Dołącz do czytelników
Brak wyników

Uzależnienia od alkoholu oraz innych substancji psychoaktywnych
w perspektywie zmieniającego się paradygmatu pracy terapeutycznej

Artykuły z czasopisma | 13 marca 2018 | NR 6
65

Środki psychoaktywne prowadzą do szkód biologicznych i społecznych, posiadają najsilniejszy potencjał zmiany stanów mentalnych. Osoba staje się tym bardziej podatna na uzależnienie, im bardziej stan świadomości po zażyciu jest dla niej gratyfikujący, niż przed zarzyciem substancji.

Żyjemy w czasach narastającej ilości problemów związanych z utratą kontroli nad zażywaniem środków psychoaktywnych (alkohol, papierosy, narkotyki, dopalacze, środki farmakologiczne), nad wykonywaniem czynności dających przyjemność, satysfakcję (gry, TV, diety, inne urządzenia elektroniczne); nad aktywnościami niezbędnymi w codziennej egzystencji (praca, zakupy, odżywianie, seks itp.).

Zachowaniom tym towarzyszy kilka wspólnych cech:

  • szybka gratyfikacja, ulga, uzyskanie przyjemności i modyfikacja percepcji,
  • zaspokojenie potrzeb (satysfakcji, samorealizacji, bezpieczeństwa),
  • brak motywacji do zmiany (ambiwalencja w obrębie systemu wartości, zachwiana samoocena, utrwalona autonarracja, błędne przekonania),
  • zmiana stanu mentalnego (wyciszenie złości, smutku, poczucia osamotnienia, lęku).

Często ze zmianą świadomości „pod wpływem” wiąże się rzeczywisty lub bardziej wyimaginowany dostęp do zasobów psychologicznych: większa pewność siebie, lepsza samoocena, większa odwaga, większa fluencja słowna i atrakcyjność towarzyska, seksualna (do pewnego poziomu upojenia). Często środek uzależniający zwiększa kreatywność i wydolność intelektualną pożądaną przez muzyków (Jimi Hendrix, Beatlesi – palący w dużej ilości środki z THC), malarzy, pisarzy (Witkacy, Słowacki – zażywających wszelkie ówcześnie dostępne substancje zmieniające świadomość, Freud – biorący kokainę), studentów (używających substancji pozwalających na zmniejszenie zapotrzebowania na sen przed egzaminem oraz korzystający z innych substancji w celu odreagowania napięcia lub celebrowania po egzaminie). 

Używki uzależniające dają dostęp do stanów mentalnych, które trudno uzyskać w abstynencji. Pozwalają je również szybciej modyfikować i dłużej podtrzymywać. Dają też większe poczucie wpływu na zarządzanie emocjami, do których innymi metodami trudno uzyskać dostęp lub wyjść z kryzysu. Niezależnie od rodzaju uzależnienia, przewodnim problemem jest brak kontroli doświadczanych stanów umysłu na trzeźwo, a w efekcie jeszcze bardziej słabnąca kontrola w wyniku systematycznej intoksykacji. W ten sposób rozwija się mechanizm błędnego koła pogłębiającego uzależnienie od alkoholu: umysł w stanie napięcia psychicznego – trudność w odreagowaniu lub rozładowaniu mentalnego napięcia – użycie środka psychoaktywnego – szybka gratyfikacja i rozładowanie napięcia – następnie osłabienie zasobów psychofizycznych – kolejne napięcie narasta w szybszym tempie i wzmaga się potrzeba przyjęcia kolejnej dawki, tym razem w zwiększonej ilości, aby uzyskać pożądany efekt.

Na uzależnienia od środków psychoaktywnych w USA cierpi ponad 10% społeczeństwa (8,5% jest uzależniona od alkoholu), osób nadużywających i ponoszących konsekwencje zdrowotne, psychologiczne, społeczne jest kilkakrotnie więcej. Polskie badania wskazują, że mamy około 1–2 mln uzależnionych od alkoholu i ponad 5 mln nadużywających.
Prochaska i DiClemente dowodzi, że uzależnienia od alkoholu współwystępują z innymi zaburzeniami. Z zebranych danych wynika, że 13% doświadcza zaburzeń afektywnych (depresje, choroby dwubiegunowe), 19% ma diagnozowane zaburzenia lękowe, 14% osobowość antyspołeczną, a 4% posiada diagnozę schizofrenii. U osób zgłaszających się na terapię uzależnień z własnej inicjatywy 40% doświadcza depresji. Warto też zaznaczyć, że opisywane wyżej problemy występują w sprzężeniu zwrotnym: zaburzenia psychiczne predysponują do używania środków psychoaktywnych – środki psychoaktywne pogłębiają problemy psychologiczne, a te nasilają używanie środków psychoaktywnych. Istotne jest zidentyfikowanie, czy nadużywanie substancji ma charakter pierwotny – występowało przed zaburzeniem, czy wtórny – wpłynęło na powstanie zaburzenia. Czy alkohol miał charakter ”leczniczy” w depresji/lękach? Czy długa intoksykacja alkoholem mogła doprowadzić do powstania depresji?

Spośród czynników wpływających na zmianę zachowań osób uzależnionych najsilniej wpływają następujące elementy:

  • Relacja motywująca między terapeutą i pacjentem – w tym po stronie terapeuty: empatyczne rozumienie trudności, umiejętność budowania kontaktu opartego na poszanowaniu autonomii, umiejętność radzenia sobie z ambiwalencją i umiejętność wydobywania narracji opowiadającej się po stronie zmiany oraz wsparcie terapeutyczne wspomagające umiejętność mentalizowania.
  • Wsparcie społeczne wypełnione osobami dającymi uwagę, szacunek, poczucie bliskości w trudnych momentach. Środowisko, które będzie wolne od uzależnień i innych ryzykownych zachowań, w którym znajdą się osoby znaczące, autorytety.
  • Zmiana stylu życia: poszukiwanie sensu, możliwości rozwoju, podejmowanie aktywności dotychczas zaniedbywanej w obszarze relacji interpersonalnych (w tym relacji rodzinnych/partnerskich, towarzyskich); rozwój zawodowy (praca dająca spełnienie, satysfakcję) i ekspresja własnej krea-  tywności, hobby wypełniającego czas wolny, pozwalającego na samorealizację.

Badania poka zują, że najlepsze efekty lecznicze pr zynoszą oddziaływania systemowe, które obejmują opiekę psychiatryczną, terapię indywidualną, wsparcie grupowe z jednoczesną pomocą w innych obszarach egzystencji (prawnym, socjalnym). W Polsce od kilku lat wdrażane są do pracy indywidualnej z uzależnionymi metody, które spełniają kryteria Evidence Based Practice (praktyka o potwierdzonej badaniami skuteczności ), takie jak: terapia poznawczobehawioralna, Transteoretyczny Model Zmiany czy Dialog Motywujący.

Każda osoba wprowadzająca zmianę przechodzi przez kilka stadiów. Mając na uwadze skuteczną pracę z osobami uzależnionymi, bardzo istotne jest uwzględnienie stadium, w którym obecnie znajduje się klient. Pierwsze stadium w typologii Transteoretycznego Modelu Zmiany (TMZ), opisane w publikacjach Prochaski, DiClemente to:

Prekontemplacja – osoba w tym obszarze nie ma świadomości problemu, nie jest zainteresowana jego rozwiązaniem. Przychodzi do poradni z reguły pod wpływem presji otoczenia, przyjmuje postawę obronną, unika podejmowania aktywności mających na celu mierzenie się ze szkodliwością zachowania. Uważa, że spożywa tyle alkoholu co przeciętna osoba. Na tym etapie przydatne jest budowanie świadomości, wprowadzenie psychoedukacji, wzbudzanie emocji związanych z ważnymi obszarami życia, które są pod niekorzystnym wpływem uzależnienia (ważne relacje, życie zawodowe, zdrowie). Inną możliwością oddziaływania jest dokonanie samooceny lub omówienie oceny środowiska. Wydobycie pierwszych ambiwalencji na temat picia pozwala na przejście do drugiego stadium.

Kontemplacja – osoba zaczyna dostrzegać problem, doświadcza niepokoju, zastanawia się nad możliwością wprowadzenia zmiany, jednocześnie brakuje jej wiary, że jest w stanie ją wprowadzić. Ma za sobą próby zmiany, przeżywa silne ambiwalencje, np. między oczekiwaniami rodziny a potrzebą odreagowania napięcia psychicznego poprzez używanie alkoholu. 

Na tym etapi...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy