Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

3 października 2017

NR 4 (Lipiec 2017)

Poznawcze funkcjonowanie adolescentnego pacjenta onkologicznego przed i po chemioterapii
Analiza przypadków dwojga studentów pierwszego roku studiów

0 91

Uszkadzający efekt chemioterapii został zaobserwowany u około 20–39% pacjentów leczonych cytostatykami, u których stwierdzono zaburzenia kognitywne mierzone testami psychometrycznymi. Po zakończonym leczeniu onkologicznym u wielu pacjentów odnotowano subiektywne skargi na obniżenie poczucia jakości ich życia, łagodną depresję, obawy przed nawrotem choroby oraz poczucie przewlekłego zmęczenia. Wielu pacjentów wymaga rehabilitacji psychologicznej, ukierunkowanej na usprawnianie procesów umysłowych, trudności z uwagą, koncentracją, poziomem energii umysłowej.

Chemioterapia a procesy poznawcze pacjentów onkologicznych

Przegląd klinicznych badań poświęconych skargom pacjentów onkologicznych na obniżenie ich poznawczego funkcjonowania ujawnia specyficzne dysfunkcje procesów umysłowych:

  • obniżenie szybkości zapamiętywania i przypominania, pojemności pamięci krótkotrwałej,
  • zmniejszenie pojemności i przerzutności uwagi i koncentracji,
  • zmniejszenie szybkości analizy i syntezy wzrokowej,
  • obniżenie koordynacji wzrokowo-ruchowej (Ahles, Correa, 2010; Tannock, 2004; Vardy i in., 2007; Zaburzenia… 2008).

Uszkadzający efekt chemioterapii nie został zaobserwowany u wszystkich pacjentów, u niektórych zaobserwowano wycofanie wcześniejszych zaburzeń funkcji poznawczych po kilku miesiącach od zakończenia leczenia chemioterapeutykami. Z kolei u osób, u których utrzymywały się po zakończonym leczeniu onkologicznym łagodne trudności, odnotowano subiektywne skargi na obniżenie poczucia jakości ich życia, jak również łagodną depresję, obawy przed nawrotem choroby oraz poczucie przewlekłego zmęczenia, przy jednoczesnym braku zaburzeń poznawczych w wynikach ich testów neuropsychologicznych.

Jak dotąd nie ma dostatecznej liczby badań wyjaśniających mechanizmy powstawania dysfunkcji umysłowych pacjentów leczonych chemioterapeutykami. Mówi się o potencjalnych mechanizmach uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego przez wysokie dawki cytostatyków, hamowaniu przez te leki aktywności komórek nerwowych, uszkadzaniu włókien Purkiniego, co prowadzi do zaburzeń móżdżkowych lub encefalopatii. W badaniach obrazowych mózgu pacjentów w trakcie kuracji onkologicznej zauważa się zmiany w jego aktywności (badania PET, fMRI), co próbuje wyjaśniać się obumieraniem pod wpływem leków cytotoksycznych komórek hipokampa i/lub ciała migdałowatego oraz rozregulowaniem mechanizmów immunologicznych, gospodarki hormonalnej, jak i działania neurotransmiterów (Ashles, Correa, 2010).

Poszukiwania mechanizmów wpływu chemioterapii na zmiany funkcjonowania kognitywnego pacjentów onkologicznych ujawniają ich multimodalne ścieżki wzajemnych oddziaływań, co utrudnia odnalezienie jednoznacznego neuropsychologicznego wpływu raka i jego leczenia.

Procesy poznawcze i rehabilitacja ich dysfunkcji

Elementarne procesy poznawcze to uwaga, pamięć i percepcja, a procesy złożone to myślenie, rozumowanie, rozwiązywanie problemów, podejmowanie decyzji i mowa. Te ostatnie nazywane są w neuropsychologii poznawczymi funkcjami wykonawczymi (Burgess, 2003; Ferguson i in. 2007; Pąchalska, 2007, 2008).

Uwaga ściśle wiąże się z percepcją, pamięcią i wyobraźnią. Na jej jakość wpływają emocje, motywacja oraz ogólna inteligencja danej osoby. Specyficzne zaburzenia uwagi to: pomijanie stronne, rozproszenie, sztywność, zbyt mała pojemność. Obecnie istnieją możliwości nie tylko farmakologicznego leczenia defektów uwagi, ale też trenowania poszczególnych jej deficytów.

Pamięć dzieli się na krótkotrwałą i długotrwałą; semantyczną, epizodyczną, proceduralną, autobiograficzną jawną i ukrytą. Podstawowe czynności pamięciowe mogą podlegać zaburzeniom o różnej etiologii. Przeciwdziała się im farmakologicznie oraz poddaje terapii (Vetulani, 1993). W treningach behawioralnych usprawnia się techniki zapamiętywania, rekodowania i przypominania informacji. W ostatnich latach coraz częściej usprawnia się pamięć przy zastosowaniu programów komputerowych nakierowanych na trenowanie funkcjonowania poznawczego danej osoby.

Percepcja to proces tworzenia obrazu obiektu na podstawie informacji otrzymywanych ze zmysłów człowieka, informacji zawartych w jego pamięci oraz proces wnioskowania, który odwołuje się do indywidualnych znaczeń tegoż człowieka. Podstawowe właściwości spostrzegania to pasywna recepcja sensoryczna i percepcja umysłowa (aktywność umysłu). Rozróżnienie tych właściwości pokazuje obszary ewentualnych zaburzeń percepcyjnych.

Do najczęstszych sensorycznych deficytów percepcyjnych należą zaburzenia słuchowe, dotykowe, wzrokowe, a każde z nich ma swoje specyficzne techniki terapii. W jej ramach prowadzi się wielokrotnie powtarzany trening określonej percepcji sensorycznej – wzrokowej, słuchowej czy dotykowej. W przypadku deficytów percepcji umysłowej rehabilituje się określone zaburzenia pamięci, wnioskowania, deficyty w wiedzy ogólnej. 

 

Poznawcze funkcje wykonawcze obejmują:

  • wyznaczanie celów,
  • tworzenie alternatyw zachowania,
  • wybieranie zachowań ukierunkowanych na cel,
  • kontrolę własnego działania,
  • modyfikowanie zachowań własnych,
  • trwanie przy swych celach,
  • myślenie.

 

Są to adaptacyjne zdolności jednostki odpowiedzialne za planowanie, koordynowanie, monitorowanie działań, gromadzenie doświadczeń. Redukowanie zaburzeń funkcji wykonawczych zorganizowane jest wokół określonych kategorii zaburzeń – poznania, nastroju, zachowania.

Model ich rehabilitacji obejmuje trzy etapy:

  1. formułowanie intencji działania, celu, oczekiwań i planowania;
  2. inicjowanie dział...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy