Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

1 października 2017

NR 2 (Marzec 2017)

Ciało i umysł w stresie. Związek psychoterapii z fizjoterapią
Czyli jak uwalniać ciało od napięć, relaksować się i wprowadzać w dobry nastrój

0 34

Na próżno szukać jednej definicji stresu, zwłaszcza w sensie medycznym. Stresem nazywana jest zarówno reakcja organizmu na wydarzenie stresowe, jak i samo wydarzenie stresowe. Najczęściej jednak stresem określamy reakcję organizmu w odpowiedzi na sytuacje, które przekraczają nasze możliwości poradzenia sobie z nimi.

Hans Selye prezentował pogląd o istnieniu zarówno dobrego stresu tzw. eustresu, który motywuje i mobilizuje do działania, jak i stresu złego tzw. dystresu, który obniża możliwości działania oraz pogarsza psychiczne i fizyczne funkcjonowanie.

W sytuacji stresu cierpi i umysł, i ciało. Psychofizjologiczne skutki stresu związane są z kaskadowością następujących po sobie procesów neurochemicznych. Początkowo działają one na korzyść i mobilizują człowieka do radzenia sobie – po pewnym czasie jednak zamiast pełnić przystosowawczą funkcję w rzeczywistości „niszczą” organizm. Efektem przedłużającej się reakcji stresowej jest kurczenie się neuronów i zanik komunikacji pomiędzy nimi. Dochodzi do kurczenia tkanek mózgu w korze płata przedczołowego i w hipokapnie, które odgrywają kluczową rolę w uczeniu się, zapamiętywaniu i racjonalnym myśleniu.

Czynniki społeczne generujące stres

Według badacza stresu Roberta M. Sapolsky’ego, na największy stres narażone są osoby, które:

  • funkcjonują w hierarchicznej strukturze społecznej i nie mają możliwości sprawowania kontroli nad swoim życiem i decydowania o sobie,
  • doświadczają mobbingu,
  • mają poważne problemy finansowe,
  • są w sytuacji długotrwałej choroby bliskiej osoby,
  • wykonują codzienne zadania lub role życiowe i zawodowe, do których wykonania czują się w pewien sposób obligowani (np. wypełnianie powinności podporządkowującej się żony lub męża czy poczucia braku możliwości decydowania o swojej aktywności w podstawowej strukturze społecznej lub zawodowej).

Klasyczny eksperyment przeprowadzony na zamkniętych w klatce szczurach z kołem do biegania pokazał, że życie i zdrowie zwierząt zależne było nie od czynności, jaką codziennie wykonywały, ale od możliwości decydowania o swojej aktywności. Podczas eksperymentu tak umieszczono szczury, że pierwszy z nich mógł biegać w kole wtedy, kiedy tylko miał na to ochotę, natomiast drugi biegał „zaprzęgnięty” do pierwszego i uzależniony od decyzji towarzysza. Podczas gdy u pierwszego ze szczurów rozwijały się i powstawały nowe komórki nerwowe, u drugiego szczura doszło do utraty części neuronów. Doprowadziło to badaczy do wniosku, że mimo iż zwierzę robi coś, co może być pożyteczne dla rozwoju jego mózgu (ruch fizyczny), to jednak doświadcza silnego stresu, nie mając nad swoją aktywnością żadnej kontroli.

Praca jako czynnik stresogenny

W obszarze psychologii pracy od dekad prowadzone są rozważania na ile praca jest koniecznością a na ile jej wykonywanie stawia człowieka w sytuacji uprzywilejowanej. Istnieje coraz więcej dowodów naukowych, że w obecnych czasach praca zawodowa jest postrzegana przez pracowników jako przywilej i jest ona dobra zarówno dla zdrowia psychicznego, jak i fizycznego człowieka. Praca zapewnia osobom status i wsparcie społeczne, daje możliwość osobistej realizacji i osiągnięć, a także poczucie uczestniczenia, jest także sposobem na pozytywnie spędzony czas.

Przywileje te są narażone na zmniejszenie lub wyeliminowanie, kiedy człowiek pozostaje bez pracy lub też wykonuje pracę, której nie lubi, albo też zadań jest za dużo w ograniczonym czasie, lub przekraczają możliwości ich wykonania.

Syndromem współczesnych czasów jest wielość wyzwań, jakie stają przed człowiekiem, aby mógł on realizować życie w upragniony sposób, np. zawiązać i utrzymać rodzinę, zdobyć środki na jej utrzymanie, osiągać życiowe cele. Psychologowie zwracają uwagę na to, że ich klienci coraz częściej, wykonując pracę, zajmują się jednocześnie w sposób świadomy lub mimowolny układaniem spraw pozazawodowych – dotyczy to zwłaszcza przeżywania tego, w jaki sposób one się potoczą, lub tego, jak już się potoczyły (np. jak zapewnić opiekę choremu dziecku lub kiedy upływa termin zapłaty za zaległy prąd, rozmyślanie nad nieporozumieniem, jakie wyniknęło w rozmowie z małżonkiem, czy nad ostatnią kłótnią z dorastającą córką). Myślenie o sprawach i sytuacjach, które nas martwią, powoduje zbliżoną reakcję organizmu do tej, jaka towarzyszy rzeczywistemu stresowi w danej sytuacji (np. podwyższone ciśnienie krwi, wzmożone bicie serca – heart rate variability HRV).

Nawet jeśli reakcja organizmu na chroniczny stres wydaje się być adaptacyjna, to staje się on patogeniczny. Kiedy zatem energia do obrony jest aktywowana stale i nie jest oszczędzana, kiedy mobilizacji towarzyszy wzmożone napięcie mięśniowe, które naszym przodkom pomagało w ucieczce – współczesnemu człowiekowi zagraża ono w sposób bezpośredni, prowadząc do chronicznego zmęczenia, do atrofii mięśni i zaburzeń w obrębie układów krążenia, mięśniowo-szkieletowego, immunologicznego i innych. Łatwiej nam zareagować, kiedy stres jest realny i dotyczy bieżącego wydarzenia, niż kiedy pozostaje w sferze naszych zmartwień i ruminacji dotyczących przyszłości lub analizy wydarzeń przeszłych.

Praca siedząca przy komputerze i przemieszczanie się pojazdami powodują, że napięcie doświadczane każdego dnia kumuluje się w mięśniach – początkowo w sposób niezauważalny. Jeśli dodatkowo przyjmujemy nieprawidłową pozycję (zakładanie nogi na nogę podczas siedzenia, garbienie się, nieprawidłowe obciążanie stóp podczas chodzenia, w tym zwłaszcza przedłużony wysiłek dla oczu i palców), ból zaczyna być odczuwalny w określonych częściach ciała już po krótkim czasie. Początkowo może pojawiać się na krótko w karku lub odcinku lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa, tak aby po czasie utrudniać nam codzienne życie i wykonywanie pracy. Problem zostaje zauważony i analizowany, kiedy ból uniemożliwia człowiekowi swobodne poruszanie się, efektywną pracę, sen i wypoczynek.

Psychiczne obciążenia stresowe przejawiają się stanami obniżonej sprawności psychicznej i umysłowej. Często prowadzić mogą do poczucia wypalenia, depresji, zaburzeń lękowych, emocjonalnych huśtawek, a także w najgorszych przypadkach skutkować próbami samobójczymi.

 

Tab. 1. Symptomy stresu

objawy fizyczne

    bóle głowy,
    bóle mięśni i kręgosłupa,
    zmęczenie,
    zwolnione reakcje,
    przyspieszony oddech, podwyższone ciśnienie,
    gromadzenie się tłuszczów w organizmie,
    obniżona odporność

objawy umysłowe

   problemy z podjęciem decyzji, 
    pogorszona pamięć

objawy emocjonalne

   wpadanie w irytację,
    nadmierne zamartwianie się,
    poczucie niższej wartości lub braku wartości,
    lęk

objawy behawioralne

wycofywanie się,
impulsywne zachowania,
obniżona produktywność,
wzrost używania alkoholu i nikotyny

 

Co dla ciała, a co dla umysłu?

 Aktywność fizyczna i zdrowie psychiczne

Jak wiadomo, dobre samopoczucie psychiczne oraz efektywne radzenie sobie ze stresem wiąże się z uprawianiem aktywności fizycznej. Osoby, które są aktywne fizycznie, lepiej i szybciej odreagowują i redukują stres. Regularny ruch i zmęczenie fizyczne pod wpływem wykonywanych ćwiczeń wpływa zwrotnie na lepsze funkcjonowanie psychiczne. Potwierdzają to badania lekarzy i psychologów, którzy wieloma wynikami badań udowodnili, że aktywność fizyczna ochrania nas, jako czynnik dodatkowy – na przykład – przed depresją.

Dzieje się to za pośrednictwem co najmniej dwóch mechanizmów:

Po pierwsze – wysiłek fizyczny stymuluje wydzielanie hormonów poprawiających samopoczucie człowieka. Regularne uprawianie sportu lub ćwiczenia wraz z odpowiednią dietą powodują wzrost naszej sprawności i atrakcyjności fizycznej, co z kolei wpływa na poczucie zadowolenia i pewności siebie.
Po drugie – ruch fizyczny wzmacnia system kostno-mięśniowy, immunologiczny i poprawia krążenie, wzmacnia zatem nasze ciało i zdrowie.
    

Pomoc psychologiczna i psychoterapia

Psychologiczne konsultacje i psychoterapia pełnią ważną funkcję w procesie radzenia sobie z problemami emocjonalnymi, a zwłaszcza w trakcie uczenia się tego, jak odreagowywać stres.
Pomimo rozbudowanej oferty psychoterapii i pomocy psychologicznej,...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy