W ostatnim czasie rośnie liczba adaptacji terapii dialektyczno-behawioralnej do różnych populacji specjalnych. Okazuje się, że jest ona obiecująca również w pracy z pacjentami neuroróżnorodnymi. Dedykujemy im niniejszy artykuł, gdyż potrzeba skutecznego wsparcia tej grupy stale rośnie. 

Osoby cierpiące na zaburzenie osobowości borderline (ang. borderline personality disorder – BPD) prezentują zróżnicowany obraz kliniczny.  Kryteria obowiązujących aktualnie klasyfikacji (zarówno DSM-5, jak i ICD-11) wskazują na dziewięć osiowych cech tego zaburzenia, z których wystąpienie pięciu uzasadnia sformułowanie diagnozy BPD. Symptomatologia pacjentów z BPD jest jednak dużo bardziej zróżnicowana z uwagi na występowanie u nich trudności nieujętych w kryteriach, a także z powodu objawów, które uzasadniają równoległe rozpoznanie tzw. zaburzeń współwystępujących. 

W terapii dialektyczno-behawioralnej mianem kryzysu określamy sytuacje, które wyzwalają silne, trudne emocje oraz potencjalnie negatywne konsekwencje. Zazwyczaj są to sytuacje krótkotrwałe, jednak wytwarzające silną presję na natychmiastowe rozwiązanie lub poszukiwanie ulgi. U osób ze skłonnością do dysregulacji emocjonalnej takie sytuacje często wiążą się z przeżywaniem silnych impulsów do zachowań (auto)destrukcyjnych, takich jak zażywanie substancji psychoaktywnych, samouszkodzenia, wchodzenie w konflikty interpersonalne itd. Chociaż kryzysy są z definicji sytuacjami krótkotrwałymi, należy pamiętać, że w przypadku osób z zaburzeniem osobowości z pogranicza przeżywanie kryzysów jest niejako wpisane w model zaburzenia – można wręcz powiedzieć, że osoby te znajdują się przewlekle w stanie nieuniknionego kryzysu. 

Celem niniejszego szkicu jest prezentacja typowego uczestnika Family Connections i procesu zmiany, jaki zachodzi u tej osoby w trakcie 12 tygodni trwania treningu. Doświadczenia uczestników są zasadniczo podobne, stąd zdecydowano się połączyć ze sobą relacje wielu uczestników, aby stworzyć dwie – może nieistniejące realnie, ale reprezentatywne – „osoby”, które biorą udział w spotkaniach FC, chcąc nauczyć się lepiej radzić sobie z wyzwaniami życia z osobą z BPD.   

Samookaleczenia, podejmowanie prób samobójczych, wchodzenie w silne konflikty, nadużywanie substancji psychoaktywnych czy nasilone unikanie to częste zachowania problemowe, z którymi zmagają się pacjenci terapii DBT. Od skuteczności terapii w zmianie tych wzorców funkcjonowania zależy zatem nie tylko zdrowie, ale często też życie pacjentów. Podstawowym narzędziem terapeuty DBT, które ma tę zmianę wprowadzać,  jest analiza łańcuchowa.

Nieodłącznym elementem terapii w modelu DBT jest możliwość konsultacji telefonicznych z terapeutą indywidualnym. Jest to element odróżniający DBT od innych modeli terapii, a zarazem wywołujący wiele emocji u początkujących terapeutów. Postaram się przybliżyć, dlaczego nie należy się tego obawiać, ale również z jakich powodów może to być jeden z głównych mechanizmów zmiany u pacjentów. 

Życie bywa jak rwąca rzeka – czasem płyniemy z nurtem, a czasem walczymy z prądami intensywnych emocji, trudnych sytuacji i konfliktów. Umiejętności DBT to nic innego jak zestaw sprawdzonych technik, które pomagają nawigować w tym zmiennym środowisku. Pozwalają nie tylko łagodzić skutki kryzysów emocjonalnych, ale także rozwijać zdrowsze sposoby myślenia, budować odporność psychiczną i poprawiać relacje z innymi.

Trening umiejętności DBT (ang. DBT Skills Training) stanowi jeden z kluczowych elementów dialektycznej terapii behawioralnej. Jest to struktura oparta na grupowych zajęciach, w trakcie których uczestnicy  uczą się i praktykują zestaw technik pomagających w codziennym funkcjonowaniu. Marsha Linehan, twórczyni DBT, definiuje ten proces jako sposób na uczenie się umiejętności behawioralnych koniecznych do podnoszenia zakresu naszej tolerancji na stres, poprawy regulacji emocji, uważności oraz zdolności relacyjnych wspierających lepsze radzenie sobie z wyzwaniami życiowymi (Linehan, 1993). 

O tym, że jesteśmy omylni, Marsha Linehan mówi bez ogródek. „Wszyscy terapeuci to durnie” – grzmi twórczyni terapii dialektyczno-behawioralnej, uznając z góry, że w trakcie terapii złamiemy wszelkie obowiązujące zasady i porozumienia. Możemy wpaść w oceny albo usztywnić się, wywierać presję na pacjencie albo być zbyt ulegli. Możemy się wypalić... Bez względu na rodzaj doświadczanych trudności nie jesteśmy sami. Mamy tajną broń w postaci zespołu konsultacyjnego. Dzięki grze zespołowej tworzy się dobre DBT.

Z pierwszego artykułu dotyczącego programu terapii DBT w bieżącym wydaniu „Psychologii w Praktyce” możemy dowiedzieć się, że terapia DBT to program terapeutyczny składający się z czterech podstawowych trybów. W szczególności pacjenci zmagający się z wieloma problemami, angażujący się w zachowania wysokiego ryzyka czy cierpiący na zaburzenie osobowości z pogranicza potrzebują leczenia w ramach pełnego programu DBT. Terapia indywidualna w ramach DBT jest oczywiście trybem kluczowym, bez którego trudno wspierać osoby zmagające się z poważnymi dolegliwościami psychicznymi. 

Zaburzenie osobowości od wielu lat jest uznawane za najbardziej stygmatyzującą diagnozę (Chanen, 2023). W przeszłości postawienie diagnozy zaburzeń osobowości oznaczało dla pacjenta brak nadziei, gdyż zaburzenia te uznawano za niepodlegające leczeniu ani terapii (Swales, 2022). Obecnie istnieje szereg terapii opracowanych z myślą o osobach, które doświadczają problemów powszechnie określanych jako zaburzenia osobowości, w szczególności zaburzenia osobowości z pogranicza (typu borderline, BPD), a zatem stosunek kosztów do korzyści uległ znaczącej zmianie.