Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

3 października 2017

NR 4 (Lipiec 2017)

Czym jest syndrom DDA?

0 99

U podłoża terminu Dorosłe Dzieci Alkoholików (DDA) tkwi założenie, iż każdy dorosły jest zawsze po części dzieckiem z własnej przeszłości, a przeszłość ta do pewnego stopnia określa teraźniejszość Szczukiewicz P., Korycka-Szymańska A., 1999). Syndrom DDA dotyczy zatem tych osób, które wychowywały się w rodzinie, gdzie przynajmniej jedno z rodziców było uzależnione. Obserwacje psychoterapeutów oraz badania empiryczne wyraźnie wskazują na fakt, iż system rodzinny bardzo odczuwa zmiany związane z rozwojem uzależnienia.

Nie każda osoba wychowująca się w rodzinie z problemem uzależnienia posiada cechy DDA. Dotyczy on bowiem tylko tych osób, które poniosły bądź ponoszą nadal koszty wzrastania w środowisku dysfunkcyjnym, obciążonym problemem alkoholowym. Dotychczas przeprowadzone badania naukowe nie potwierdziły występowania „osobowości DDA ani nie wyodrębniły zespołu patologicznych cech wyróżniających tę populację” (Sobolewska-Mellibruda Z., za Margasiński 2011). Jednak praktyka psychoterapeutyczna i obserwacje kliniczne dają podstawy do wyodrębnienia specyfiki tych zaburzeń, jakkolwiek nie stanowią one jednostki chorobowej (Sobolewska-Mellibruda Z., 2011). Syndrom DDA możemy zatem rozumieć jako utrwalone schematy funkcjonowania, które utrudniają kontakt z rzeczywistością i powodują psychologiczne zamknięcie przeszłości.

 

Zofia Sobolewska-Mellibruda proponuje taką definicję pojęcia: DDA to: (…) zespół utrwalonych osobowościowych schematów funkcjonowania psychospołecznego powstałych w dzieciństwie w rodzinie alkoholowej, które utrudniają osobie adekwatny, bezpośredni kontakt z teraźniejszością i powodują psychologiczne zamknięcie się w traumatycznej przeszłości. Powoduje to przeżywanie i interpretowanie aktualnych wydarzeń i relacji przez pryzmat bolesnych doświadczeń z dzieciństwa. Zniekształcenia te nie są przez DDA uświadamiane. Schematy te są destrukcyjne i powodują wiele zaburzeń pacjenta w kontakcie z samym sobą oraz z innymi osobami, szczególnie z tymi, z którymi pacjent jest w bliskich związkach”.


Najczęstsze przyczyny urazów w dzieciństwie u osób z syndromem DDA

System rodzinny, w którym przynajmniej jedno z rodziców pije w sposób patologiczny, jest systemem o urazowym charakterze. Przy czym nadużycia i traumy doświadczane w takiej rodzinie mają niezwykle różnorodny charakter, bowiem poza uzależnieniem często w tych rodzinach dochodzi do przemocy psychicznej, fizycznej, emocjonalnej oraz postępującego zaniedbania. Różnorodność traumatycznych doświadczeń jest jedną z przyczyn trudności diagnostycznych przy próbach klinicznego ujęcia syndromu, stanowi on bowiem często zespół niejednolitych zaburzeń, tendencji oraz schematów.

Wśród najczęstszych przyczyn urazów w dzieciństwie, u osób z syndromem DDA można wymienić:

  • duża ilość traumatycznych doświadczeń,
  • chaos i nieprzewidywalność zdarzeń i zachowań dorosłych,
  • stałe napięcie, życie w przewlekłym stresie,
  • dominacja cierpienia,
  • frustracja potrzeb i zaniedbania rozwojowe,
  • brak oparcia, odrzucenie, opuszczenie,
  • zagrożenie i przemoc domowa,
  • nadużycia seksualne,
  • brak spójnych norm i wartości,
  • ogrom wstydu,
  • niepełny przebieg procesu rozwoju więzi,
  • brak granic,
  • lekceważenie i ośmieszanie w wychowaniu,
  • życie w tabu, zaprzeczaniu i iluzji,
  • izolacja i brak bliskości,
  • niemożność dotarcia dziecka do prawdziwej osobowości rodziców, kiedy zadaje im pytania na temat swojej egzystencji.

 

Nieadaptacyjne schematy u DDA

Jerzy Mellibruda zwraca uwagę na częste występowanie u osób z syndromem DDA specyficznych schematów o charakterze destrukcyjnym. Ich przejawy można zaobserwować w czterech obszarach:

1.    Relacje z samym sobą:

  • obawa przed utratą własnego „Ja” w bliskich związkach uczuciowych,
  • poczucie niskiej wartości i negatywny stosunek do siebie,
  • obawy przed utratą kontroli,
  • poczucie winy przy robieniu czegoś dla siebie,
  • trudności w przeżywaniu zadowolenia z siebie, nawet w przypadku jednoznacznych sukcesów,
  • poczucie wewnętrznego przymusu bycia dzielną osobą i niepoddawania się momentom słabości,
  • uporczywe poszukiwanie aprobaty i potwierdzenia własnej wartości,
  • obawy przed stratą,
  • obronne zaprzeczanie negatywnym faktom,
  • obawy przed pozytywnymi oczekiwaniami,
  • krańcowe skłonności do nadmiernego podejmowania odpowiedzialności lub uchylania się od niej.

2. Relacje z innymi ludźmi:

  • obawy przed odrzuceniem,
  • deficyty umiejętności harmonijnego rozwijania i pogłębiania związków z ludźmi,
  • obawy przed zdemaskowaniem własnej nieatrakcyjności,
  • nadmierne poczucie lojalności,
  • niski poziom zaufania do ludzi,
  • trudność w odróżnieniu litości od miłości,
  • poczucie odmienności i odizolowania od innych ludzi,
  • trudności w harmonijnej współpracy z innymi i tendencja do wykonywania trudnych zadań na własną rękę.

3. Życie emocjonalne:

  • niski poziom zdolności do odprężania się i zabawy,
  • podatność na zranienie uczuciowe,
  • obawy przed okazywaniem swoich uczuć,
  • obawy przed konfliktem i okazywaniem gniewu,
  • cierpienie związane z zalegającym smutkiem,
  • obawy przed przeżywaniem uczuć,
  • impulsywne zachowania i reakcje.

4. Sposób życia:

  • trudności w doprowadzaniu do końca zaczętych przedsięwzięć,
  • zbyt silne reagowanie na zmiany, których nie można kontrolować,
  • niepewność w kwestiach normalności,
  • doświadczanie życia w pozycji „ofiary”,
  • czarno-białe widzenie świata w trudnych sytuacjach,
  • gotowość kłamania w sytuacjach, w których łatwo byłoby mówić prawdę,
  • gotowość do pozostawania w trudnych sytuacjach dłużej niż inni, bez zważania na koszty osobiste,
  • gotowość do znajdowania satysfakcji raczej w kryzysach i chaosie niż w spokojnym i ustabilizowanym życiu,
  • skłonność do nałogów i przymusowych czynności,
  • podatność na schorzenia psychosomatyczne.

Wskazane wyżej przejawy syndromu DDA nie wyczerpują specyfiki tego rodzaju destrukcyjnej adaptacji do sytuacji trudnej. Nie należy bowiem zapominać, iż oprócz cech DDA osoby wzrastające w rodzinie dysfunkcyjnej mogą doświadczać również charakterystycznych zaburzeń klinicznych, takich jak: zaburzenia lękowe, depresyjne, osobowości, adaptacyjne, jedzenia czy uzależnienia.

 

Role gwarantujące przetrwanie w rodzinie z problemem alkoholowym

Rodzina jest systemem, w którym każdy członek pełni określoną rolę. Z tego względu kryzys pomiędzy członkami rodziny, wywołany uzależnieniem jednego z rodziców, może być źródłem stymulacji pozostałych jej członków, często dzieci, do poszukiwania dla siebie nowej roli, która pozwoli zrównoważyć postępujące zmiany niosące ze sobą ryzyko rozpadu rodziny. W rodzinie alkoholowej to jej chaotyczność jest cechą predysponującą do podjęcia przez dzieci charakterystycznych ról, których zadaniem jest utrzymanie homeostazy w rodzinie (Grzegorzewska I., 2011). Role, w które najczęściej wcielają się dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym, to:

  • bohater rodzinny,
  • kozioł ofiarny,
  • maskotka,
  • wspomagacz.

 

Praca psychoterapeutyczna z osobami z syndromem DDA powinna być oparta o psychoterapię indywidualną oraz grupową.

 

Szczególnie destrukcyjna i częsta jest parentyfikacja, czyli delegowanie dziecka do zastępowania roli rodzica lub partnera. Dzieje się to często kosztem potrzeb emocjonalnych i możliwości rozwojowych samego dziecka (Schier K., 2014; Grzegorzewska I., 2011). Parentyfikacja jest często konsekwencją zaburzeń matki, rozczarowanej własnym życiem i związkiem. Gdy ojciec jest nieobecny, matka może uniemożliwiać przejście do trójkątnej pozycji edypalnej, pozostawiając dziecko w stanie niewystarczającego wyodrębnienia od matki oraz z niestabilnym poczuciem tożsamości (Molton P., 2015). Kontynuacja realizacji zachowań przez pryzmat realizowanej w dzieciństwie roli staje się dla DDA głównym źródłem problemów z przystosowaniem do życia w sposób, który umożliwia osiąganie satysfakcji.

Destrukcyjne tendencje DDA wynikające z zaniedbań i nadużyć

Wśród pacjentów DDA zgłaszających się do psychoterapii najczęściej możemy zauważyć określone tendencje wynikające ze śladów odrzucenia, przemocy, zagrażających sytuacji, nadużyć seksualnych, nieprzewidywalności rodziców oraz chwiejności systemu zasad i wartości....

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy