Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

29 maja 2018

NR 9 (Maj 2018)

Terapia na wyciągnięcie ręki

490

Badania pokazują, że w dzisiejszym świecie na poziomie neuronalnym ludzie reagują tak samo na dźwięk swojego smartphona, jak na ukochaną osobę. Rozwój technologiczny wytycza nowe, nieznane dotąd ścieżki na mapie zdrowia psychicznego. Pozwala na większą dostępność pomocy i wsparcia dla użytkowników, terapeutom zaś daje nowe narzędzia do pracy. Technologie, które dostarczają takich rozwiązań są również tworzone w Polsce. 

Obecnie z telefonów komórkowych korzysta 92% Polaków. Aż 57% z nich to użytkownicy smartphonów. Bycie online stało się powszechne także wśród osób starszych – 59% osób w wieku 55+ korzysta z internetu. Badanie przeprowadzone w 40 krajach na świecie (w tym w Polsce i USA) pokazuje, że liczba osób używających smartphony w latach 2012–2016 podwoiła się. 
Powszechna dostępność smartphonów i internetu w naszym społeczeństwie sprawia, że komórka nie służy już tylko do dzwonienia czy wysyłania SMS-ów, a jej potencjał dostrzegają specjaliści z różnych dziedzin, w tym zdrowia psychicznego4. Liczba aplikacji zdrowotnych dostępnych na całym świecie w 2017 roku wyniosła 318 tys., 28% z nich to aplikacje dotyczące zdrowia psychicznego. 

Nowe formy wsparcia psychologicznego

Nowe technologie oferują możliwość rozwoju nieznanych dotąd form diagnozy i pomocy psychologicznej. Umożliwiają obiektywizację procesu diagnostycznego dzięki użyciu czujników wbudowanych w telefonie lub zewnętrznych sensorów połączonych z aplikacją, wykrywających zmiany fizjologiczne w ciele3. Dzięki rozmowom wideo albo wiadomościom tekstowym specjalista może mieć kontakt ze swoim pacjentem pomiędzy sesjami. Dodatkowo aplikacje oferują wsparcie procesu terapeutycznego, najczęściej technikami  zaczerpniętymi z terapii poznawczo-behawioralnej. W ten sposób interwencja może być dostarczona do pacjenta nie tyle wcześniej, ale w momencie kiedy jej najbardziej potrzebuje8.
Skuteczność interwencji online została potwierdzona w odniesieniu do problemów z depresją, lękiem, bezsennością czy stresem13,6,5,1.Co ważne, badania pokazują, że ich efektywność nie różni się od terapii prowadzonej na żywo w gabinecie2.

Nie zapominajmy o badaniach

Mimo potencjału, jaki rozwój technologiczny może przynieść różnym formom pomocy psychologicznej, ważną kwestią pozostaje walidacja ich efektywności w badaniach naukowych. Niestety obecnie niewiele z nowych rozwiązań technologicznych zostało poddanych takiej procedurze10. Istotnym jest, by pamiętać, 
iż nawet jeżeli podstawą dla stworzenia danego rozwiązania była praktyka oparta na dowodach naukowych (Evidence-Based Practice), np. terapia CBT, nie oznacza to, że została ona odpowiednio zaimplementowana11. W USA twórcy aplikacji mogą się starać o wpisanie ich na listę środków medycznych przez US Food&Drugs Administration (FDA).

Metody pomiaru w psychologii

W dziedzinie zdrowia psychicznego diagnoza w dużej mierze opiera się na samoopisie pacjenta połączonym z oceną prezentowanych przez niego symptomów czy zachowań przez wykwalifikowanego klinicystę. Użycie technologii umożliwia wzbogacenie subiektywnych metod o obiektywne, mierzalne wskaźniki. Daje też osobom z nich korzystającym możliwość lepszego zrozumienia siebie i swojego samopoczucia3,9. To wszystko ma miejsce za sprawą sensorów. Część aplikacji używa czujników, które są standardowym wyposażeniem dostępnych na rynku smartphonów – jak akcelerometr, żyroskop, mikrofon czy aparat9. Inne firmy tworzą dodatkowe, zewnętrzne sensory, które jednak wymagają dodatkowych inwestycji7. Działanie tych urządzeń dla specjalistów może być wsparciem w doborze odpowiedniego leczenia. 

EEG biofeedback = neurofeedback

Jest to metoda mierzenia wskaźników fizjologicznych z ciała i podawania użytkownikowi informacji zwrotnej – w postaci obrazu lub dźwięku. Dzięki tym wynikom osoba jest w stanie uzyskać kontrolę nad procesami fizjologicznymi, a tym samym nauczyć się modyfikować swoje myśli, emocje, zachowania16. Wyniki badań pokazują skuteczność tego rodzaju oddziaływań w zmniejszaniu symptomów stresu, lęku czy depresji17.
Co więcej, identyfikacja emocji za pomocą sygnałów EEG może być wykorzystywana do muzykoterapii. Użytkownik za pomocą dedykowanej aplikacji wybiera cel terapii (np. do poradzenia sobie z depresją, lękiem, odczuwaniem bólu), któremu odpowiadają konkretne dźwięki. Następnie system odtwarza muzykę i, bazując na stanie emocjonalnym osoby, dobiera ją tak, by osiągnęła pożądany efekt.

Neurofeedback jako wsparcie treningu mindfulness

Biofeedback EEG można również połączyć z treningiem uważności (mindfulness). Punktem kluczowym jest tu wykształcenie umiejętności bycia obecnym „tu i teraz”. Jest to rodzaj świadomej, nieoceniającej uwagi na bieżącą chwilę18. Skuteczność technik mindfulness została potwierdzona w odniesieniu do zaburzeń depresyjnych, zmniejszaniu symptomów lęku czy problemów ze stresem19,20,21,22.

Nowe formy samopomocy

Nowe technologie mogą być używane jako źródło kompleksowej pomocy terapeutycznej bądź nośnik wybranych interwencji. Bardzo często jako główne zalety takich rozwiązań uważa się ich szeroką dostępność, anonimowość i zmniejszenie kosztów24. Kolejną korzyścią jest możliwość stworzenia angażującej dla użytkownika formy terapii11. Większość badań walidujących efektywność internetowych interwencji terapeutycznych dotyczy nurtu poznawczo-behawioralnego, choć pojawiają się również dane na temat interwencji opartych o reguły psychodynamiczne, interpersonalne czy podejścia integracyjne12.
Pomoc może być świadczona poprzez terapeutyczne aplikacje telefoniczne lub też odpowiednio do tego stworzone urządzenia. Poniżej omówię przykłady takich rozwiązań.

Alternatywa dla terapii i leków

Obecnie duże zainteresowanie w leczeniu niektórych zaburzeń psychicznych wzbudza alternatywna dla leków i klasycznej terapii psychologicznej przezskórna elektrostymulacja czaszkowa (CES). Jest to nieinwazyjna metoda polegająca na stymulacji mózgu małymi prądami. Metoda ta została dopuszczona przez FDA do leczenia depresji, lęku oraz bezsenności25. Dokładny mechanizm działania CES nie jest znany, wiadomo natomiast, że wpływa na zwiększenie wydzielania niektórych neurotransmiterów w mózgu, np. serotoniny czy dopaminy oraz zmienia aktywność fal mózgowych26.

Twój sen w Twoich rękach... i telefonie

Naukowcy tworzą także technologiczne rozwiązania wspierające zdrowie psychiczne, niewymagające innego niż telefon osprzętu. Przykładem takiej technologii jest stworzona przez Polaków aplikacja Nightly. Jej celem jest pomoc ludziom z problemami z bezsennością. Około 30% światowej populacji cierpi z powodu problemów ze snem, 1/3 przypadków dotyczy chronicznej bezsenności25.
Badania pokazują, że skutecznym sposobem walki z bezsennością może być muzyka. Słuchanie odpowiednio dobranych melodii przed snem poprawia jego jakość o 35%27. Aplikacja Nightly bazuje na tych odkryciach. Aby zachować spokojny sen, aplikacja aktywnie działa na trzy sposoby: wspomaga zasypianie, ogranicza złe sny i zmniejsza prawdopodobieństwo przebudzenia się w nocy. Ta innowacyjna, opracowana naukowo technologia jest połączeniem dwóch czynników: bodźców audio-wizualnych i zaawansowanych algorytmów sztucznej inteligencji.
Dodatkową wartością jest to, że Nightly monitoruje sen na bieżąco, rozpoznaje ważne momenty w ciągu nocy i reaguje kojącymi dźwiękami, aby zminimalizować możliwość przebudzenia. 
Nightly zostało przebadane w testach klinicznych przy użyciu złotego standardu badającego sen – polisomnografii. Według twórców aplikacji wyniki mają zostać opublikowane w przeciągu najbliższych miesięcy w międzynarodowych czasopismach związanych ze snem. 

Co się dzieje z przymierzem?

Nowe technologie pukające powoli do drzwi psychologii mogą budzić w nas, specjalistach psychologach, terapeutach różne odczucia. Począwszy od zachwytu, na niepewności kończąc. Pytaniami, które jako jedne z pierwszych pojawiły się w mojej głowie, były – co w takich przypadkach dzieje się z przymierzem terapeutycznym? Czy przymierze lub jakakolwiek relacja terapeutyczna w ogóle istnieje?
Wyniki badań spieszą z odpowiedzią na te pytania. Okazuje się, że osoby korzystające z w pełni zautomatyzowanej (bez udziału terapeuty) interwencji online przez komputer czy smartphon mogą wykształcić przymierze w relacji z aplikacją niosącą pomoc. W porównaniu z klasycznymi oddziaływaniami terapeutycznymi różnica polega natomiast na tym, iż nie znaleziono w badaniach interwencj...