Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

30 maja 2019

NR 15 (Maj 2019)

Rodzinne tajemnice. Diagnoza i terapia współuzależnienia

0 120

Problematyka współuzależnienia stanowi przedmiot zainteresowań wielu badaczy. Mimo licznych prób zdefiniowania tego zjawiska oraz jego genezy dotychczas nie udało się ustalić wspólnego stanowiska. Współuzależnienie najczęściej jest opisywane w odniesieniu do trzech różnych kategorii, które jednocześnie stanowią próbę jego definicji. Pierwsza kategoria określa je jako chorobę, w której podłoże, analogicznie jak w przypadku uzależnienia, stanowi podstawowy proces nałogowy. Ujęcie drugie opisuje ten problem w kontekście zaburzenia osobowości. Z kolei ujęcie trzecie zyskuje w ostatnich latach największe grono zwolenników. Zgodnie z tym podejściem współuzależnienie stanowi swoistą reakcję na trudną i stresującą sytuację wynikającą z funkcjonowania w bliskiej i jednocześnie toksycznej relacji z osobą uzależnioną. Jak potwierdzają jedne z najnowszych badań (Klimczak 2019), jego korzenie sięgają bolesnych doświadczeń z okresu dzieciństwa, za sprawą których wykształcone w tamtym okresie strategie radzenia sobie z trudną sytuacją rodzinną zostają niejako odtwarzane w dorosłości w relacji z osobą uzależnioną.

Symptomy współuzależnienia

Pomimo braku konsensusu w zakresie definicji współuzależnienia znawcy przedmiotu są zgodni co do symptomów służących do rozpoznania interesującego nas zjawiska. Należy jednak podkreślić, że termin ten dotychczas nie znalazł swojego odzwierciedlenia w międzynarodowej klasyfikacji chorób psychicznych ICD i amerykańskiej DSM (Margasiński, 2011). Prawdopodobnie wynika to z faktu, iż teorie próbujące ujmować je w kategoriach choroby czy zaburzenia osobowości nie uzyskały wystarczającego poparcia.

Do najczęściej rozpoznawanych symptomów zalicza się: nadmierny przymus kontrolowania siebie i innych ludzi oraz uzależnianie poczucia własnej wartości od zdolności do wpływania na myśli, uczucia i zachowania innych osób; problemy w obrębie określenia i respektowania wewnętrznych i zewnętrznych granic psychologicznych w kontaktach z innymi ludźmi; tendencję do funkcjonowania w bliskich relacjach z osobami o zaburzonej osobowości i nadużywającymi substancji chemicznych; zaburzenia w sferze emocjonalnej przejawiające się m.in. we wzmożonej czujności emocjonalnej, trudnościach w kontrolowaniu emocji czy też stanach depresyjnych i lękowych.

Terapia problemów wynikających ze współuzależnienia

Ponieważ długotrwałe życie z osobą nadużywającą alkoholu należy do tego rodzaju doświadczeń, które przysparzają wielu cierpień i problemów odciskających swoje piętno zarówno na psychice, jak i społecznym funkcjonowaniu domowników, ich powrót do psychospołecznej równowagi wymaga profesjonalnego wsparcia.
W terapii problemów wynikających ze współuzależnienia wykorzystywane są zróżnicowane metody pracy terapeutycznej. Z uwagi na różnorodność symptomów zastosowanie mają zarówno techniki charakterystyczne dla nurtu poznawczo-behawioralnego, jak i te, które wywodzą się z podejścia psychodynamicznego Warto podkreślić, że niejednokrotnie w terapii tej oba nurty znajdują swoje równoległe zastosowanie dzięki integracji metod i technik dostosowywanych indywidualnie do specyfiki problemów i potrzeb ujawniających się w procesie terapii.

Wśród dostępnych form pomocy spotkać można zarówno takie, które koncentrują się na oddzielnej pracy z osobą uzależnioną i oddzielnie z jego rodziną, oraz takie, w których pomoc prowadzona jest systemowo dla wszystkich osób jednocześnie.

Podstawowe cele realizowane w terapii współuzależnienia przede wszystkim obejmują psychoedukację koncentrującą się na dostarczaniu wiedzy o mechanizmach choroby alkoholowej oraz jej wpływu na wszystkie osoby w systemie rodzinnym i sposobach radzenia sobie z problemami, które wynikają z tej choroby. Innym ważnym celem jest kształtowanie umiejętności wytyczania zdrowych granic psychologicznych i to zarówno tych zewnętrznych – dotyczących relacji z innymi osobami, jak i wewnętrznych – obejmujących kontakt z samym sobą i samoakceptację (zdolność do bycia dla siebie dobrym i akceptującym). Trzecim elementarnym celem jest praca nad samorozwojem i podnoszeniem jakości własnego życia. Natomiast celem nadrzędnym w takiej terapii, obejmującym wszystkie pozostałe, jest odzyskanie życiowej równowagi, do której prowadzi rezygnacja z nadkontroli i koncentracja na własnym życiu.

Współuzależnienie w kontekście życiowych doświadczeń

Jak już wspomniano, koncepcja opisująca współuzależnienie w kategoriach specyficznej reakcji adaptacyjnej ukształtowanej w okresie dzieciństwa, w obliczu trudnej i stresującej sytuacji rodzinnej, znalazła swoje potwierdzenie w badaniach własnych, których celem było poznanie biografii 32 kobiet, u których w dorosłości rozpoznano symptomy współuzależnienia.

Narracje tych kobiet, które szerzej zostały opisane w książce pt. Współuzależnienie: doświadczenia żon alkoholików w perspektywie biograficznej, wyraźnie uwidaczniają liczne deficyty w zakresie zaspokajania ich podstawowych potrzeb w okresie dzieciństwa, takich jak: bezwarunkowa miłość, akceptacja, poczucie bezpieczeństwa, uwaga czy rodzicielska troska. W okresie dzieciństwa kobiety te nie uzyskiwały niezbędnego wsparcia ze strony bliskich, którzy nie interesowali się przeżywanymi przez nie problemami. Wzrastały w przekonaniu, że na miłość i uwagę innych osób trzeba sobie zasłużyć, a spełnianie wszystkich (często nadmiernych) oczekiwań powinno stanowić priorytet w ich życiu. Doświadczały licznych zaniedbań ze strony obojga rodziców, których rekompensaty bezskutecznie poszukiwały w innych relacjach społecznych na dalszych etapach swojego życia. Mnóstwo energii wkładały w pielęgnowanie relacji z innymi ludźmi (towarzyskich, intymnych, zawodowych), próbując utrzymać je za wszelką cenę nawet wówczas, kiedy druga strona definitywnie nie była zainteresowana kontynuowaniem znajomości. Dramatycznie przeżywały rozstania i za wszelką cenę próbowały utrzymać znajomość. Cechowała je wysoka zdolność do poświęceń, a przy tym nadopiekuńczość, nadodpowiedzialność i nadwrażliwość.

W okresie dzieciństwa często obarczane były nadmiernymi wymaganiami ze strony rodziców. Spełnianie tych wymagań nie dawało gwarancji uzyskania akceptacji, natomiast stanowiło parasol ochronny przed doznawaniem bolesnej krytyki z ich strony. Niektóre kobiety w dzieciństwie pełniły rolę „małego dorosłego”, opiekując się młodszym rodzeństwem i angażując w zadania i obowiązki należące do osób dorosłych, inne wybierały rolę bycia „niewidzialną”, co ujawniało się w unikaniu kontaktu z bliskimi i tendencji do zatapiania się w bezpieczny świat fantazji.

Znaczenie tajemnic rodzinnych w biografiach żon alkoholików

Kobiety te na przestrzeni życia doświadczyły licznych, bardzo istotnych dla nich strat – głównie związanych ze śmiercią lub odejściem bliskiej osoby czy utratą domu rozumianego jako miejsce zamieszkania. Szereg zawodów, rozczarowań, niepowodzeń i porażek, których doświadczały w relacjach interpersonalnych, zaowocował także utratą wiary w Boga i we własne możliwości, a także ograniczonym zaufaniem do innych ludzi, brakiem szacunku do nich i do siebie oraz utratą poczucia własnej godności.

W ich rodzinach o problemach się nie rozmawiało albo były one ukrywane. Przykładowo tajemnicą objęte były przyczyny dotyczące śmierci lub wyjazdu któregoś z domowników lub rozwodu rodziców. Liczne sekrety oraz brak jasnego oglądu sytuacji sprawiały, że pojawiała się u nich tendencja do przypisywania sobie winy za te wydarzenia.

Wychowywały się w domach obfitujących w liczne dysfunkcje. Co ciekawe, w zdecydowanej większości dysfunkcje te nie wynikały z nadużywania alkoholu przez któregoś z rodziców, chociaż ten rodzaj doświadczeń także pojawiał się w ich biografiach. Dominował natomiast taki wzorzec doświadczeń, który doprowadził do uwewnętrznienia przekonań o tym, że to one ponoszą odpowiedzialność za wszelkie niepowodzenia mające miejsce zarówno w ich życiu, jak też w życiu innych osób. Osamotnione w przeżywaniu własnego cierpienia, doznając licznych zaniedbań ze strony bliskich, poszukiwały sposobów, które pozwolą im przetrwać w tak trudnych warunkach i wypełnić wewnętrzną pustkę.

W efekcie angażowały się w rozmaite aktywności (np. działalność charytatywna, nauka, praca zawodowa czy uprawianie sportu), wśród których przeważały takie, które ukierunkowane były na pomoc innym ludziom i zwierzętom oraz rozwiązywanie problemów (niekoniecznie własnych).

Bolesne doświadczenia z dzieciństwa i przeżywany stres często przybierały postać chronicznych trudności w sferze psychoemocjonalnej. Wśród głównych objawów w tym obszarze dominowały uczucia takie, jak: chroniczne doświadczanie smutku żalu i lęku; poczucie: krzywdy, wewnętrznej pustki, odrzucenia i osamotnienia, a także poczucie winy i wstydu.

Odczucia te przeżywane we wcześniejszych fazach życia, jak też własne sposoby adaptacji do trudnych warunków zapisane w skryptach kobiet, znalazły swoją kontynuację w ich aktualnym życiu – w obliczu nadużywania alkoholu przez bliską osobę. Ponieważ często przybierają one postać utrwalonych i zarazem destruktywnych przekonań i zachowań, w terapii tych osób niezbędne jest sięgnięcie do tych skryptów.

Ujawnianie tajemnic z przeszłości w procesie leczenia traumy

Jedna z wybitnych specjalistek w dziedzinie współuzależnienia – Pia Mellody (2005) opisuje proces wyzwalania się z toksycznej relacji z osobą pijącą, wskazując na pięć równolegle zachodzących czynników w takiej terapii. Wśród nich wymienia rozpoznanie symptomów współuzależnienia, konfrontację z rzeczywistością (identyfikacja i uznanie autentycznyc...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy