Dołącz do czytelników
Brak wyników

Narzędziownia

7 września 2022

NR 35 (Wrzesień 2022)

Sześcioetapowy model interwencji kryzysowej według Jamesa i Gillilanda

0 167

Kryzys wydaje się nieuniknionym elementem ludzkiego życia (Kubacka-Jasiecka 2010). Krytyczne wydarzenia wymuszają zmiany w dotychczasowym funkcjonowaniu osobistym, rodzinnym, w życiu społecznym, w stosunku do świata i własnej osoby. Wydarzenia te, oceniane negatywnie jako szczególnie trudne doświadczenia, często przekraczają możliwości samodzielnego poradzenia sobie.

Pojawia się wówczas zagrożenie wystąpienia poważnych zmian w funkcjonowaniu, mogących prowadzić do ostrych dekompensacji. W takiej sytuacji niezbędne staje się objęcie osoby znajdującej się w kryzysie profesjonalną formą oddziaływań interwencyjnych, których celem jest doprowadzenie jej do odzyskania równowagi i autonomii (Kubacka-Jasiecka, 2010).

POLECAMY

Wprowadzenie

Przedmiotem opracowania jest omówienie pomocy psychologicznej i interwencji kryzysowej prowadzonej w ramach sześcioetapowego modelu interwencji kryzysowej według Jamesa i  Gillilanda, będącym jednym z wielu form oddziaływań interwencyjnych prowadzonych wobec osób w kryzysie. Pokrótce zostaną omówione definicje kryzysu, interwencji kryzysowej, a także formy interwencji kryzysowej. Szczególna uwaga została poświęcona Sześcioetapowemu Modelowi Interwencji Kryzysowej jako modelowi, który może być stosowany w pracy z osobami pozostającymi w kryzysie.
 

Kryzys – definicja

Kryzys to „odczuwanie lub doświadczanie wydarzenia bądź sytuacji jako trudności nie do zniesienia, wyczerpującej zasoby wytrzymałości i naruszającej mechanizmy radzenia sobie z trudnościami. Jeżeli osoba będąca w kryzysie nie otrzyma wsparcia, może się to stać przyczyną poważnych zaburzeń” (James, Gilliland, 2004).

 

Interwencja kryzysowa

Interwencja kryzysowa jest to działanie doraźne, krótkoterminowe, zmierzające do udzielenia natychmiastowej pomocy osobom znajdującym się w sytuacji kryzysowej. Formy organizacyjne obejmują m.in: telefony zaufania, zespoły interwencji kryzysowej, krótkotrwałą hospitalizację. Pomoc obejmuje krótkotrwałą psychoterapię, farmakoterapię, pomoc prawną, socjalną, materialną oraz ułatwianie kontaktów z innymi instytucjami (Encyklopedyczny Słownik Psychiatrii, PZWL 1986).

Pojęcie interwencji kryzysowej odnosi się do działań podejmowanych w przypadku zaistnienia sytuacji kryzysowych, do których należą wypadki, katastrofy, a także kryzysy rodzinne i osobiste. Często osoby dotknięte przez wymienione zdarzenia nie są w stanie samodzielnie lub przy pomocy najbliższych się z nimi zmierzyć, dlatego potrzebują natychmiastowej i kompleksowej pomocy, obejmującej wieloaspektowe wsparcie (np. prawne, medyczne, ekonomiczne, społeczne czy psychologiczne), jakiej nie odnajdują we własnym otoczeniu. Pomoc udzielana przez specjalistów w ramach interwencji kryzysowej jest krótkoterminowa, stąd musi być intensywna i podjęta tuż po wystąpieniu sytuacji kryzysowej, by odniosła pożądany skutek i pomogła osobie znajdującej się w kryzysie z niego wyjść (Greenstone, 2004).

Sześcioetapowy model interwencji kryzysowej

W modelu Jamesa i Gillilanda (2004) interwencja kryzysowa zbudowana jest jako sześcioetapowy proces traktowany jednak nie jak sztywny, mechaniczny schemat, lecz raczej jak przewodnik dla interweniującego. Na model składają się dwie formy aktywności: osoby w kryzysie (strategie „wysłuchiwania”: etap 1‒3, tzn. „przewaga słuchania nad działaniem”) i osoby interweniującej (strategie „działania”: etap 4‒6, tzn. „przewaga działania nad słuchaniem”), ale w każdym momencie trzeba liczyć się z koniecznością zmiany toku postępowania w zależności od stanu klienta. Model Jamesa i Gillilanda ujmuje przebieg interwencji w sześciu etapach obejmujących dwutorowe, równoległe oddziaływania interwencyjne, polegające na wysłuchiwaniu klienta oraz działaniu i nakłanianiu klientów do działania (Kubacka-Jasiecka 2010).

Studium przpadku - Aktualnie zgłaszane objawy

Pan B. (28 lat), kawaler, wykształcenie średnie, zgłosił się do Ośrodka Interwencji Kryzysowej na skutek sugestii dowódcy Jednostki Wojskowej, w której odbywał służbę oraz lekarza pogotowia ratunkowego, który udzielał Panu B. pomocy po próbie samobójczej. Trafił do lekarza, ponieważ jego kolega (inny żołnierz) znalazł go nieprzytomnego na poligonie wojskowym. Lekarz, który przybył na miejsce zdarzenia, natychmiast zaopatrzył wówczas rany (głębokie nacięcia na przegubach obu rąk) oraz zastosowano płukanie żołądka (przy Panu B. leżały puste opakowania po środkach antydepresyjnych).

Pan B. cierpi z powodu wszechogarniającego poczucia pustki, jak mówi: „Moje życie jest beznadziejne”. Odczuwa też ogromny lęk i strach przed przyszłością. Pan B. zauważa, iż ostatnio dużo rozmyśla, w jego głowie kłębią się myśli o śmierci, o tym, aby nie żyć, odczuwa stałe uczucie pustki wewnętrznej. Pan B. podał, iż powód jego próby samobójczej był jasny – chciał przestać żyć. Pan B. zauważa, że nie ma już nikogo – popada w coraz większe konflikty z innymi żołnierzami i przełożonymi, a ukojeniem jest wówczas alkohol i substancje psychoaktywne (amfetamina). Pan B. wspomina, iż w jego życiu często zdarzały się myśli samobójcze, ale potrafił sobie z nimi radzić. Ponadto żołnierz podaje, iż w zeszłym roku był na misji w Afganistanie i jak mówi: „To mnie bardziej dobiło, codziennie widziałem śmierć na własne oczy, myślę, że tak jest lepiej – życie jest trudne i smutne”. Pacjent bardzo przeżył śmierć swoich najbliższych kolegów (podczas misji w Afganistanie). Odczuwa widoczny lęk przed śmiercią oraz utratą kontroli. Z karty informacyjnej i danych pochodzących z relacji innych osób wynika, iż Pan B. w okresie młodzieńczym (szkolnym) przejawiał trudności adaptacyjne. Ponadto Pan B. zgłaszał tendencje suicydalne w okresie adaptacji do służby wojskowej (w pierwszych miesiącach pobytu w wojsku) psychologowi pracującemu w jednostce wojskowej, w której odbywał służbę.

Pan B. nie był dotychczas hospitalizowany i nie leczył się psychiatrycznie. Wspomina jednak, że zdarzyło mu się wcześniej mieć myśli samobójcze i dokonywał samouszkodzeń – kiedyś „Pociąłem się żyletką, bo nie chciałem już dłużej żyć, a w cywilu trułem się proszkami. Mam zakodowane, że się zabiję, ale na razie muszę to odłożyć, by nie psuć wesela siostry”. Ponadto żołnierz podał, że od okresu dzieciństwa miał problemy adaptacyjne, w wojsku też nie najlepiej się czuł. Pan B. nie korzystał dotychczas z pomocy psychologa.

W celach diagnostycznych wykorzystano obserwację, pogłębiony wywiad psychologiczny, wykonano Skalę Depresji Becka (BDI) oraz kwestionariusz do oceny kryzysu – formularz oceny selekcyjnej (Myer, Williams, Schmidt 1992). Na podstawie konsultacji psychiatrycznych oraz badań psychologicznych istnieje podejrzenie zaburzenia stresowego pourazowego.

 

Kroki Sześcioetapowego Modelu Interwencji Kryzysowej
(opracowanie na podstawie: Kubacka-Jasiecka, 2010)

Wysłuchiwanie

  • Zdefiniowanie problemu i zrozumienie z punktu widzenia klienta: na tym etapie pomagania wszystko podporządkowane jest pozyskiwaniu informacji mających na celu określenie problemu. Niezbędne są takie umiejętności, jak: empatia, autentyczność, akceptacja, pozytywne nastawienie.
  • Zapewnienie bezpieczeństwa: podstawowym nakazem w pomaganiu osobie przeżywającej kryzys jest dbanie o jej bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne. Bezpieczeństwo można określić jako minimalizację fizycznych i psychicznych zagrożeń dla klienta i innych osób. Dbanie o bezpieczeństwo jest ważne na każdym etapie pomagania.
  • Udzielanie wsparcia: na tym etapie interwencji zwraca się uwagę na komunikowanie osobie w kryzysie, że pomagający troszczy się o nią, że jest po to, by jej pomóc. Ważne jest, by prowadzący bezwarunkowo zaakceptował swojego klienta, nie bacząc na to, czy jest on w stanie to odwzajemnić.

Działanie

  • Rozważanie możliwości: pomagający stara się, aby klient zrozumiał, że istnieje wiele dostępnych rozwiązań danego problemu i niektóre osoby są lepsze od innych. Warto skierować uwagę klienta na:
  1. wsparcie społeczne – osoby znane klientowi obecnie lub w przeszłości, które mogą interesować się jego losem i stanowić źródło pomocy;
  2. sposoby radzenia sobie z trudnościami – działania, zachowania lub zasoby środowiskowe, których klient może użyć do pokonania obecnego kryzysu;
  3. wzorce pozytywnego i konstruktywnego myślenia – które mogą ułatwiać modyfikację spojrzenia na problem oraz zmniejszyć poziom lęku i stresu.
  • Układanie planów: dzięki układaniu planów istnieje duża szansa na przywrócenie klientowi równowagi emocjonalnej. W planie takim należy:
  1. zidentyfikować osoby, grupy osób i inne źródła wsparcia, do których można się skierować po natychmiastową pomoc,
  2. dostarczyć sposobów radzenia sobie z trudnościami – zaproponować coś konkretnego i pozytywnego, co klient może wykonać od razu; skłonić go do działania,
  3. uwzględnić rzeczywiste zdolności klienta do radzenia sobie z trudnościami,
  4. planować wspólnie z klientem, zapewniając mu tym samym poczucie współautorstwa planu,
  5. przywrócić pacjentowi poczucie kontroli nad własnym życiem i podejmowanymi decyzjami.
  • Uzyskanie zobowiązania klienta – ten etap to realizacja wyżej opisanego planu. Jeśli planowanie było właściwe, to uzyskanie zobowiązania klienta do realizacji tych planów powinno okazać się łatwe. W tym etapie prowadzący interwencję nie może zapomnieć o pozostałych etapach i takich umiejętnościach, jak ocenianie, zapewnianie bezpieczeństwa, dostarczanie wsparcia. Przed zakończeniem sesji interwencyjnej prowadzący musi uzyskać od klienta uczciwe, bezpośrednie i stosowne zobowiązanie do współdziałania. Monitoruje jego postępy.

 

Procedura pomocy

Przed opracowaniem procedury pomocy wyodrębniono następujące cele interwencji, przy czym najważniejszym jest wyjście z kręgu zawężenia i bezradności i utrzymanie osoby przy życiu.

Obok niego zostały wyodrębnione następujące cele:

  • zawarcie przymierza, kontraktu niesuicydalnego zobowiązującego pacjenta do powstrzymywania się od dokonania samobójstwa przez określony czas (również w celu przywrócenia „kontroli” nad własnym życiem);
  • wytworzenie atmosfery zrozumienia, zaufania, więzi z osobą interweniującą, dostarczenie motywacji do dalszego życia, przywrócenie nadziei, zmniejszenie poczucia bezradności (nawiązanie kontaktu emocjonalnego z terapeutą stanowi przełamanie zawężonych relacji z innymi ludźmi);
  • skoncentrowania się na głównym problemie pacjenta, który jest najistotniejszą przyczyną kryzysu suicydalnego;
  • odreagowanie agresji na zewnątrz (nauczyć pacjenta werbalizacji i rozładowania napięcia, regulacji uczuć oraz wyrażania agresji na zewnątrz poprzez ćwiczenia fizyczne) – pomoc w zwróceniu agresji na zewnątrz i zaprzestaniu samooskarżenia (niebezpieczeństwo popełnienia samobójstwa obniża się dzięki możliwości mówienia o agresywnych uczuciach, co rozładowuje nagromadzoną agresję);
  • przezwyciężenie bierności poprzez wyodrębnienie problemów możliwych do rozwiązania i wspomaganie w ich rozwiązaniu (umożliwia to przeżycie sukcesu, przerwanie monotonii przeżyć, uczy nowych sposobów zachowań);
  • opracowanie we współpracy z pacjentem alternatywnych wobec samobójstwa sposobów rozwiązania problemu (odzyskanie poczucia sprawstwa i kontroli nad własnym życiem);
  • pomoc pacjentowi w sporządzeniu listy powodów, dla których jego zdaniem warto żyć i dla których w jego ocenie nie warto, przy czym argumenty przemawiające za tym, aby żyć, pacjent może spróbować znaleźć w ubiegłych latach swojego życia, a następnie, przy pomocy interwenta może poddać analizie zyski i straty związane z pozostawieniem lub odebraniem sobie życia;
  • zachęcanie do doznawania sukcesów (sporządzenie listy „moje sukcesy”, odkrywanie zasobów i mocnych stron pacjenta);
  • pobudzenie wyobraźni, uczuć w pozytywnym kierunku (przestrukturyzowanie negatywnego myślenia, pobudzenie fantazji, rozmyślań, planów na dalsze życie);
  • pozytywne kształtowanie życia (formułowanie celów życiowych i wartości);
  • nauka rozwiązywania trudnych problemów i formułowania planów krótko- i długoterminowych (nauka akceptowalnych form radzenia sobie ze stresem);
  • restrukturyzacja poznawcza – praca nad negatywnymi myślami (nauka rozpoznawania automatycznych myśli);
  • współpraca z rodziną żołnierza.

Wybór procedury interwencji był podyktowany przede wszystkim wiedzą z zakresu interwencji kryzysowej i udzielania pomocy osobom zagrożonym samobójstwem. Niezwykle ważne jest bowiem, aby osoba zagrożona samobójstwem mogła nawiązać kontakt emocjonalny z pomagającym, aby wyjść z kręgu zawężenia relacji społecznych, aby miała szansę odreagować agresję na zewnątrz – w ten sposób zagrożenie samobójstwem zmniejszy się, a także, aby mogła pokonać poczucie niemocy, odzyskać poczucie sprawstwa poprzez wyodrębnienie tych problemów, które są możliwe do rozwiązania, oraz obudzić w sobie chęć do życia, odkrywać swoje mocne strony i zasoby. Należy również zapobiegać zawężeniu suicydalnemu poprzez rozmowę o aktualnych problemach, pomóc w odreagowaniu negatywnych emocji. Ponadto następnym krokiem i celem interwencji jest kontakt z rodziną żołnierza. Celem interwencji w rodzinie osoby po próbie samobójczej jest zmobilizowanie rodziny do udzielenia wsparcia żołnierzowi i zapewnienia mu bezpieczeństwa, udzielenie bliskim pomocy potrzebnej do poradzenia sobie z...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy