Logoterapia Viktora Frankla jako samodzielny kierunek psychoterapeutyczny, w swoim podejściu zajmuje się zarówno diagnozą, jak i terapią problemów egzystencjalnych wynikających z braku poczucia sensu życia oraz zagubienia wartości.
Najczęstszymi symptomami utraty poczucia sensu życia według Kazimierza Popielskiego (1994, 2018) są:
- brak zaangażowania w wartości,
- świat wartości jest wybiórczy, sytuacyjny, zredukowany oraz niedojrzały,
- brak zdolności do podjęcia odpowiedzialności,
- niedookreślone lub niedające satysfakcji cele,
- brak lub utrata nadziei,
- przeżywane cierpienia w sytuacjach trudnych rozumiane jako coś, co przytłacza i jest nie do udźwignięcia,
- doświadczenie porażki życiowej,
- obojętność, wycofanie się lub negacja życia,
- zagubienie życiowe,
- odczuwanie bezsensu,
- brak aktywności życiowej,
- brak chęci do życia,
- smutek, przygnębienie, żal, frustracja,
- postawa rezygnacyjna w życiu,
- patologizacja życia codziennego,
- popadanie w uzależnienia,
- depresja egzystencjalna.
Popielski zwrócił uwagę na to, że jeżeli powyższe symptomy intensyfikują się w tzw. zespół negatywów egzystencjalnych, który w codziennym funkcjonowaniu człowieka staje się:
- zbyt powszechny,
- osiąga wysoki poziom intensywności,
- trwa dłuższy czas.
W takiej sytuacji rozwija się „stan socjo-noo-patologii”, który wkracza we wszystkie sfery funkcjonowania jednostki, w jej styl życia i reagowania na różne sytuacje życiowe, podporządkowuje decyzje, ocenę rzeczywistości oraz filtruje wybory życiowe.
Wybrane problemy egzystencjalne i ich manifestacje
Poczucie nudy
Pojawia się jako sygnał braku sensu lub znaczącego celu w życiu oraz manifestuje się w postaci zablokowanej sprawczości. Często nuda bywa mylona z lenistwem. Badania psychologiczne często opisują nudę jako stan trudności w podtrzymaniu uwagi, poczucia „utknięcia w czasie” i braku sensownego celu. Jej nasilona, przewlekła postać wiąże się z gorszym dobrostanem oraz obniżoną odpornością psychiczną.
W ujęciu logoterapeutycznym objawy nudy mogą być momentem diagnostycznym w kierunku możliwych problemów egzystencjalnych. Często człowiek w takim stanie zadaje sobie pytanie: „Czemu ja właściwie żyję?”. Często nuda jest objawem nie tyle braku bodźców, ile braku kierunku i wartości, które organizują wysiłek oraz podnoszą motywację do życia i działania.
Pustka egzystencjalna
Pustka egzystencjalna to doświadczenie apatii, wewnętrznej pustki i jałowości, braku znaczenia i celu w życiu. Kiedy nie ma właściwego sensu, jego miejsce zajmuje pustka, która przybiera różne maski w aspektach funkcjonowania człowieka i jest kompensowana m.in. poprzez: pracoholizm, hedonizm, gonitwę za karierą i prestiż, poszukiwanie przyjemności seksualnych, władzę i pieniądze, wysublimowany styl funkcjonowania w życiu, nadużywanie używek oraz przymus aktywności (Wolicki, 1985). Wszystkie te formy i wiele innych mają znieczulić brak sensu w życiu. Klinicznie obserwujemy, że pacjent często mówi, że „wszystko jest OK”, ale nie doświadcza życia jako własnego, ma poczucie, że przeżywa „cudze” życie lub „obcy scenariusz” na życie.
Frustracja egzystencjalna
Frustracja egzystencjalna opisywana jest jako napięcie wynikające z blokady woli sensu: człowiek chce, by życie „coś znaczyło”, ale nie widzi jak lub nie może urzeczywistnić, a przez to realizować wartości, które są ważne i znaczące w jego życiu. Ten stan na odpowiednim poziomie napięcia egzystencjalnego może mieć charakter rozwojowy, jeżeli przybiera znaczenie dysonansu twórczego między „tym, kim jestem” a tym, ku czemu powinienem/powinnam dążyć lub kim mogę się stać. Skutki negatywne takiego stanu zaczynają się wówczas, gdy napięcie zamienia się w chroniczną rezygnację, wycofanie się z życia, cynizm czy w efekcie dolegliwości somatyczne.
Kryzys egzystencjalny
Kryzys egzystencjalny określany jest jako okres, w którym dotychczasowy system znaczeń czy wartości przestaje działać, a nowy system wartości jeszcze się nie ukształtował. Taki stan przejawia się w sytuacjach np. utraty pracy, ważnej roli społecznej, choroby, rozwodu, doświadczeń granicznych: śmierci kogoś bliskiego czy nieprzeżytej żałoby. Warto zwrócić uwagę, że kryzysy są niejako wpisane w życie człowieka i często są naturalnym etapem zmian życiowych, jednak nie każdy musi je przeżywać. Często na kryzysy życiowe nakładają się kryzysy o charakterze egzystencjalnym, czyli takie, których przyczyna wywodzi się z wymiaru głębszego. U osób przeżywających kryzys egzystencjalny obserwujemy często dezorientację w wyborach życiowych, poczucie obcości wobec siebie, spadek sprawczości i pytania o sens cierpienia. Jeżeli człowiek nie przezwycięży kryzysu poprzez zaangażowanie się w nowe wartości lub reorganizację już istniejących oraz odkrycie sensu sytuacji na nowo, może on stać się powodem problemów w funkcjonowaniu oraz zagubienia życiowego.
Nerwica noogenna
Nerwica noogenna w klasycznym rozumieniu Frankla powstaje nie z konfliktu popędów, lecz z konfliktu wartości i sensu w wymiarze noetyczno-duchowym. Obecnie w klasyfikacjach DSM oraz ICD używamy terminu „zaburzeń lękowych”, nie „nerwica”, która zniknęła z klasyfikacji w latach 80. XX w. Jednak zachowując klasyczne ujęcie Frankla (1975), w przypadku zaburzeń lękowych mających swoje źródło w wymiarze egzystencjalnym możemy używać terminu „nerwica noogenna”.
W pracach V.E. Frankla (2018) podkreśla się, że przyczynami nerwicy noogennej może być:
- niezaspokojona potrzeba duchowa,
- odrzucenie swojego życia jako istotnej wartości (w sytuacji depresji egzystencjalnej),
- konflikt moralności czy sumienia,
- nierozwiązany kryzys egzystencjalny,
- frustracja egzystencjalna.
Odrębną postacią może być nerwica noogenna o charakterze seksualnym.
Mechanizm nerwicy noogennej
Czynnik, poprzez który może zaistnieć nerwica noogenna, trafia na podatność psychofizjologiczną do tendencji reagowania lękowego oraz napięcia neurowegetatywnego. Po zetknięciu się z napięciem, które może być wywołane m.in.:
- porażką życiową,
- niezaspokojoną potrzebą duchową,
- kryzysem egzystencjalnym,
- stanem życiowego niespełnienia,
- rezygnacją z dążeń,
- rezygnacją z walki o coś.
Wówczas uruchamia się szereg reakcji lękowych wraz z silnym dodatnim sprzężeniem objawów somatyzacyjnych oraz obsesyjno-kompulsywnych zachowań. W procesie diagnozy jest bardzo trudno odróżnić charakter zaburzeń lękowych o charakterze psychogennym od noogennych. Klucz diagnostyczny leży w czynniku wywoławczym. Cel terapeutyczny w logoterapii leży w rozwiązaniu konfliktu na poziomie sensu i wartości (nie wyłącznie na poziomie redukcji czy kontroli objawów). Specjalista, nie mając świadomości źródeł problemu czy konfliktu, może zakwalifikować zaburzenie lękowe o charakterze egzystencjalnym do zaburzeń lękowych o charakterze psychogennym. Dlatego też często stosowany proces terapeutyczny nie przynosi skutków, gdyż nie trafia w źródło problemów, jedynie ma na celu doraźną redukcję symptomów, które są identyczne jak w nerwicy psychogennej (m.in. lęk, somatyzacja oraz zachowania obsesyjno-kompulsywne) (Juczyński, 1987; Siwiak-Kobyashi, 1987).
Podsumowanie
Zaburzenia o charakterze egzystencjalnym, w tym „nerwice noogenne”, mogą zaistnieć, kiedy:
- człowiek przestaje się liczyć z tym wymiarem egzystencjalnym, noetycznym, który go charakteryzuje,
- przestaje dążyć do szukania odpowiedzi na pytanie o sens swojego życia,
- nie ukierunkowuje się na wartości.
Każdy wysiłek poszukiwania wartości i sensu mobilizuje jednostkę, satysfakcjonuje ją i tworzy. Tak dawana odpowiedź „pytającemu życiu” dostarcza „sił do życia” (Popielski, 1994, 2018).
Bibliografia:
- Frankl V.E. (1975). Theorie und Therapie der Neurosen. Műnchen.
- Frankl V.E. (2018). Wola sensu. Czarna Owca. Warszawa.
- Juczyński Z. (1987). Nerwica noogenna w ujęciu V.E. Frankla i jej miejsce w systemie zaburzeń nerwicowych, [w:] Popielski K. (red.) Człowiek – pytanie otwarte. RW KUL, s. 263–71.
- Popielski K. (2018). Noetyczny wymiar osobowości. Psychologiczna analiza poczucia sensu życia. Wydawnictwo Institute of Biofeedback and Noo-psychosomatic.
- Popielski K. (1994). Noetyczny wymiar osobowości. RW KUL.
- Siwiak-Kobayashi M. (1987) Problemy noogenne w nerwicach, [w:] Popielski K. (red.) Człowiek – pytanie otwarte. RW KUL, s. 273–86.
- Wolicki M. (1985). Przyczyny i skutki pustki egzystencjalnej w ujęciu Viktora Emila Frankla. „W drodze”, 3(139), s. 70–75.
