Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diagnoza

17 stycznia 2022

NR 31 (Styczeń 2022)

Zaburzenia ze spektrum autyzmu – proces diagnozy

0 1544

Rola psychologa w interdyscyplinarnym zespole, który zajmuje się diagnostyką spektrum autyzmu, jest istotna, podobnie jak innych specjalistów wchodzących w skład takiego zespołu. Kluczowym pojęciem jest współpraca pomiędzy poszczególnymi specjalistami, a o rzetelności diagnozy świadczą różne kroki diagnostyczne podjęte podczas całego procesu oraz to, że danemu przypadkowi przypatruje się więcej niż jedna osoba. Zwykle są to: lekarz specjalista – psychiatra dzieci i młodzieży lub neurolog dziecięcy, pedagog specjalny, logopeda i właśnie psycholog.

Z uwagi na behawioralny charakter diagnozy współpraca to jeden z głównych priorytetów, gdzie dąży się do osiągnięcia synergii i jednakowych ustaleń poprzez wspólne działanie, co niezaprzeczalnie wpływa na efekt końcowy diagnozy.

POLECAMY

Epidemiologia zaburzeń

Epidemiologia zaburzeń ze spektrum autyzmu zmieniała się na przestrzeni lat. Pierwsza publikacja pracy Kannera na temat autyzmu w 1943 r. podkreślała fakt rzadkiego zaburzenia, gdzie rozpoznawało się je u 2–4 dzieci na 10 tys. Kolejne badania wykazywały coroczny wzrost rozpoznawania ASD u dzieci w różnych grupach wiekowych i mówiono o rozpoznawalności u 60 dzieci na 10 tys. w przypadku autyzmu i jeszcze wyższych wskaźnikach dla całego spektrum autyzmu. Przyczyny wzrostu rozpoznawalności związane są m.in. ze zmianami w kryteriach diagnostycznych, wzrostem świadomości i wiedzy zarówno wśród rodziców, jak i specjalistów, także mogą być związane z rzeczywistym wzrostem liczebności, uwzględniając różne uwarunkowania środowiskowe. Jedną z przyczyn upatrywano w podaniu dziecku potrójnej szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR). Hipoteza ta nie została jednak potwierdzona w niezależnych badaniach naukowych, zwracając tym samym uwagę na ważną rolę złożonych czynników genetycznych (Diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu, red. Sam Goldstein, Jack A. Naglieri, Sally Ozonof: Lorna Wing, David Potter, 2017, s. 39).

Kryteria diagnostyczne ASD

W Polsce aktualnie obowiązuje Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i problemów zdrowotnych, sporządzona przez Światową Organizację Zdrowia ICD-10 do momentu wprowadzenia ICD-11 (International Statistical Classification of Diseases), którego wdrożenie opóźnia się z roku na rok, począwszy od 2018 r. Już kilkakrotnie odkładano to w czasie i należy spodziewać się nowej klasyfikacji w każdym momencie. ICD-11 zakłada wiele zmian w kodowaniu oraz rezygnację z rozpoznawania autyzmu i zespołu Aspergera. Na ich miejsce wprowadzono diagnozę „zaburzeń ze spektrum autyzmu”, uwzględniając różnice indywidualne wewnątrz tej dużej grupy i dokonując różnicowania z uwagi na zdolności językowe dziecka oraz poziom rozwoju funkcji intelektualnych. Nowsze podejście związane jest z rozpatrywaniem spektrum autyzmu jako kontinuum z różnym natężeniem objawów u różnych osób, rezygnując z wyodrębniania konkretnych zespołów. W klasyfikacji ICD-10 istnieje podział na: autyzm dziecięcy, autyzm atypowy, zespół Retta, zespół Aspergera, inne dziecięce zaburzenia dezintegracyjne czy też całościowe zaburzenia rozwojowe, nieokreślone. Zgodnie z najnowszą wiedzą dotyczącą zaburzeń autystycznych zespół Retta został wyłączony z tej grupy z uwagi na genetyczne podłoże, a wszystkie inne jednostki diagnostyczne zostały scalone w jedną wspólną jednostkę o nazwie spektrum autyzmu (ASD, Autism Spectrum Disorder) na podstawie klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).

Nowa klasyfikacja, na którą czekają specjaliści diagnozujący zaburzenia ze spektrum autyzmu, nie spowoduje, że autyzm przestanie istnieć lub zmieni się obraz kliniczny dziecka i obserwowane objawy, ale na pewno przyczyni się do szerszego spojrzenia na spektrum autyzmu, doprowadzając tym samym do ustalenia odpowiedniego postępowania dla danego dziecka, u którego postawiono rozpoznanie ASD.

Kryteria ważne w diagnozie, niezależnie od klasyfikacji medycznej, na które należy zwrócić uwagę, dotyczą deficytów w sferze komunikacji, relacji społecznych oraz zachowań i zainteresowań dziecka, a rola specjalisty – psychologa polega na posiadaniu specjalistycznej wiedzy oraz doświadczenia w diagnozowaniu. Pomocne mogą być także różne narzędzia diagnostyczne, które pełnią ważną rolę w procesie diagnozowania. Aby postawić rozpoznanie spektrum autyzmu, muszą zostać podjęte określone kroki oraz spełnione konkretne kryteria diagnostyczne występujące u danej osoby we wszystkich podanych sferach. Diagnoza ma charakter behawioralny, co oznacza, że pomimo różnych panujących hipotez, nie znaleziono jeszcze konkretnej przyczyny występowania spektrum autyzmu.

Pomimo neurobiologicznego podłoża ASD nie ma żadnego biologicznego kryterium świadczącego o występowaniu zaburzenia, a współwystępujące niektóre choroby nie wykluczają postawienia diagnozy spektrum autyzmu. W przypadku 10–30% osób w spektrum udaje się ustalić zmienność genetyczną odpowiedzialną za zachorowanie, natomiast u 70–90% pacjentów nadal są nieustalone przyczyny ASD (Agnieszka Słopień, Aneta Wojciechowska niepublikowane materiały konferencyjne, Zaburzenia ze spektrum autyzmu – diagnoza, różnicowanie z: Ogólnopolska Konferencja Naukowa. Autyzm: diagnoza – terapia – edukacja. Współczesne kierunki badań. Organizator: Zespół Neurologii Dziecięcej Komitetu Nauk Neurologicznych PAN oraz Zakład Psychologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 19.10.2016).

Istnieją choroby lub zespoły genetyczne, w których obraz kliniczny pacjenta spełnia kryteria spektrum autyzmu. Są to np.: zespół kruchego chromosomu, stwardnienie guzowate, zespół Angelamana, zespół Smith-Lemli-Opitz, czy także zespół Downa (Spektrum Autyzmu – neurorozwojowe zaburzenia współwystępujące, pod red. Anny Rozetti i Filipa Rybakowskiego: Lidia Popek 2015, s. 16).

Spektrum autyzmu jako zaburzenie rozwojowe może współwystępować z różnymi chorobami

W sytuacji podejrzenia ASD bądź postawienia rozpoznania zaleca się wykonanie badań medycznych (neurologicznych, genetycznych, metabolicznych, badania słuchu, wzroku) w celu uzupełnienia informacji na temat dziecka, aby wprowadzić konkretne leczenie z uwagi na wykrytą, współwystępującą chorobę. Spektrum autyzmu nie podlega procesowi leczenia, ponieważ nie jest chorobą, jest zaburzeniem rozwojowym objawiającym się nietypowym sposobem funkcjonowania w porównaniu do innych w tej samej grupie wiekowej. Podlega natomiast procesowi terapii, który jest dopasowywany indywidualnie do każdej osoby, do jej potrzeb i możliwości psychofizycznych. Im szybciej rozpoczęta terapia, tym mniej deficytów później i lepsze rokowania na przyszłość.

Spektrum autyzmu może współwystępować np. z padaczką, depresją, zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami odżywiania, ADHD, zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi, zaburzeniami snu, a postawienie rozpoznania ASD nie wyklucza występowania różnych chorób. Duża grupa w spektrum to osoby z niepełnosprawnością intelektualną (ok. 50–70%). Im większa sprawność intelektualna (IQ > 60) i kompetencje językowe rozwijające się u dziecka do piątego roku życia, tym lepsze rokowania i szanse na niezależność w przyszłości (Agnieszka Słopień, Aneta Wojciechowska, niepublikowane materiały konferencyjne, Zaburzenia ze spektrum autyzmu – diagnoza, różnicowanie z: Ogólnopolska Konferencja Naukowa. Autyzm: diagnoza – terapia – edukacja. Współczesne kierunki badań. Organizator: Zespół Neurologii Dziecięcej Komitetu Nauk Neurologicznych PAN oraz Zakład Psychologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 19.10.2016).

Zastosowanie kryteriów diagnostycznych w praktyce

Objawy charakterystyczne dla spektrum autyzmu występują w różnych obszarach rozwojowych i należą do tzw. triady diagnostycznej, w skład której wchodzą nieprawidłowości obserwowane w sferze komunikacji, interakcji społecznych oraz zachowań i zainteresowań, przy zwróceniu uwagi na stereotypowe i sztywne wzorce aktywności.

Komunikacja

Przyglądając się rozwojowi komunikacji w trakcie diagnozy, należy zwrócić uwagę, w jaki sposób ona przebiegała od okresu niemowlęcego do aktualnego, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym.

Ważne są najwcześniejsze etapy, czyli głużenie, gaworzenie, naśladowanie dźwięków po najbliższych, ale także okres, kiedy pojawiły się pierwsze słowa oraz zdania używane adekwatnie w celu komunikacji. Ponadto, uwagę i czujność diagnosty powinna zwrócić informacja dotycząca regresu, czyli utraty wcześniej już nabytych umiejętności, czy to w zakresie komunikacji czy też innych umiejętności w rozwoju dziecka, które zgłaszane są przez rodzica/opiekuna.

Istotne jest także zebranie informacji, czy dziecko komunikuje się z otoczeniem za pomocą mowy niewerbalnej, czy używa gestów, mimiki, kontaktu wzrokowego, aby wspomóc swoje komunikaty werbalne lub zastępuje w ten sposób braki wynikające z opóźnionego rozwoju mowy czynnej. Rozumienie mowy i komunikatów kierowanych do dziecka ma istotne znaczenie w procesie komunikacji z nim, dlatego też jest ważnym czynnikiem branym pod uwagę w trakcie diagnozy.

Prawidłowy rozwój wczesnych etapów mowy dziecka nie wyklucza występowania jakościowych nieprawidłowości, które mogą mieć istotny wpływ na sposób komunikacji z otoczeniem. Dlatego informacją wzbudzającą czujność diagnosty powinno być występowanie przetrwałych echolalii, agramatyzmy, nieprawidłowe użycie zaimków, neologizmy, „zbyt dorosłe słownictwo”, problemy w rozumieniu przenośni, metafor, ironii językowych, problemy w prowadzeniu prostego dialogu opartego o naprzemienność i współpracę. Ponadto trudności w utrzymywaniu danego wątku i częste odbieganie od tematu, a także trudności w uwzględnieniu perspektywy drugiej osoby, tendencja do narzucania swojego tematu wypowiedzi, problemy w odpowiadaniu na pytania, opowiadaniu i relacjonowaniu różnych zdarzeń są często obserwowane w trakcie komunikacji z osobami w spektrum autyzmu.

Interakcje społeczne

Sfera interakcji społecznych jest nierozerwalnie związana z rozwojem komunikacji. Im mniej deficytów w mowie dziecka, tym większe powodzenie w zakresie nawiązywania relacji z innymi. W trakcie interakcji należy zwrócić uwagę na jakość kontaktu, który dziecko tworzy już od pierwszych dni swojego życia, jak wyglądała więź niemowlęcia z rodzicami/opiekunami, ze zwróceniem uwagi na sposób nawiązywania kontaktu wzrokowego, odwzajemniania uśmiechu i reagowania na głos opiekuna, różne dźwięki i w końcu komunikaty kierowane do dziecka.

W późniejszym okresie niemowlęctwa (drugie półrocze pierwszego roku życia) należy zwrócić uwagę na to, czy dziecko reaguje na imię, wskazuje palcem i potrafi uwspólnić uwagę z drugą osobą, czy podąża wzrokiem za osobą i wskazywanym przedmiotem, czy integruje ekspresję mimiczną, ton głosu i gestykulację, ucząc się w ten sposób złożonych zachowań społecznych, czy zaczyna naśladować proste czynności po najbliższych, np. machanie rączką „pa-pa”, w jaki sposób przebiega rozwój ruchowy (Spektrum Autyzmu – neurorozwojowe zaburzenia współwystępujące, pod red. Anny Rozetti i Filipa Rybakowskiego: Lidia Popek 2015, s. 15).

W miarę rozwoju dziecka pojawiają się coraz bardziej złożone zachowania społeczne, związane z naśladowaniem innych różnych zachowań, zainteresowaniem rówieśnikami i wspólnymi zabawami z nimi, inicjowaniem różnych aktywności i podtrzymywaniem relacji z innymi. Im dziecko starsze, tym bardziej dąży do kontaktu z dziećmi, potrafi bawić się naprzemiennie, nie wywołując większych konfliktów. W sferze nawiązywania relacji społecznych, podobnie jak w zakresie rozwoju mowy, może pojawić się regres, np. w sposobie nawiązywania kontaktu wzrokowego, dążenia do wspólnych aktywności czy też sposobie zabawy i używania przedmiotów. Regres w rozwoju dziecka może mieć różne podłoże, np. związane z przeprowadzką, chorobą, narodzinami innego dziecka w rodzinie i nie zawsze jest czynnikiem zwiastującym ASD. Jeśli regres jest przedłużający się, a dziecko nie wraca z powrotem na właściwe tory rozwoju, należy zwrócić na to szczególną uwagę w procesie diagnozowania.

Rozwój emocjonalny

Rozwój emocjonalny dziecka odgrywa istotną rolę w procesie nawiązywania relacji społecznych. W diagnozie dziecka w kierunku ASD czujność diagnostyczną powinna zwrócić ograniczona ekspresja mimiczna, labilność emocjonalna czy nieadekwatność w reagowaniu na emocje innych. Także niechęć do dzielenia się swoimi radościami, szukania pomocy i wsparcia w trudnych dla dziecka sytuacjach. Wraz z rozwojem dziecko w naturalny sposób zaczyna reagować silnymi emocjami w sytuacji oddalenia się najbliższej osoby nawet na chwilę, odczuwa także lęk przed obcymi. Podczas rozmów z rodzicami dzieci, u których postawiono rozpoznanie ASD, często nie obserwuje się powyższych reakcji.

Sposoby reagowania u dzieci w spektrum autyzmu związane są z trudnościami w odczytywaniu i rozumieniu emocji oraz sytuacji społecznych, związków przyczynowo-skutkowych i rozumieniu kontekstu sytuacyjnego. Obniżona zdolność mentalizowania, czyli uwzględniania perspektywy drugiej osoby, jest cechą charakterystyczną osób w spektrum autyzmu i wpływa na jakość nawiązywania relacji społecznych. Mentalizowanie to zdolność przewidywania związków między zewnętrznymi stanami rzeczy a wewnętrznymi stanami umysłu (Autyzm – wyjaśnienie tajemnicy, Utah Frith 2008, s. 105), czyli naszymi przekonaniami, myślami, emocjami. Stanów umysłów nie można zobaczyć, można je natomiast interpretować, kierując się intencjami drugiej osoby.

Trzecia sfera z tzw. triady diagnostycznej to zakres zainteresowań i zachowań, z uwzględnieniem podejmowanych zabaw, sposobów reagowania na środowisko zewnętrzne czy też występowanie rutyn, sztywności, stymulacji, stereotypii, a także zachowań agresywnych.

Zainteresowania/zabawy i obserwowane zachowania

Zabawa ma bardzo duże znaczenie w rozwoju dziecka. Pierwszą i najbardziej interesującą zabawką dla niemowlaka są rodzice, którzy w naturalny sposób przygotowują grunt pod późniejszy rozwój mowy i zabawy (B. Winczura. Autyzm. Na granicy zrozumienia, 2009, s. 87). Niemowlę naśladuje w naturalny i spontaniczny sposób gesty po rodzicach, ich mimikę i różne czynności, uwspólnia uwagę z najbliższymi. To są bazowe umiejętności, których u dzieci z ASD nie obserwuje się bądź występują w ograniczonym zakresie. W miarę jak niemowlę dorasta, zaczyna coraz więcej naśladować, uczyć się sposobów używania przedmiotów i wykorzystywania ich w zabawie, a kontakt z drugą osobą w trakcie zabawy pełni istotną funkcję. Z obserwacji rodziców/opiekunów wynika, że ich dzieci, u których później zdiagnozowano spektrum autyzmu, w okresie niemowlęcym rzadko okazywały zainteresowanie innymi, a w szczególności aktywnościami naprzemiennymi. W zamian za to o wiele częściej interesowały się natrętnymi i powtarzalnymi czynnościami, np. machaniem przedmiotami, kręceniem nimi, wpatrywaniem się w ruch wirowy, intensywnym uderzaniem przedmiotami czy też używaniem ich, dostarczając sobie dodatkowej stymulacji (Winczura, 2009). Jakość podejmowanych zabaw ma istotne znaczenie dla rozwoju dziecka, dlatego diagnoza małych dzieci polega głównie na zabawie z nimi, z uwzględnieniem wszystkich ważnych czynników, które powinny pojawić się na danym etapie rozwoju. Im więcej zabaw funkcjonalnych, a potem symbolicznych i tematycznych, tym większe pozytywne efekty dla późniejszego rozwoju poznawczego i społeczno-emocjonalnego. Są dzieci w spektrum autyzmu, które potrafią bawić się symbolicznie, co niezaprzeczalnie jest ich mocną stroną i wpływa pozytywnie na rozwój.

Specjalista diagnozujący w kierunku spektrum autyzmu powinien zwrócić uwagę na występowanie sztywnych i powtarzalnych zachowań obserwowanych na co dzień, także stereotypowych i powtarzających się manieryzmów ruchowych, np. bujanie się, kręcenie się wokół własnej osi, trzepotanie rękoma lub inne złożone ruchy całego ciała. Czujność diagnostyczną zwrócić powinna także uporczywa koncentracja na fragmentach przedmiotów, niefunkcjonalne ich użycie (np. wirowanie przedmiotem i przyglądanie się, obwąchiwanie, pocieranie, robienie hałasu itp.). Są także zachowania autystyczne, których nie uznano w kryteriach nozologicznych, ale często występują w przypadku ASD (E. Pisula, Autyzm u dzieci – diagnoza, klasyfikacja, etiologia, 2002), są to: zaburzenia integracji sensorycznej, problemy w koncentrowaniu uwagi, nadpobudliwość psychoruchowa lub nadmierne uspokojenie, bierność w zachowaniu, zachowania agresywne i autoagresywne, obniżona sprawność ruchowa, a także specjalne „wysepkowe” zdolności, którymi osoby w spektrum wyróżniają się na tle osób typowo rozwijających się. Takie wyizolowane obszary występują u 5–15% osób z autyzmem i związane są np. ze zdolnościami muzycznymi, językowymi, pamięciowymi, percepcyjnymi, arytmetycznymi, plastycznymi (Pisula, 2002). Częstym problemem, który zgłaszają rodzice, a których nie można zaobserwować podczas diagnozy, są zaburzenia snu (częste wybudzanie, długie przerwy w spaniu, problemy z zasypianiem) oraz odżywiania (silna wybiórczość pokarmowa i określone przyzwyczajenia związane z podawaniem niektórych pokarmów).

Przebieg diagnozy w praktyce

Diagnoza polega na obserwacji pewnych objawów, które są charakterystyczne dla spektrum autyzmu. Aby postawić rozpoznanie ASD, niezbędna jest wiedza dotycząca konkretnych kryteriów diagnostycznych, a także doświadczenie diagnosty i jego intuicja. Pomimo osiowych objawów spektrum autyzmu jest bardzo różnorodne, dlatego objawy mogą wyglądać zupełnie inaczej u różnych osób. Im więcej specjalistów w zespole diagnostycznym, tym większa rzetelność i trafność takiej diagnozy. W skład zespołu mogą wchodzić: psycholog, pedagog specjalny, logopeda, a także psychiatra lub neurolog, a diagnoza zyskuje wtedy miano psychologiczno-pedagogiczno-medycznej. W trakcie działań zespół podejmuje wiele kroków niezbędnych do uzyskania całościowego oglądu na temat dziecka. Są to m.in.: wywiad ontogenetyczny, obserwacja dziecka w gabinecie w sytuacjach dowolnych i kierowanych, analiza dokumentacji medycznej i psychologiczno-pedagogicznej, wykonanie badań medycznych (np. badania słuchu, badania neurologicznego, genetycznego, metabolicznego). Ważnym czynnikiem składowym jest także obserwacja dziecka w jego naturalnym środowisku, w którym przebywa na co dzień. Informacje z tego obszaru można uzyskać, obserwując dziecko w spontanicznych sytuacjach, np. w przedszkolu, szkole, na placu zabaw, wśród rówieśników oraz w stosunku do najbliższych.

Narzędzia diagnostyczne

Pomocne w procesie diagnozowania spektrum autyzmu są różne narzędzia, dzięki którym można poszerzyć obraz kliniczny dziecka. Są to: SACS-R, M-CHAT-R, STAT, ADOS-2. Pierwsze trzy z wymienionych to narzędzia przesiewowe, które mają na celu jak najwcześniejsze wykrycie ryzyka zaburzeń ze spektrum autyzmu. Testy przesiewowe nie zastępują diagnozy, ale są dobrymi narzędziami, które pomagają zauważyć dzieci z grupy podwyższonego ryzyka i w związku z tym dającymi podstawy do poszerzenia obrazu funkcjonowania dziecka poprzez skonsultowanie ze specjalistami.

Pierwsze z wymienionych to narzędzie SACS-R (The Social Attention and Communication Study – Revised), które jest badaniem przesiewowym i które można użyć w przypadku bardzo małych dzieci, bo już od siódmego miesiąca życia. Jego zaletą jest krótki czas przeprowadzanego badania, możliwość użycia standardowych pomocy, bez konieczności specjalistycznych przedmiotów oraz łatwy sposób wykonywania przez osobę obserwującą. Należy jednak zaznaczyć, że pozwolenie do wykonywania tego testu mają jedynie osoby, które ukończyły odpowiednie przeszkolenie. W przypadku małych dzieci, nawet jeśli badanie nie wykaże nieprawidłowości, zaleca się wykonanie ponownej obserwacji po kilku miesiącach, aby upewnić się, że w rozwoju dziecka nie pojawiły się niepokojące objawy lub regres w rozwoju (http://badabada.pl/pro/sacs-r).

M-CZAT-R/F to kwestionariusz przesiewowy, przeznaczony dla dzieci w wieku 16.–30. miesiąca życia i służy do oceny ryzyka występowania spektrum autyzmu (niski, średni, wysoki). Został stworzony w ramach programu „Badabada” Fundacji Synapsis (http://ankieta.badabada.pl). Jego łatwość i dostępność związana jest z tym, że każdy rodzic może wykonać kwestionariusz samodzielnie, nie wychodząc z domu. W przypadku wystąpienia nieprawidłowości rozwojowych zaleca się konsultację ze specjalistą, np. logopedą, psychologiem, pedagogiem specjalnym, którzy potrafią dokonywać diagnozy różnicowej.

STAT (Screening Tool for Autism in Toddlers&Young Children) jest narzędziem przesiewowym drugiego stopnia, umożliwiającym wskazanie ryzyka ASD o wysokiej użyteczności klinicznej oraz bardzo dobrych własnościach psychometrycznych. Przeznaczony do badania dzieci w wieku 24.–36. miesiąca życia, chociaż są również dane z jego wykorzystania od 14. miesiąca życia (Agnieszka Słopień, Aneta Wojciechowska, „Obraz kliniczny i diagnoza zaburzenia ze spektrum autyzmu”, [w:] A. Kostiukow (red.), Spektrum autyzmu, Poznań: Wyd. UMP 2021, s. 20–38). Test może być wykonywany przez osoby odpowiednio przeszkolone, np. lekarzy, psychologów, pedagogów, logopedów, nauczycieli.

ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule-Second Edition) jest wystandaryzowanym protokołem obserwacji, który może być wykonywany przez odpowiednio przeszkolonego specjalistę (np. psychiatrę, psychologa, pedagoga, logopedę), czyli osobę, przez którą zaleca się wykonanie diagnozy w kierunku spektrum autyzmu. ADOS-2 wraz z wywiadem do diagnozowania autyzmu ADI-R stanowi od wielu lat „złoty standard” do diagnozowania zaburzeń ze spektrum autyzmu zarówno w krajach Europy Zachodniej, jak i Stanach Zjednoczonych i Australii (Izabela Chojnicka, Rafał Płoski, „Psychiatria Polska”, 2012, t. XLVI, nr 2, s. 249–59).
ADOS-2 może być stosowany od 12. miesiąca życia do dorosłości i składa się z pięciu modułów używanych w zależności od wieku oraz etapu rozwoju językowego diagnozowanej osoby. Każdy moduł zawiera zestaw różnych prób, które umożliwiają obserwację nieprawidłowości z kręgu zaburzeń autystycznych, czyli ze sfery komunikacji, relacji społecznych oraz różnych zachowań, zabaw i zainteresowań. Używany jest zarówno w badaniach naukowych, jak i praktyce klinicznej. Badanie trwa około 45–60 min, którego kodowanie zaleca się wykonać od razu po zakończeniu obserwacji w celu zwiększenia trafności i rzetelności. Badania prowadzone w ramach polskiej standaryzacji ADOS-2 wykazały dobrą rzetelność narzędzia, ocenianą na podstawie zgodności ocen sędziów, stabilności i zgodności wewnętrznej (Izabela Chojnicka, Rafał Płoski, „Psychiatria Polska”, 2012, t. XLVI, nr 2, s. 249–59).

Aktualnie ADOS-2 używany jest w wielu placówkach przez odpowiednio przeszkolone osoby. Należy podkreślić, że narzędzie to jest częścią składową całej diagnozy, a na podstawie samego testu nie można jednoznacznie potwierdzić ani wykluczyć występowania spektrum autyzmu. Do kompletnego obrazu, składającego się na całą diagnozę, potrzeba wielu kroków i działań niezbędnych w całym procesie diagnostycznym, o czym była mowa wcześniej. Jednym z takich działań jest wykonanie szczegółowego wywiadu z rodzicami/opiekunami dziecka na temat jego rozwoju, dotyczącego zarówno mocnych, jak i słabych stron obserwowanych na różnych etapach życia.

Kolejnym „złotym standardem” w diagnostyce jest ADI-R, który na samym początku został opracowany do badań naukowych. Jest to wystandaryzowany i częściowo ustrukturyzowany wywiad, który przeprowadza się z rodzicami/opiekunami osób, które są diagnozowane w kierunku ASD. Dopuszczalne jest przeprowadzenie wywiadu z osobami, które dobrze znają pacjenta, co jest szczególnie istotne w przypadku osób dorosłych. Przy tworzeniu wywiadu uwzględniono kryteria diagnostyczne ICD-10 i DSM-IV-TR. Oceny w ADI-R dokonuje przeszkolony specjalista. Nie jest wymagany dyplom psychologa, konieczne jest natomiast ukończenie szkolenia. ADI–R przeznaczony jest do diagnozowania dzieci i dorosłych. Polska wersja ADI-R może być obecnie stosowana jedynie na potrzeby badań naukowych. W momencie, gdy narzędzie zostanie w pełni poddane walidacji i wydane w Polsce, możliwe będzie jego użycie w diagnozie i praktyce klinicznej (Izabela Chojnicka, Rafał Płoski, „Psychiatria Polska”, 2012, t. XLVI, nr 2, s. 249–59).
 

Studium przypadku 1

Antoni, lat 7, to chłopiec wychowywany przez samotną matkę. Mieszkają w małej miejscowości, gdzie dostęp do różnych specjalistycznych i terapeutycznych placówek jest ograniczony. Rodzice chłopca rozwiedli się, gdy miał kilka miesięcy. Z wywiadu wynika, że ojciec przejawia cechy osoby bardzo wycofanej, nielubiącej...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy