Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

2 października 2017

NR 3 (Maj 2017)

Baby blues i depresja poporodowa
a zaburzenie więzi w okresie niemowlęcym

556

Podstawowym zadaniem rodzica w pierwszym roku życia dziecka jest zbudowanie modelu bezpiecznego przywiązania. W literaturze przedmiotu o znaczeniu tej relacji oraz jej wpływie na późniejsze życie dziecka wspominają liczni autorzy (m.in. Bowlby, 1973; Crittenden, 1995; Leerkes, 2000; Sroufe i in., 2000). Jedną z najbardziej znanych koncepcji dotyczących tego zagadnienia jest neopsychologiczna teoria Johna Bowlby’ego,opisująca style przywiązania (unikający, lękowo-ambiwalentny, bezpieczny) i konsekwencje zbudowanej w pierwszym roku życia relacji z opiekunem. Zaburzenie tej relacji może mieć istotny wpływ na późniejszy rozwój dziecka. Widać więc wyraźnie, że w praktyce psychologicznej praca z rodzicami dzieci w okresie pierwszego roku życia jest niezwykle istotna.

Warto na marginesie tych rozważań przypomnieć pojęcie bondingu – gotowości opiekuńczej, stworzone przez Marshala Klausa i Johna Kennella, autorów książki Maternal Infant Bonding (1976). Wydanie tej publikacji zwróciło uwagę na istotną rolę kontaktu między matką a dzieckiem w pierwszych dwunastu godzinach po porodzie, szczególnie zaś w pierwszych minutach. W tym okresie występujący we krwi matki wysoki poziom oksytocyny, niektórzy badacze (Carter, 1998; Kennell, Klaus 1998) łączyli z tworzeniem więzi. Praktyczny wymiar tych teorii widoczny jest w praktyce szpitalnej – w powszechnym obecnie w Polsce tzw. kontakcie skóra do skóry, praktykowanym na salach porodowych. Na przestrzeni lat uznano jednak, że zjawisko budowania więzi u ludzi jest znacznie bardziej skomplikowane. Badacze Klaus i Kennell przyznali, że wczesny kontakt między matką a dzieckiem ułatwia tworzenie więzi, nie jest natomiast jedynym czynnikiem jej tworzenia – pisząc „ludzie są istotami o wielkich zdolnościach przystosowawczych i swoją relację z dzieckiem budują na wiele sposobów” (Kennell, Klaus, 1998).

Wpływ opieki poporodowej na więź matki i dziecka

Pracując z kobietami w ciąży i po porodzie, mam świadomość, jak często profilaktyka, psychoedukacja lub terapia mogą odmienić życie pacjentki oraz jej relację z nowonarodzonym dzieckiem. Istnienie psychologicznej opieki okołoporodowej może znacząco wpłynąć na zmiany w zakresie jakości relacji dziecko–matka. Istnieje wiele przyczyn zaburzenia więzi w tym okresie, ograniczę się opisu do dwóch niezwykle istotnych:

  • depresji poporodowej,
  • smutku poporodowego – baby blues (zwłaszcza w sytuacjach, kiedy utrzymuje się stosunkowo długo, przechodząc w depresję).

DEPRESJA POPORODOWA dotyka 12–30% kobiet (O’Hara, Swain, 1996). Dane te pokazują, że lekceważenie przez społeczeństwo długotrwałych zmian w zakresie nastroju przez otoczenie, w którym funkcjonuje młoda matka, może w poważny sposób zagrażać relacji dziecka z matką. Dużą rolę w zakresie profilaktyki może odegrać Edynburska Skala Depresji Poporodowej, w niektórych krajach traktowana jako narzędzie przesiewowe, wykorzystywane m.in. przez położne w trakcie wizyt domowych u młodych matek (istnieje także inna wersja skali dla profesjonalistów). Istotne jest, że „użytkownicy skali mogą ją powielać bez uzyskiwania dodatkowej zgody, pod warunkiem respektowania praw autorskich należących do British Journal of Psychiatry tzn. podania praw autorskich oraz pełnego tytułu skali oraz wyżej wymienionego źródła).

Kobiety w połogu i po porodzie znajdują się w kręgu osób szczególnie zagrożonych zaburzeniami psychicznymi, w tym czasie kilkakrotnie wzrasta ryzyko wystąpienia zaburzeń psychicznych (ACOG Practice Bulletin, 2008). Za normę uważany jest obniżony nastrój występujący do trzech dni po urodzeniu dziecka.

 

BABY BLUES

Przedłużające się stany złego samopoczucia psychicznego oraz obniżonego nastroju określane są mianem smutku poporodowego lub tzw. baby blues. Jego nasilenie sytuuje się od około piątego dnia po porodzie. Baby blues może trwać około dwóch tygodni (niektóre szacunki podają, że zjawisko to dotyczy około 80% rodzących kobiet). Ze względu na powszechność występowania jest on często bagatelizowany przez otoczenie. Niezwykle istotne dla problemu więzi jest to, że w trakcie trwania baby blues matka nie traci kontaktu z niemowlęciem. W związku z tym, na tym etapie wskazana jest konsultacja psychologiczna mająca często charakter psychoedukacji. Z mojego doświadczenia wynika, że szczególnymi problemami tego okresu jest poczucie bycia niekompetentną przez matkę, lęk związany z faktem, że kobieta nie odczuwa miłości do dziecka, stosowanie zbyt wysokich standardów dotyczących opieki nad niemowlęciem, problemy w związku.

 

Przedłużające się zaburzenie nastroju o charakterze baby blues może skutkować przejściem w depresję poporodową, która wpływa już negatywnie na więź matki z niemowlęciem. W praktyce istnieje także inna grupa kobiet zapadająca na depresję poporodową wiele miesięcy po porodzie, które wcześniej czuły się dobrze pod względem psychicznym.

Depresja poporodowa jako jednostka chorobowa – klasyfikacja i symptomy

W klasyfikacji chorób psychicznych ICD-10 depresja poporodowa oznaczana jest symbolem F53.0 – „zaburzenia psychiczne i zachowania związane z porodem niesklasyfikowane gdzie indziej”. Pacjentki, w których epizod depresyjny wystąpił wcześniej, oznaczane są symbolem F32, niezależnie od tego, że kolejny epizod depresyjny wystąpił w okresie poporodowym.

Zgodnie z klasyfikacją DSM-IV epizod dużej depresji musi poprzedzić co najmniej dwutygodniowy okres obniżonego nastroju lub też utraty zainteresowania wszystkimi niemal czynnościami i płynącym z nich przyjemnościom. Stwierdzenie depresji poporodowej może nastąpić w ciągu roku po urodzeniu przez kobietę dziecka (Nylen, Moran, Franklin, O’Hara, 2006).

 

Kryteria epizodu depresji poporodowej są podobne, jak w przypadku innych rodzajów depresji, należy do nich zaliczyć:

  1. Spełnione ogólne kryteria epizodu depresyjnego.
  2. Występują co najmniej dwa z następujących objawów:
  • nastrój obniżony w stopniu wyraźnie nieprawidłowym dla danej osoby, utrzymujący się przez większość dnia i prawie każdego dnia, w zasadzie niepodlegający wpływowi wydarzeń zewnętrznych i utrzymujący się przez co najmniej 2 tygodnie,
  • utrata zainteresowań lub zadowolenia w zakresie aktywności, które zwykle sprawiają przyjemność,
  • zmniejszona energia lub zwiększona męczliwość.

       3. Dodatkowo objaw lub objawy z następującej listy:

  • spadek zaufania lub szacunku do siebie,
  • nieracjonalne poczucie wyrzutów sumienia lub nadmiernej, a nieuzasadnionej winy,
  • nawracające myśli o śmierci lub samobójstwie albo jakiekolwiek zachowania samobójcze,
  • skargi na zmniejszoną zdolność myślenia lub skupienia się, albo jej przejawy, takie jak niezdecydowanie lub wahanie się,
  • zmiany w zakresie aktywności psychoruchowej w postaci pobudzenia lub zahamowania (zauważalne obiektywnie lub subiektywnie),
  • zaburzenia snu wszelkiego typu,
  • zmiany łaknienia (wzrost lub spadek) z odpowiednią zmianą wagi.

Ze względu na natężenie epizodu mówimy o:

  • łagodnym epizodzie depresji (2 objawy z B i objawy z C dające w sumie 4 objawy),
  • umiarkowanym (2 objawy z B i objawy z C dające w sumie 6 objawów),
  • głębokim (2 objawy z B i objawy z C dające w sumie 8 objawów).

 

Konieczne jest także stwierdzenie występowania, w tym samym czasie, minimum pięciu z poniższych objawów:

  • depresyjny nastrój przez większą część dnia,
  • zmniejszenie zainteresowań i zdolności do przeżywania przyjemności,
  • wyraźny wzrost lub spadek wagi,
  • bezsenność albo nadmierna senność,
  • pogorszenie panowania nad ruchami ciała,
  • wrażenie zmęczenia,
  • poczucie własnej bezwartościowości i winy,
  • spadek sprawności myślenia i koncentracji,
  • powracające myśli o śmierci i samobójstwie.

Wśród charakterystycznych typowo dla depresji poporodowej elementów można wyróżnić (nie wszystkie muszą wystąpić):

  • obojętność i niechęć w stosunku do dziecka,
  • brak okazywania uczuć dziecku,
  • myśli o zrobieniu krzywdy sobie lub dziecku,
  • silna koncentracja na ruminacjach i myślach depresyjnych, co prowadzi do zaniedbywania potrzeb dziecka.

Widać więc wyraźnie, że depresja poporodowa może wywrzeć zdecydowany wpływ na relacje matki i dziecka. W jej przypadku myśli kobiet skoncentrowane są, inaczej niż w klasycznym epizodzie depresyjnym, na sobie oraz dziecku. Występujące po...