Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

3 października 2017

NR 4 (Lipiec 2017)

Czym jest syndrom DDA?

0 415

U podłoża terminu Dorosłe Dzieci Alkoholików (DDA) tkwi założenie, iż każdy dorosły jest zawsze po części dzieckiem z własnej przeszłości, a przeszłość ta do pewnego stopnia określa teraźniejszość Szczukiewicz P., Korycka-Szymańska A., 1999). Syndrom DDA dotyczy zatem tych osób, które wychowywały się w rodzinie, gdzie przynajmniej jedno z rodziców było uzależnione. Obserwacje psychoterapeutów oraz badania empiryczne wyraźnie wskazują na fakt, iż system rodzinny bardzo odczuwa zmiany związane z rozwojem uzależnienia.

Nie każda osoba wychowująca się w rodzinie z problemem uzależnienia posiada cechy DDA. Dotyczy on bowiem tylko tych osób, które poniosły bądź ponoszą nadal koszty wzrastania w środowisku dysfunkcyjnym, obciążonym problemem alkoholowym. Dotychczas przeprowadzone badania naukowe nie potwierdziły występowania „osobowości DDA ani nie wyodrębniły zespołu patologicznych cech wyróżniających tę populację” (Sobolewska-Mellibruda Z., za Margasiński 2011). Jednak praktyka psychoterapeutyczna i obserwacje kliniczne dają podstawy do wyodrębnienia specyfiki tych zaburzeń, jakkolwiek nie stanowią one jednostki chorobowej (Sobolewska-Mellibruda Z., 2011). Syndrom DDA możemy zatem rozumieć jako utrwalone schematy funkcjonowania, które utrudniają kontakt z rzeczywistością i powodują psychologiczne zamknięcie przeszłości.

 

Zofia Sobolewska-Mellibruda proponuje taką definicję pojęcia: DDA to: (…) zespół utrwalonych osobowościowych schematów funkcjonowania psychospołecznego powstałych w dzieciństwie w rodzinie alkoholowej, które utrudniają osobie adekwatny, bezpośredni kontakt z teraźniejszością i powodują psychologiczne zamknięcie się w traumatycznej przeszłości. Powoduje to przeżywanie i interpretowanie aktualnych wydarzeń i relacji przez pryzmat bolesnych doświadczeń z dzieciństwa. Zniekształcenia te nie są przez DDA uświadamiane. Schematy te są destrukcyjne i powodują wiele zaburzeń pacjenta w kontakcie z samym sobą oraz z innymi osobami, szczególnie z tymi, z którymi pacjent jest w bliskich związkach”.


Najczęstsze przyczyny urazów w dzieciństwie u osób z syndromem DDA

System rodzinny, w którym przynajmniej jedno z rodziców pije w sposób patologiczny, jest systemem o urazowym charakterze. Przy czym nadużycia i traumy doświadczane w takiej rodzinie mają niezwykle różnorodny charakter, bowiem poza uzależnieniem często w tych rodzinach dochodzi do przemocy psychicznej, fizycznej, emocjonalnej oraz postępującego zaniedbania. Różnorodność traumatycznych doświadczeń jest jedną z przyczyn trudności diagnostycznych przy próbach klinicznego ujęcia syndromu, stanowi on bowiem często zespół niejednolitych zaburzeń, tendencji oraz schematów.

Wśród najczęstszych przyczyn urazów w dzieciństwie, u osób z syndromem DDA można wymienić:

  • duża ilość traumatycznych doświadczeń,
  • chaos i nieprzewidywalność zdarzeń i zachowań dorosłych,
  • stałe napięcie, życie w przewlekłym stresie,
  • dominacja cierpienia,
  • frustracja potrzeb i zaniedbania rozwojowe,
  • brak oparcia, odrzucenie, opuszczenie,
  • zagrożenie i przemoc domowa,
  • nadużycia seksualne,
  • brak spójnych norm i wartości,
  • ogrom wstydu,
  • niepełny przebieg procesu rozwoju więzi,
  • brak granic,
  • lekceważenie i ośmieszanie w wychowaniu,
  • życie w tabu, zaprzeczaniu i iluzji,
  • izolacja i brak bliskości,
  • niemożność dotarcia dziecka do prawdziwej osobowości rodziców, kiedy zadaje im pytania na temat swojej egzystencji.

 

Nieadaptacyjne schematy u DDA

Jerzy Mellibruda zwraca uwagę na częste występowanie u osób z syndromem DDA specyficznych schematów o charakterze destrukcyjnym. Ich przejawy można zaobserwować w czterech obszarach:

1.    Relacje z samym sobą:

  • obawa przed utratą własnego „Ja” w bliskich związkach uczuciowych,
  • poczucie niskiej wartości i negatywny stosunek do siebie,
  • obawy przed utratą kontroli,
  • poczucie winy przy robieniu czegoś dla siebie,
  • trudności w przeżywaniu zadowolenia z siebie, nawet w przypadku jednoznacznych sukcesów,
  • poczucie wewnętrznego przymusu bycia dzielną osobą i niepoddawania się momentom słabości,
  • uporczywe poszukiwanie aprobaty i potwierdzenia własnej wartości,
  • obawy przed stratą,
  • obronne zaprzeczanie negatywnym faktom,
  • obawy przed pozytywnymi oczekiwaniami,
  • krańcowe skłonności do nadmiernego podejmowania odpowiedzialności lub uchylania się od niej.

2. Relacje z innymi ludźmi:

  • obawy przed odrzuceniem,
  • deficyty umiejętności harmonijnego rozwijania i pogłębiania związków z ludźmi,
  • obawy przed zdemaskowaniem własnej nieatrakcyjności,
  • nadmierne poczucie lojalności,
  • niski poziom zaufania do ludzi,
  • trudność w odróżnieniu litości od miłości,
  • poczucie odmienności i odizolowania od innych ludzi,
  • trudności w harmonijnej współpracy z innymi i tendencja do wykonywania trudnych zadań na własną rękę.

3. Życie emocjonalne:

  • niski poziom zdolności do odprężania się i zabawy,
  • podatność na zranienie uczuciowe,
  • obawy przed okazywaniem swoich uczuć,
  • obawy przed konfliktem i okazywaniem gniewu,
  • cierpienie związane z zalegającym smutkiem,
  • obawy przed przeżywaniem uczuć,
  • impulsywne zachowania i reakcje.

4. Sposób życia:

  • trudności w doprowadzaniu do końca zaczętych przedsięwzięć,
  • zbyt silne reagowanie na zmiany, których nie można kontrolować,
  • niepewność w kwestiach normalności,
  • doświadczanie życia w pozycji „ofiary”,
  • czarno-białe widzenie świata w trudnych sytuacjach,
  • gotowość kłamania w sytuacjach, w których łatwo byłoby mówić prawdę,
  • gotowość do pozostawania w trudnych sytuacjach dłużej niż inni, bez zważania na koszty osobiste,
  • gotowość do znajdowania satysfakcji raczej w kryzysach i chaosie niż w spokojnym i ustabilizowanym życiu,
  • skłonność do nałogów i przymusowych czynności,
  • podatność na schorzenia psychosomatyczne.

Wskazane wyżej przejawy syndromu DDA nie wyczerpują specyfiki tego rodzaju destrukcyjnej adaptacji do sytuacji trudnej. Nie należy bowiem zapominać, iż oprócz cech DDA osoby wzrastające w rodzinie dysfunkcyjnej mogą doświadczać również charakterystycznych zaburzeń klinicznych, takich jak: zaburzenia lękowe, depresyjne, osobowości, adaptacyjne, jedzenia czy uzależnienia.

 

Role gwarantujące przetrwanie w rodzinie z problemem alkoholowym

Rodzina jest systemem, w którym każdy członek pełni określoną rolę. Z tego względu kryzys pomiędzy członkami rodziny, wywołany uzależnieniem jednego z rodziców, może być źródłem stymulacji pozostałych jej członków, często dzieci, do poszukiwania dla siebie nowej roli, która pozwoli zrównoważyć postępujące zmiany niosące ze sobą ryzyko rozpadu rodziny. W rodzinie alkoholowej to jej chaotyczność jest cechą predysponującą do podjęcia przez dzieci charakterystycznych ról, których zadaniem jest utrzymanie homeostazy w rodzinie (Grzegorzewska I., 2011). Role, w które najczęściej wcielają się dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym, to:

  • bohater rodzinny,
  • kozioł ofiarny,
  • maskotka,
  • wspomagacz.

 

Praca psychoterapeutyczna z osobami z syndromem DDA powinna być oparta o psychoterapię indywidualną oraz grupową.

 

Szczególnie destrukcyjna i częsta jest parentyfikacja, czyli delegowanie dziecka do zastępowania roli rodzica lub partnera. Dzieje się to często kosztem potrzeb emocjonalnych i możliwości rozwojowych samego dziecka (Schier K., 2014; Grzegorzewska I., 2011). Parentyfikacja jest często konsekwencją zaburzeń matki, rozczarowanej własnym życiem i związkiem. Gdy ojciec jest nieobecny, matka może uniemożliwiać przejście do trójkątnej pozycji edypalnej, pozostawiając dziecko w stanie niewystarczającego wyodrębnienia od matki oraz z niestabilnym poczuciem tożsamości (Molton P., 2015). Kontynuacja realizacji zachowań przez pryzmat realizowanej w dzieciństwie roli staje się dla DDA głównym źródłem problemów z przystosowaniem do życia w sposób, który umożliwia osiąganie satysfakcji.

Destrukcyjne tendencje DDA wynikające z zaniedbań i nadużyć

Wśród pacjentów DDA zgłaszających się do psychoterapii najczęściej możemy zauważyć określone tendencje wynikające ze śladów odrzucenia, przemocy, zagrażających sytuacji, nadużyć seksualnych, nieprzewidywalności rodziców oraz chwiejności systemu zasad i wartości. Sposób oraz intensywność rozwoju określonych tendencji jest zindywidualizowany i w dużej mierze zależy od czynników osobowościowych jednostki oraz wsparcia bądź jego braku ze strony środowiska. Część ze wskazanych tendencji można umieścić na dymensji, określając jej biegunowy charakter. Zofia Sobolewska- -Mellibruda wskazuje te najczęściej manifestujące się w życiu osób korzystających z psychoterapii:

1.    Tendencja do nadmiernego kontrolowania siebie i innych
Wyraża się ona silną potrzebą kontrolowania zarówno siebie, jak i innych. Często przybiera formę nadmiernej dyscypliny oraz sztywnego planowania swojego życia. Potrzeba kontrolowania innych osób rozumiana jest tu jako podstawowe narzędzie służące budowaniu poczucia bezpieczeństwa. Zdarza się jednak, iż w sytuacji silnej frustracji potrzeby kontroli rozwija się paradoksalna tendencja do rezygnacji z jakiegokolwiek kontrolowania siebie i innych, wyrażająca się impulsywnością, brakiem przystosowania do wymogów rzeczywistości oraz brakiem poczucia odpowiedzialności za jakikolwiek przebieg spraw.

2.    Tendencja do sztywnego przestrzegania norm i zasad
Dorosłe osoby wychowujące się w domu, w którym niemożliwa była internalizacja jednoznacznego systemu wartości, w dorosłym życiu silnie poszukują spójnego systemu wartości, z którym mogą się identyfikować. Często własnym poszukiwaniom towarzyszy wywieranie presji na siebie i innych, by podporządkować się zewnętrznym zasadom. W ich języku dominują stwierdzenia o charakterze nakazowym: „muszę”, „tak wypada”, „tak należy”. Mają skłonność do surowego oceniania siebie i innych oraz dogmatycznego myślenia o rzeczywistości. Podobnie jak w przypadku poprzedniej tendencji i tu niekiedy mamy do czynienia z paradoksalnym odrzuceniem wszelkich norm i wartości aż do niedostosowania społecznego. Postawa ta wyraża się często nieufnością wobec autorytetów i skłonnością do sceptycznego stosunku wobec osób znaczących (lekarz, nauczyciel, przełożony, ksiądz).

3.    Tendencja do sztywnego odgrywania ról w kontaktach interpersonalnych
Ta dyspozycja wyraża się skłonnością do skrupulatnego i sztywnego odgrywania realizowanej roli społecznej (syn, pracownik, przyjaciel), poprzez koncentrację na zadaniowym stylu funkcjonowania. Trudność może sprawiać utrzymywanie swobodnych kontaktów towarzyskich, które nie rządzą się określonymi regułami. Tendencja ta ma też wyraźny wpływ na realizację ról wynikających z założenia rodziny. Towarzyszy temu niepewność wynikająca z braku prawidłowych wzorców co do pełnienia określonej roli. Zdarza się, że lęk przed powtórzeniem nieakceptowanego wzorca zachowania, realizowanego przez pijącego lub współuzależnionego rodzica generuje poszukiwanie takiej wersji siebie, która będzie biegunowym zaprzeczeniem. „W każdym z przypadków wspomnienie rodziców stanowi punkt odniesienia dla wyboru postępowania” (Sobolewska-Mellibruda Z., 2011).

4.    Tendencja do unikania zmian
Stosunek do zmiany, wynikający z traumatycznych doświadczeń wyniesionych z domu, nacechowany jest lękiem. W świecie DDA zmiana widziana jest jako zagrożenie, zaś stałość i powtarzalność sytuacji (nawet tych zagrażających) gwarantuje możliwość przewidywania i uruchamiania pożądanych, wypracowanych zachowań służących ochronie (czasem zrytualizowanych i irracjonalnych). Paradoksalna reakcja nacechowana jest tu tendencją do ciągłego wprowadzania zmian i unikania stałości.

5.    Tendencja do reagowania lękiem przed odrzuceniem
Lęk przed odrzuceniem u osób z syndromem DDA może manifestować się wielorako, od nieufności, lęku przed zaangażowaniem, wyobrażeń o przyszłym odrzuceniu przez osobę istotną, aż po nadmierną zazdrość, trudność w stworzeniu stałej więzi czy kontrolowanie partnera. Charakterystyczne dla DDA jest tworzenie związku nacechowanego dystansem oraz nadmierną czujnością. Lęk przed porzuceniem wzmaga gotowość do wycofania się z relacji w sytuacji potencjalnie zagrażającej ponownym przeżyciem urazu.

6.    Tendencja do przeżywania smutku i osamotnienia
Konsekwencją permanentnego lęku przed odrzuceniem jest brak stałych bliskich więzi. Sposobem na poradzenie sobie z własną samotnością często staje się celowe unikanie innych bądź angażowanie się w związki z przypadkowymi ludźmi. Pierwszy z wymienionych sposobów radzenia sobie z samotnością wzmacnia negatywne myślenie o innych ludziach, pogłębiając tendencję do unikania. Drugi zaś może generować rozczarowanie kontaktem z drugim człowiekiem, skutecznie utrudniając nawiązywanie głębokich, opartych o więź relacji.

7.    Tendencja do deprecjonowania siebie
W wyniku odrzucenia i przeżywanego w dzieciństwie wstydu, DDA mają głęboko zakorzenione przekonania na temat własnej bezwartościowości, a nawet „zdefektowania”. Stąd ciągła gotowość do poniżania siebie, dewaluowania własnych osiągnięć, rozbudowanego Okrutnego Krytyka Wewnętrznego, zaniedbywania własnych potrzeb, unikania rywalizacji, wyzwań i sytuacji oceny. Przeciwstawna tendencja cechuje się nadmiernym perfekcjonizmem, przymusem ciągłego osiągania sukcesów, nadmierną zależnością od opinii społecznej i wzmocnień oraz doświadczeniem kompulsywnego wypadania poniżej oczekiwań.

8.    Tendencja do zaniedbywania wła...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy