Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

19 lutego 2018

NR 7 (Styczeń 2018)

Cichy smutek
Jak pomóc go pokonać

Pomoc psychologiczna powinna być udzielona rodzinie dziecka głuchego jak najszybciej. Ze względów organizacyjnych okres połogu w większości przypadków nie jest jednak dobrym momentem do udzielania rodzinie wsparcia psychologicznego. 

Początek

W umysłach polskich rodziców pytania o to, czy ze słuchem ich dziecka wszystko jest w porządku, pojawia się w pierwszych dniach po przyjściu maleństwa na świat. Nowo narodzone dziecko już w drugiej dobie życia jest poddawane przesiewowemu badaniu słuchu. Jeśli wynik badania okaże się być nieprawidłowy, wówczas jest ono powtarzane w dniu wyjścia dziecka ze szpitala. W większości przypadków nigdy nie dochodzi do drugiego badania. Część rodzin zostaje jednak przytłoczonych przez informację, że ich dziecko może nie słyszeć. Zgodnie z założeniami Programu Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków każde dziecko z podejrzeniem obustronnego niedosłuchu powinno zostać w pełni zdiagnozowane najpóźniej do trzeciego miesiąca życia, a do szóstego miesiąca życia powinny zostać podjęte konkretne działania pomocowe, takie jak dobór aparatów słuchowych itp. Opuszczając mury szpitala, rodzice otrzymują zatem plik skierowań i pouczenie, że szybkie podjęcie dalszych działań jest kluczowe dla przyszłości ich malucha.

Żałoba

W czasie ciąży większość rodziców snuje fantazje dotyczące tego, jakie będzie ich dziecko. Wyobrażają sobie zarówno jego przyszłość, jak i najróżniejsze codzienne sytuacje życiowe, których ma się ono stać częścią. W momencie otrzymania ostatecznej diagnozy medycznej, potwierdzającej głuchotę dziecka, muszą się oni skonfrontować z faktem, że przyszłość dziecka będzie wyglądała jednak zupełnie inaczej, niż to sobie pierwotnie wyobrażali. Pod względem intensywności i specyfiki przeżyć emocjonalnych proces oswajania się ze świadomością posiadania niepełnosprawnego dziecka można porównać z godzeniem się ze śmiercią bliskiej osoby. W umysłach rodziców „umiera” ukształtowany do tej pory obraz zdrowego, słyszącego dziecka (Zalewska, 1996).

W kontekście przeżyć osób terminalnie chorych oraz ich bliskich często mówi się o opisanym m.in. przez Elizabeth Kübler-Ross stadialnym przebiegu reakcji smutku. Autorka wyróżniła pięć stadiów, przez które należy przejść, aby dojść do etapu pogodzenia się z zaistniałą sytuacją (Kubacka-Jasiecka, 2010). Podobnych uczuć doświadczają także rodzice dzieci niesłyszących (tab. 1).

Istnieje grupa rodziców, która – pozbawiona pomocy psychologicznej i wsparcia ze strony osób z najbliższego otoczenia – pozostaje zamrożona w jednym z wymienionych wyżej stadiów. Celem wszelkich oddziaływań z zakresu pomocy psychologicznej powinno być zatem jak najszybsze przeprowadzanie ich przez wszystkie stadia procesu żałoby, aby uzyskali oni możliwość zaakceptowania głuchoty dziecka, elastycznego myślenia o jego rehabilitacji i cieszenia się wspólnie spędzonym czasem.

Pierwszy rok

Pomoc psychologiczna powinna być udzielna rodzinie dziecka głuchego jak najszybciej. Ze względów organizacyjnych okres połogu w większości przypadków nie jest jednak dobrym momentem do udzielania rodzinie wsparcia psychologicznego. Matki potrzebują czasu, aby zregenerować się fizycznie po porodzie lub cięciu cesarskim i poznać swoje dziecko na tyle, aby móc je spokojnie zostawić pod opieką zaufanej osoby na czas np. potencjalnej wizyty u specjalisty. Na tym etapie regularne wizyty u psychologa lub uczestniczenie w grupie wsparcia mogłoby się stać źródłem niepotrzebnego stresu, a nie ukojenia.

Po otrzymaniu wiadomości o nieprawidłowym wyniku badania słuchu kluczowe jest jednak to, aby jeszcze w szpitalu psycholog odbył z rodzicami rozmowę wspierającą i udzielił im informacji, w jakich placówkach (w pobliżu ich miejsca zamieszkania) mogą uzyskać wsparcie psychologiczne i merytoryczne.

Regularną pomocą psychologiczną rodzice powinni zostać objęci w momencie, w którym matka odzyska pełnię sił fizycznych po porodzie. Udzielanie tego typu wsparcia jest możliwe zarówno w formie indywidualnych spotkań z jednym z rodziców lub parą rodzicielską, jak i w formie prowadzenia grup wsparcia.

Rozpoczynając pracę z rodziną, psycholog powinien zacząć od dokonania oceny, w jakim stadium procesu żałoby jest każdy z rodziców i dostosować swoją strategię działania do wyników poczynionych obserwacji (tab. 2).

 

Tab. 1. Odczucia rodziców dzieci niedosłyszących i niesłyszących

Stadium I

Zaprzeczenie i izolacja

Rodzicom trudno jest uwierzyć w poprawność postawionej diagnozy medycznej. Odwiedzają kilku lekarzy, aby upewnić się, czy ich dziecko na pewno ma wadę słuchu. Na tym etapie nie chcą oni także rozmawiać na temat możliwych do podjęciach oddziaływań rehabilitacyjnych.

Stadium II

Gniew i złość

Rodzice zadają sobie pytanie: „Dlaczego właśnie mnie to spotkało?”. Mają także skłonności do szukania winnych zaistniałej sytuacji – np. oskarżają lekarzy, że popełnili błędy w trakcie prowadzenia ciąży lub przebiegu porodu. U kobiet często pojawia się także nieuzasadnione poczucie winy – zastanawiają się, czy ich zachowanie w trakcie ciąży mogło się w jakikolwiek sposób przyczynić do powstania wady słuchu.

Stadium III

Targowanie się

Rodzice skupiają się na poszukiwaniu różnych form terapii, które mają za zadanie „wyleczyć” dziecko z wady słuchu. Na tym etapie często decydują się na wykonanie operacji wszczepienia implantu ślimakowego lub zaaparatowanie dziecka, zakładając że ostatecznie będzie ono funkcjonowało w pełni jak osoba słysząca. Ponadto większość interakcji dziecko–rodzic jest nastawiona na uczenie go mowy.

Stadium IV

Reakcja depresyjna

Rodzice zaprzestają podporządkowywać życie całej rodziny oddziaływaniom rehabilitacyjnym. Jest to moment wyciszenia, w którym dominujące jest uczucie smutku.

Stadium V

Akceptacja

Rodzice zyskują możliwości dokonywania realistycznej oceny funkcjonowania językowego własnego dziecka. W przypadku braków postępów w rozwoju mowy są w stanie otworzyć się np. na naukę języka migowego. Zyskują oni również świadomość, że nawet jeżeli dziecku udaje się rozwinąć mowę na wysokim poziomie, to do końca swojego życia pozostanie ono osobą niesłyszącą, zmuszoną do korzystania np. z aparatu słuchowego lub implantu. Zachowują oni także umiar w planowaniu oddziaływań rehabilitacyjnych i zaczynają się cieszyć ze spontanicznych interakcji z dzieckiem.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tab. 2. Ocena stadium procesu żałoby

Stadium I

Zaprzeczenie i izolacja

Na tym etapie istotne jest podejmowanie przez psychologa prób skonfrontowania rodzica ze stratą, jaką przeżywa w kontekście otrzymania informacji o występowaniu wady słuchu u dziecka

Stadium II

Gniew i złość

Na tym etapie psycholog powinien skupić się przede wszystkim na aktywnym słuchaniu rodziców i byciu wobec nich empatycznym. Wskazane jest także zachęcanie ich do ekspresji emocji, np. poprzez płacz

Stadium III

Targowanie się

Na tym etapie psycholog również powinien aktywnie słuchać rodziców i być wobec nich empatyczny. Istotne jest jednak również monitorowanie, czy rodzice nie podejmują zbyt radykalnych decyzji, planując proces rehabilitacji dziecka (np. każdą wolną chwilę poświęcają na uczenie dziecka mowy, sięgają po terapie niemające potwierdzonej skuteczności itp.) i konfrontowanie ich z potencjalnymi destrukcyjnymi skutkami podejmowanych działań

Stadium IV

...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy