Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

29 września 2017

NR 1 (Styczeń 2017)

Mutyzm wybiórczy
gdy lęk nie pozwala mówić

Mutyzm wybiórczy, zwany także selektywnym (selective mutism), jest zaburzeniem wieku dziecięcego, które objawia się niemożnością mówienia w niektórych sytuacjach społecznych. Oznacza to, że w życiu dziecka dotkniętego tym zaburzeniem istnieją okoliczności, w których nie jest w stanie wydobyć z siebie głosu, pomimo świadomości, że się tego od niego oczekuje. W innych sytuacjach może mówić swobodnie i adekwatnie do swojego wieku, o ile ma zapewnione poczucie bezpieczeństwa.

Dzieci z mutyzmem wybiórczym najczęściej są w stanie rozmawiać w domu z najbliższymi, zaś milczą np. w przedszkolu, szkole czy sklepie oraz w stosunku do osób spoza zaufanego grona (Camposano, 2011). Podłożem milczenia jest bardzo silny i niemożliwy do samodzielnego przezwyciężenia lęk, który bardzo często powoduje, że wiele sfer harmonijnego rozwoju jest zagrożonych. Funkcjonowanie społeczne milczącego dziecka jest obarczone szczególnymi trudnościami, ponieważ często ciężko jest mu nawiązywać i utrzymywać znajomości, mimo że bardzo pragnie mieć przyjaciół i swobodnie spędzać z nimi czas.

Intensywny lęk blokuje dziecko przed zgłaszaniem i realizowaniem swoich potrzeb, zarówno tych podstawowych (np. jedzenie, picie, toaleta poza domem), jak również wyższych (np. rozwijanie pasji, nawiązywanie przyjaźni, usamodzielnianie się). Z powodu lęku dziecko może nie mieć szansy na wykorzystanie swojego potencjału, co może mocno podważyć jego wiarę w siebie oraz poczucie własnej wartości i autonomii (Ołdakowska-Żyłka, 2015).
Lęk i milczenie mają także negatywny wpływ na funkcjonowanie emocjonalnej sfery dziecka. Codzienne, niekiedy wielogodzinne tkwienie w napięciu w szkole lub w przedszkolu wywołuje ogromną frustrację i konieczność rozładowania jej w środowisku zapewniającym poczucie bezpieczeństwa, czyli najczęściej w domu. Mechanizm ten tłumaczy dwoistą naturę dzieci z mutyzmem wybiórczym. Niekiedy mówi się o nich, że mają dwa oblicza: cichego, posłusznego ucznia oraz rozbrykanego, władczego i walczącego o dominację domownika. Często, brak stabilności w sferze emocji i zachowania staje się źródłem dużego stresu, zarówno dla samego dziecka, jak również dla jego rodziny (Grąbczewska-Różycka, 2015).

Częstość występowania mutyzmu wybiórczego jest relatywnie niska i według szacunków wynosi 0,71% wśród dzieci w wieku szkolnym (Bergman, Piacentini, McCraken, 2002), z przewagą dziewczynek w proporcji od 1,5:1 do 2,1:1 (Kristensen, 2002). Jednakże, wziąwszy pod uwagę stopień szkodliwości tego zaburzenia, który narusza harmonię większości sfer życia dziecka i jego rodziny, należy poświęcać mu baczną uwagę i umiejętnie postępować z osobami, które zmagają się z trudnościami wynikającymi z mutyzmu.

Mutyzm wybiórczy w klasyfikacjach diagnostycznych

W obecnie obowiązującej Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-10) mutyzm wybiórczy został scharakteryzowany za pomocą następujących kryteriów diagnostycznych:

  1. Ekspresja i rozumienie języka oceniane według standaryzowanych testów mieszczą się w granicach dwóch odchyleń standardowych, stosownie do wieku dziecka.
  2. Możliwa do potwierdzenia niemożność mówienia w specyficznych sytuacjach, w których od dziecka mówienie jest oczekiwane, pomimo mówienia w innych sytuacjach.
  3. Czas trwania wybiórczego mutyzmu przekracza cztery tygodnie (z wyłączeniem pierwszego miesiąca pobytu w nowej placówce).
  4. Nie występuje żadne z całościowych zaburzeń rozwoju.
  5. Zaburzenia nie wyjaśnia brak znajomości języka mówionego wymaganego w sytuacjach społecznych, w których występuje niemożność mówienia.

O ile kryteria diagnostyczne wydają się dość klarowne, o tyle diagnoza różnicowa budzi wśród specjalistów wątpliwości, ponieważ rzadko zdarzają się przypadki, gdy osoba cierpi wyłącznie na mutyzm wybiórczy. Zazwyczaj towarzyszą mu także inne zaburzenia lub tylko niektóre ich objawy. Wówczas należy zweryfikować, w jakim stopniu za występowanie danych objawów odpowiadają jednostki diagnostyczne brane pod uwagę w procesie diagnozy. Klasyfikacja DSM-5 wyklucza diagnozę mutyzmu wybiórczego, o ile objawy można celniej wytłumaczyć zaburzeniami komunikacji, całościowymi zaburzeniami rozwoju lub innymi zaburzeniami psychotycznymi (Oerbeck, Manassis, Overgaard, Kristensen, 2016).

Klasyfikacja ICD-10 plasuje mutyzm wybiórczy wśród zaburzeń funkcjonowania społecznego rozpoczynających się zwykle w dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym. Jak czytamy w opisie: „Wspólną cechą tej heterogennej grupy zaburzeń są zaburzenia funkcjonowania społecznego rozpoczynające się w okresie rozwoju. W odróżnieniu od całościowych zaburzeń rozwojowych nie występuje tu konstytucjonalnie uwarunkowana niezdolność do interakcji społecznych ani deficyty w zakresie wszystkich sfer funkcjonowania. W wielu przypadkach podstawową rolę w etiologii odgrywają poważne nieprawidłowości i niedostatki otoczenia społecznego dziecka” (WHO, 2008).

Jednakże specjaliści obecnie zajmujący się tym zaburzeniem zgodnie twierdzą, że jest ono spowodowane czynnikami genetycznymi, które decydują o wrażliwości układu nerwowego. Badania Black i Uhde (1995) dostarczyły dowodów na wysoki stopień współwystępowania mutyzmu wybiórczego i zaburzeń lękowych w rodzinach milczących dzieci. Przykładowo, wśród 45 dzieci skierowanych na terapię z powodu mutyzmu wybiórczego 18% ich matek, 9% ich ojców i 18% ich rodzeństwa także w przeszłości zmagało się z tym zaburzeniem. Małomówność została odnotowana u 51% ojców i 44% matek. Dzieci z mutyzmem wybiórczym charakteryzują się temperamentem zahamowanym, czyli takim, który sprawia, że dziecko jest raczej wycofane i bojaźliwe. Dzieje się to za sprawą nadmiernej wrażliwości ciała migdałowatego, struktury mózgowej odpowiedzialnej za wykrywanie zagrożeń w otoczeniu oraz uruchamianie reakcji „walcz-lub-uciekaj”.

Na poparcie tezy o biologicznych uwarunkowaniach mutyzmu wybiórczego można podać inny sposób umiejscowienia tego zaburzenia w klasyfikacji diagnostycznej Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – 5th Ed., DSM-5). Kryteria diagnostyczne są bardzo zbliżone do tych w ICD-10, jednak w ramach DSM-5 mutyzm wybiórczy (312.23) został zawarty wśród zaburzeń lękowych (APA, 2013), na których podłoże składa się kombinacja czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych (Yates, 2016). Innymi słowy, dziecko rodzi się z pewnymi predyspozycjami, które najprawdopodobniej w zetknięciu z niekorzystnymi czynnikami środowiskowymi ujawniają objaw w postaci wybiórczego milczenia.

Autorzy najnowszej wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-11), której wydanie jest planowane na rok 2018, podążają za uregulowaniami zawartymi w DSM-5. Zakłada ona zmianę terminu...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy