Terapia schematów – wprowadzenie

W niniejszym artykule opisujemy: dla kogo TS może być dobrą formą pomocy, jakie są założenia tego modelu (w odniesieniu do rozumienia źródeł, przejawów i leczenia trudności psychicznych) oraz jak w praktyce są one wykorzystywane do osiągnięcia zmiany w ramach relacji terapeutycznej i z użyciem technik terapeutycznych.

Dla kogo terapia schematów może być pomocna?

W dalszej części przedstawimy założenia TS i wyjaśnimy dokładniej, dla kogo ten model terapii jest przeznaczony i dlaczego może być wtedy pomocny. Ale na początek skupmy się na tym, co mówią badania. Komu – w świetle aktualnej wiedzy naukowej – terapia schematów pomaga? 

Wśród wszystkich zaburzeń i problemów emocjonalnych, wobec których TS jest stosowana, największą liczbą dowodów empirycznych dysponujemy w obszarze skuteczności w leczeniu zaburzeń osobowości, a szczególnie borderline (BPD). W pewnym uproszczeniu możemy aktualny stan badań podsumować następująco:

• badania kliniczne oraz metaanalizy1 wskazują na porównywalną bądź wyższą skuteczność TS w odniesieniu do innych metod leczenia zaburzeń osobowości (por. Setkowski i in., 2023; Zhang i in., 2023);
• w leczeniu zaburzenia osobowości borderline TS okazuje się zwykle bardziej skuteczna w porównaniu z terapiami stosowanymi rutynowo (ang. treatment-as-usual, TAU). W porównaniu ze specyficznymi formami terapii stosowanych w tej grupie pacjentów/pacjentek TS okazuje się albo bardziej (np. w porównaniu z terapią opartą na przeniesieniu, Giesen-Bloo i in. 2007), albo podobnie skuteczna (np. w porównaniu z terapią dialektyczno-behawioralną, DBT; Rameckers i in., 2021);
• skuteczność TS została też potwierdzona w grupie osób z zaburzeniami osobowości z wiązki C (unikającej, zależnej, obsesyjno-kompulsyjnej), histrionicznej, narcystycznej, paranoicznej (Bamelis i in., 2014) oraz antyspołecznej (Bernstein i in., 2023);
• pojedyncze badania wskazują na skuteczność również w specyficznych populacjach osób z zaburzeniami osobowości, jak np. ze współwystępującymi uzależnieniem (Boog i in., 2023), depresją (Kool i in., 2025) oraz w grupie osób w spektrum autyzmu (Vuijk i in., 2023) czy osób starszych (van Donzel i in., 2021);
• podobnie w odniesieniu do innych zaburzeń: lękowych, obsesyjno-kompulsyjnych (OCD), potraumatycznych (PTSD) (Peeters i in., 2022), chronicznej depresji (Renner i in., 2013) czy zaburzeń odżywiania (Joshua i in., 2023).

Co dodatkowo istotne:

• skuteczność TS została potwierdzona w badaniach uwzględniających różne formaty terapii (np. Arntz i in., 2022; Farrell i in., 2009 ): indywidualny, grupowy, mieszany (równoległe sesje indywidualne i grupowe), w terapii par (Roediger i in., 2020), a także w populacji dzieci i młodzieży (Joshua i in., 2025);
• zmiany osiągane w efekcie TS są stabilne (pomiary follow-up 3–5 lat po zakończeniu terapii);
• efekty nie ograniczają się do redukcji objawów psychopatologicznych (lub braku spełniania kryteriów diagnostycznych po zakończeniu leczenia), ale prowadzą również do osłabienia wczesnych nieadaptacyjnych schematów i niefunkcjonalnych trybów (czyli głęboko zakorzenionych wzorców funkcjonowania) i przekładają m.in. na niższe wskaźniki hospitalizacji, poprawę funkcjonowania w relacjach interpersonalnych i pracy zawodowej oraz ogólną wyższą jakość życia;    
• znacząco mniej osób przerywało (ang. drop-out) terapię schematów niż w przypadku innych podejść, co wskazuje na wysoką akceptowalność TS dla pacjentów (por. Arntz i in., 2023) – wydaje się to być związane przede wszystkim z charakterystyką (i wysoko ocenianą jakością) relacji terapeutycznej w terapii schematów (Spinhoven i in., 2007), opartej na idei tzw. powtórnego korektywnego rodzicielstwa, o którym w dalszej części artykułu.