Destrukcja poczucia sensu życia i jej konsekwencje noo-psychosomatyczne na tle koncepcji V.E. Frankla oraz K. Popielskiego – przegląd wybranych badań empirycznych

W noo-psychosomatycznej perspektywie Popielskiego poczucie sensu życia jest doświadczeniem człowieka jako podmiotu osobowego. Jest wydarzeniem, które realizuje się w związku ze świadomością i refleksją jednostki oraz jej „byciem i stawaniem się” oraz „dążnością ku…” (Popielski, 1997). U Frankla sens jest istotą dążenia w egzystencji: nie jest luksusem ani jedynie ideą, lecz dynamiką ukierunkowującą człowieka ku wartościom, celom i odpowiedzialności (Frankl, 2006). Obie tradycje – logoteoretyczna i noo-psychosomatyczna – spotykają się w kluczowym założeniu i twardej tezie, która brzmi: „Człowiek nie redukuje się do biopsychicznej funkcjonalności, a brak sensu nie jest »zwykłym« substytutem obniżonego nastroju, lecz zjawiskiem antropologicznym o skutkach noetycznych, psychicznych i somatycznych, łączącym różne definicje filozoficzne na rzecz zwyciężenia tego, co najbardziej ludzkie w osobie”.

Celem niniejszego artykułu jest osadzenie noo-psychosomatycznej koncepcji Popielskiego w kontekście badań światowych po 2000 r. Szczególnie interesuje nas destrukcja poczucia sensu rozumiana jako utrata orientacji aksjologicznej, poczucia celu, wartościowości i znaczenia własnego życia, a także narastanie „pustki egzystencjalnej” czy demoralizacji. Ze względu na ograniczoną przestrzeń pominięto polskie badania empiryczne, włączono natomiast polskie prace teoretyczne Popielskiego jako punkt odniesienia, aby zobrazować zarówno skalę badań, jak i uniwersalność koncepcji Popielskiego.

Sens życia jako fakt noetyczny: V.E. Frankl i K. Popielski

Z punktu widzenia Frankla sens jest kategorią relacyjną: odsłania się w spotkaniu człowieka ze światem wartości i w odpowiedzi na „wezwanie chwili”. Sens nie jest wytworem dowolnej interpretacji, człowiek go raczej odkrywa niż konstruuje, a proces odkrywania dokonuje się w wymiarze duchowym (Frankl, 2006). Popielski rozwija tę intuicję w ramach noo-psychosomatyki: sens życia jest zjawiskiem „antropologiczno-egzystencjalnym natury noetycznej” i zarazem najbardziej ogólną oraz nieodłączną potrzebą ludzkiej egzystencji (Popielski, 1994). Warto wydobyć trzy elementy szczególnie istotne dla późniejszej konfrontacji z danymi empirycznymi:

1. Sens jako potrzeba i motywacja specyficznie ludzka. Popielski podkreśla, że obok potrzeb biologicznych i psychicznych człowiek dysponuje potrzebami noetycznymi, które „swoją naturą przekraczają biopsychiczne funkcje” (Popielski, 1994).
2. Sens jako integrator/regulator organizacji osobowości. W ujęciu Popielskiego noetyczny wymiar osobowości porządkuje i integruje motywacje, cele, odniesienia i wybory (Popielski, 1994).
3. Konsekwencje somatyczne. Noo-psychosomatyka zakłada, że utrata sensu może współtworzyć ryzyko zaburzeń zdrowia poprzez mechanizmy stresowe, behawioralne i relacyjne – nie w sensie prostej „przyczyny”, lecz jako czynnik nasilający dezorganizację życia biopsychicznego (Popielski, 1999).

Tak zarysowana rama pojęciowa pozwala potraktować współczesne badania jako sprawdzian dwóch hipotez: 

• Czy destrukcja sensu ma rozpoznawalne, powtarzalne korelaty psychiczne?
• Czy korelaty te sięgają poza sferę psychiczną ku wskaźnikom funkcjonowania somatycznego?

Jak współczesne badania mierzą destrukcję sensu

Literatura po 2000 r. podejmuje temat destrukcji sensu, operacjonalizując go na kilka sposobów. Choć pojęcia te nie są tożsame i bywają omawiane w przypisach, tworzą one rodzinę konstruktów odpowiadających temu, co Popielski opisuje jako kryzys noetyczny.

1. Niska „obecność sensu” i nasilone „poszukiwanie sensu”. Najczęściej stosowanym narzędziem jest Meaning in Life Questionnaire (MLQ), który rozróżnia obecność sensu (presence) i poszukiwanie sensu (search) (Steger, Frazier, Oi...