Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

19 lutego 2018

NR 7 (Styczeń 2018)

Nauka samoregulacji
Self-Reg w pracy psychologa dziecięcego

0 478

Self-Reg to tajemniczo brzmiąca metoda, która całkiem niedawno przywędrowała z Kanady. Zyskuje coraz więcej zwolenników nie tylko wśród rodziców, ale także w kręgach specjalistów: psychologów, pedagogów i psychoterapeutów. Znajduje zastosowanie w pracy z niemowlakami, małymi dziećmi, nastolatkami, ale odnosi się także do dorosłych. Jak mówi jej twórca, dr Stuart Shanker, nigdy nie jest za późno na naukę samoregulacji.

Czym zatem jest Self-Reg?

W dużym skrócie o Self-Reg można napisać, że to nauka samoregulacji obejmująca umiejętne regulowanie poziomu pobudzenia i odbudowywanie zasobów energii. Na „self-regową” pracę składa się pięć kroków, w ramach których rozpoznawane są stresory z pięciu kategorii (biologicznej, emocjonalnej, poznawczej, społecznej, prospołecznej). Można się spotkać z opiniami, że nauka samoregulacji to metoda lub narzędzie. Wydaje się jednak, że mówienie o Self-Reg jako o koncepcji, która obejmuje szersze spojrzenie, jest bardziej trafne. Zawiera ona bowiem spójne i całościowe spojrzenie na dziecko, człowieka, w szczególności w kontekście stresu. 

Self-Reg to koncepcja, która powstała w oparciu o liczne badania naukowe, prowadzone w Kanadzie w Mehrit Centre, przez zespół dr Stuarta Shankera współpracujący z Trent Univeristy (Kanada). Aktua- lnie o Self-Reg można przeczytać w kilku książkach dr. Stuarta Shankera, np. Self-Reg: How to Help Your Child (And You) Break the Stress Cycle and Successfully Engage with Life, (Self-Reg Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości), a także w Calm, Alert, and Learning: Classroom Strategies for Self-Regulation (planowana jest polska wersja książki). W 2016 roku w Polsce miała miejsce premiera książki Self-Reg  jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości? Za sprawą Natalii Fedan, psycholożki i tłumaczki książki metoda zyskała większe rzesze zwolenników. Coraz więcej rodziców, psychologów i pedagogów chce poznać podejście Self-Reg i wcielić je w swoje życie oraz swojej rodziny.

 

Podstawy teoretyczne

Podstawą dla koncepcji Self-Reg jest teoretyczny model mózgu, który stworzył Paul MacLean, neurobiolog pracujący na Uniwersytecie Yale. Choć jego spojrzenie na strukturę mózgu uważane jest za spore uproszczenie, to jednak podejście to dobrze ilustruje rozróżnienie między samokontrolą a samoregulacją. Pomaga także w zrozumieniu tego, jak funkcjonuje człowiek w sytuacji stresu i skąd bierze się takie, a nie inne zachowanie. 

Rozróżnienie samoregulacji i samokontroli to jedno z kluczowych założeń Self-Reg. Dotychczasowe koncepcje często zamiennie stosowały oba terminy. Powstały również liczne interpretacje i definicje samoregulacji oraz samokontroli. W ujęciu dr Shankera samokontrola jest utożsamiana ze zjawiskiem kontroli rozumianej jako świadoma próba hamowania impulsów, w odniesieniu do kory nowej – najmłodszej ewolucyjnie struktury mózgu. Samoregulacja natomiast odnosi się do działania autonomicznego układu nerwowego i regulacji poziomu pobudzenia.

Warto zwrócić uwagę na koncepcję, do której odwołuje się dr Stuart Shanker. Dotyczy ona poziomu energii i pobudzenia, które warunkują nasze samopoczucie. Pozwala również zrozumieć, jak funkcjonują nasze zasoby w kontekście sytuacji, w czasie których zużywamy dużo energii. 

Macierz Thayera to model pokazujący funkcjonowanie człowieka w zależności od niskiego lub wysokiego poziomu pobudzenia i energii. Jest ona ważnym elementem w pracy nad budowaniem własnej samoświadomości. Badacz określa stany, w ramach których funkcjonujemy na różne sposoby. 

Opisuje stan: 

  1. wysokiego pobudzenia i wysokiej energii jako ten potrzebny do wykonania zadania wymagającego od nas mobilizacji,
  2. wysokiego pobudzenia, ale niskiej energii (to czas, kiedy człowiek odczuwa zmęczenie, ale nie potrafi zasnąć ze względu na zbyt duże napięcie), 
  3. niskiego pobudzenia i niskiej energii – to moment, kiedy człowiek jest gotowy spokojnie odpocząć i zasnąć, 
  4. stan niskiego pobudzenia i wysokiej energii jest odczuwany jako przygotowanie do działania – można go opisać jako spokój z jednoczesną chęcią do działania. 

Pojęcie regulacji pobudzenia jest w koncepcji Self-Reg bardzo istotne. Można wyjaśnić je jako działanie przeciwstawnych sił – aktywacji i hamowania. 

Do poszczególnych zadań konieczne są różne poziomy pobudzenia.

Mózgowe Wi-Fi

Stuart Shanker w ramach koncepcji Self-Reg wprowadza pojęcie mózgowego Wi-Fi (ang. interbrain connection), które jest rozumiane jako rezonans limbiczny, czyli współdzielony kanał komunikacji pomiędzy rodzicem i dzieckiem. Zwrócenie uwagi na ten mechanizm stanowi ważną zaletę koncepcji Self-Reg i może wesprzeć psychologa w pracy z rodziną. Uświadomienie rodzicom oddziaływania ich nastroju na dziecko jest kluczowe dla pracy z wybuchami agresji. Część rodziców nie ma świadomości, jak mocno oddziałują na stan emocjonalny dziecka i w jakim stopniu rodzicielska frustracja może generować wysokie pobudzenia u dziecka. Jest możliwa także odwrotna sytuacja, kiedy to spokój rodzica może być niemal zaraźliwy dla dziecka i wspiera go w obniżaniu poziomu pobudzenia.

W koncepcji Self-Reg Stuart Shanker opisuje pięć kroków, które w logiczny sposób pokazują etapy pracy, które często odnoszą się do pary rodzic –dziecko:

  1. odczytaj sygnały i przeformułuj zachowanie,
  2. zidentyfikuj stresory,
  3. zredukuj stresory,
  4. uświadom sobie, kiedy jesteś zestresowany (i pomóż w tym samym dziecku),
  5. zorientuj się, co pomaga Ci się uspokoić, odpocząć i odnowić zasoby energii.

W pracy metodą Self-Reg pierwszym ważnym krokiem jest odczytywanie sygnałów stresu. Zwraca się uwagę na indywidualne reakcje organizmu na stres, które mają na celu ukierunkowanie uwagi na informacje płynące z ciała. Przeformułowanie zachowania, będące drugim elementem pierwszego kroku związane jest z zadaniem pytania: „Dlaczego teraz?”. Zachowanie dziecka traktowane jest jako sygnał tego, że dziecko/dorosły funkcjonuje w optymalnym poziomie pobudzenia. Koncentracja na odpowiedzi nawiązującej do pytania: „Dlaczego teraz?” pokazuje nieco odwrotny kierunek niż ten często spotykany w metodach pracy z rodziną, które mają na celu zahamowanie lub opanowanie określonego zachowania bez dociekania przyczyny.

Kolejny krok polega na identyfikacji stresorów. Stuart Shanker opisuje pięć obszarów stresu, które warto analizować pod kątem trudnego zachowania. Stresor to cokolwiek, co zakłóca homeostazę organizmu (zgodnie z klasyczną definicją Waltera Cannona). Istotną zaletą koncepcji Self-Reg jest nacisk na indywidualne podejście do każdego dziecka. W związku z tym dr Stuart Shanker niejednokrotnie powtarza, że każde dziecko jest inne, w szczególności jeśli chodzi o bodźce, które są dla niego stresorami. 

Badacz wymienia obszary: biologiczny, emocji, poznawczy, społeczny i prospołeczny. 

Obszar biologiczny jest tym najbardziej podstawowym, w ramach którego możemy poszukiwać stresorów związanych z fizjologią i zmysłami, takich jak: hałas, wysoka lub niska temperatura, niewyspanie lub wszelkiego rodzaju zaburzenia integracji sensorycznej, wiążące się także ze sferą biologiczną. Obszar biologiczny jest kluczowy, jeśli chodzi o energię, 
a co za tym idzie – odpowiednią regenerację. 

To poziom podstawowy, więc właśnie od niego warto rozpocząć analizę. Oznaki stresu, które Stuart Shanker opisuje jako przykładowe dla podanego wyżej obszaru, to na przykład: niski poziom energii, ospałość lub nadmierna ruchliwość, dolegliwości bólowe. Rolą psychologa czy pedagoga pracującego metodą Self-Reg jest nauczenie dziecka/rodzica rozpoznawania stanu pobudzenia. Inaczej mówiąc, jest to nauka samoświadomości. 

Emocje 

Dzieci dopiero uczą się je rozumieć, a następnie radzić sobie z ich silnymi falami. Co ważne, obszar emocji może silnie wpływać na odczucia fizyczne (obszar biologiczny). Przykładami stresorów z zakresu uczuć są przede wszystkim nowe, silne emocje (zarówno negatywne, jak i pozytywne), ale też rozstania z rodzicem, zazdrość. W pracy w ramach tego obszaru pomocna jest komunikacja z uczuciami i wsparcie w nazywaniu emocji, tak aby dziecko zyskiwało w tym zakresie samoświadomość. 

Kolejny obszar – poznawczy, jest związany z myśleniem, uczeniem się. Obejmuje procesy poznawcze, takie jak pamięć, uwaga, rozumowanie. Stresory, które będą zaburzać funkcjonowanie dziecka na tym polu, to przykładowo: zbyt duża ilość informacji, wymaganie, by dziecko koncentrowało się przez dłuższy czas, zbyt abstrakcyjne informacje. Do sygnałów, które świadczą o stresie w odniesieniu do powyższych procesów, można zaliczyć trudności w uczeniu się,...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy