli koszty emocjonalne, psychologiczne i zdrowotne, jakie ponosi osoba.

Modele wyjaśniające uzależnienia czynnościowe

Podłoże uzależnień czynnościowych różni się etiologią od klasycznych uzależnień od substancji z racji braku wpływu substancji psychoaktywnych na jego rozwój. W związku z tym w modelach uzależnień czynnościowych należy uwzględnić przede wszystkim czynniki:

  • osobowe,
  • genetyczne,
  • fizjologiczne,
  • indywidualne predyspozycje do utraty kontroli (impulsywność, kompulsywność),
  • czynniki środowiskowe, kulturowe, rodzinne i społeczne (S. Peele, 1989).

Wśród wymienionych modeli warto wymienić:

  • model S. Peele’a (1975, 2006), który koncentruje się na rozumieniu uzależnienia jako cechy ludzi, a nie substancji, tym samym zwracając się ku czynnikom środowiskowym i osobowym,
  • model R. Pomianowskiego (1998), który zajmował się „nawykową reakcją jednostki” na bodziec gratyfikujący,
  • model H. Sęk (2001) mówiącej o uzależnieniu od czynności jako zjawisku o podłożu natury psychicznej zależności,
  • równie ciekawym modelem wyjaśniającym uzależnienia czynnościowe jest model J. Orforda (2001), który koncentruje się na konkretnych czynnikach mających wpływ na pojawienie się i wzmocnienie danego zachowania. Wśród czynników wymienia: mechanizm kontroli i zniechęcania, mechanizm pozytywnego wzmocnienia, schemat kognitywny i regulację cyklu emocjonalnego.

Typologia e-uzależnień

Pionierką badań nad e-uzależnieniami jest K. Young z University of Pittsburgh (USA), założycielka najpopularniejszego ośrodka zajmującego się terapią osób uzależnionych od Internetu The Center for On-Line Addiction w Pittsburghu, utworzonego w 1995 roku. Badaczka już w latach dziewięćdziesiątych uwzględniła wielopłaszczyznowość czynności realizowanych w cyberprzestrzeni i na podstawie prostego podziału wyodrębniła pięć podtypów uzależnienia związanego z użytkowaniem komputera, tj.:

  • Erotomania internetowa (ang. cybersexual addiction) – polega głównie na oglądaniu filmów i zdjęć z materiałami pornograficznymi lub rozmowach na czatach o tematyce seksualnej. Zjawisko to zaczyna być bardzo groźne, gdy na materiały o treści pornograficznej trafiają osoby małoletnie lub z zaburzeniami w sferze emocjonalnej.
  • Socjomania internetowa (ang. cyber-relationship addiction) – jest to uzależnienie od Internetowych kontaktów społecznych. Osoba nawiązuje nowe kontakty tylko i wyłącznie poprzez sieć, ma zachwiane relacje człowiek–człowiek w kontaktach poza siecią. Ludzie tacy przez wiele godzin prowadzą „rozmowy” z innymi użytkownikami Internetu, lecz mają trudności przy kontaktach osobistych. Wraz z upływem czasu i korzystania wyłącznie z kontaktów przy pomocy sieci stopniowo maleje zdolność komunikowania się, zwłaszcza zubaża się komunikacja niewerbalna, a osoby nie potrafią odczytywać przekazywanych pozawerbalnie informacji. Osoby cierpiące na socjomanię internetową dążą szczególnie do stałej i synchronicznej komunikacji. Niejednokrotnie same zakładają pokoje rozmów, fora internetowe czy grupy konwersacyjne tylko po to, aby mieć stały kontakt z ludźmi je odwiedzającymi.
  • Uzależnienie od sieci (ang. net compulsions) – polega na potrzebie bycia on-line. Jest ono bardzo podobne do uzależnienia od komputera, lecz polega na przebywaniu w sieci. Osoby takie są cały czas zalogowane do sieci i obserwują, co się tam dzieje. Uzależnienie to łączy w sobie wszystkie inne formy ZUI.
  • Przeciążenie informacyjne (ang. information overload) – występuje przy natłoku informacji, np. przebywanie w wielu pokojach rozmów jednocześnie lub udział w wielu listach dyskusyjnych. Dużą rolę odgrywa tu również przestymulowanie informacjami.
  • Uzależnienie od komputera (ang. computer addiction) – osobie uzależnionej zależy na spędzeniu czasu przy komputerze. Przy czym nie jest istotny rodzaj aktywności z nim związany.

W związku z szybkim rozwojem nowych mediów dziś z dużą łatwością możemy wskazać kolejne typy uzależnienia, wyodrębnione na podstawie różnych zachowań realizowanych w cyberprzestrzeni, takich jak: hazard, zakupy, prowadzenie blogów itd. Warto zwrócić uwagę, że typologia zaproponowana przez K. Young wychodzi naprzeciw diagnostycznej wartości, jaką jest rozumienie indywidualizacji potrzeb realizowanych w sieci.

A. Augustynek (2007) również zwrócił uwagę na różnorodność zjawiska, jakim jest uzależnienie od Internetu. Według niego, jego „niejednorodność” objawia się w postaci zespołów zachowań dających się pogrupować w kilka podstawowych jednostek, które również mogą występować łącznie. Za przyczynę tego zjawiska uważa fakt, że w praktyce osoby uzależniają się od treści zdobywanej dzięki Internetowi. Wśród uzależniających treści możemy wymienić np.:

  • internetową pornografię,
  • gry on-line,
  • hazard,
  • gromadzenie informacji, muzykę, filmy, zdjęcia, oprogramowanie, pocztę, fora dyskusyjne itp.

„Według O. Seemanna (cyt. za Stradowski, 2000), istnieje różnica między uzależnieniem od Internetu a uzależnieniem od komputera. Dla internetozależnych typowe jest poczucie globalnej wspólnoty, wolności i braku granic. Takiego poczucia u uzależnionych od komputera nie stwierdza się”.

Idąc tym tropem, D. Greenfield również wyróżnił pięć typów osób uzależnionych od sieci:

  • przeszukujący bez określonego celu strony internetowe,
  • gracze internetowi,
  • poszukujący pornografii w Internecine,
  • komunikujący się z innymi poprzez Internet (poczta elektroniczna, grupy dyskusyjne, czaty, pogawędki),
  • uczestnicy aukcji, promocji, licytacji i handlu w Internecie.

Uzależnienie od Internetu według D. Greenfielda składa się z sześciu komponentów:

  • wyrazistość emocjonalnego podporządkowania – koncentracja na zachowaniach nałogowych;
  • zmiana nastroju, głównie spowodowana ograniczonym dostępem do sieci;
  • tolerancja – czas spędzany w Internecie ulega zwiększeniu;
  • objawy odstawienia, np. obniżony nastrój, drażliwość, a także odczucia fizjologiczne, takie jak nudności czy potliwość dłoni;
  • konflikt – pojawia się w trzech obszarach działania osoby uzależnionej: relacje interpersonalne, pozainternetowe aktywności życiowe, życie psychiczne – konflikt intrapsychiczny;
  • nawrót – tendencja do powracania do wyuczonych, destrukcyjnych sposobów korzystania z Internetu.

 

Motyw bezpośrednio wynika z realizowanej w sieci potrzeby. Najbardziej ogólnie motywy można podzielić na:

  • szukanie towarzystwa, szukanie sympatii czy miłości,
  • testowanie nowej tożsamości,
  • poszukiwanie ekscytującego przeżycia,
  • poszukiwanie akceptacji i dowartościowania,
  • pozbycie się poczucia alienacji,
  • potrzeba zachowania anonimowości,
  • potrzeba odgrywania określonych ról,
  • zwiększenie własnej atrakcyjności,
  • unikanie bezpośrednich kontaktów interpersonalnych,
  • potrzeba odreagowania agresji,
  • poszukiwanie erotycznej stymulacji (pornografia),
  • pomaganie innym lub poszukiwanie wsparcia dla siebie (Wallace, 2001; Jakubik i Popławska, 2002).

 

Kryterium motywu w programie terapii

Ważnym kryterium tworzenia zindywidualizowanego programu terapii jest motyw. Wyniki badania J. M. Grohol (1997, 1999) zbieżne są z rozumieniem uzależnienia od czynności w Internecie ze sposobem zaspokajania niezr...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy