Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diagnoza

20 listopada 2020

NR 24 (Listopad 2020)

Zaburzenia schizotypowe. Osobowość czy choroba?

4

Wokół problematyki i terminu „zaburzenia schizotypowe” istnieją liczne kontrowersje. Jest to stosunkowo nowa kategoria diagnostyczna, zaliczana w międzynarodowej klasyfikacji diagnostycznej ICD-10 do zaburzeń typu schizofrenii, ang. schizotypal disorder. Natomiast amerykańska DSM-V kategoryzuje je jako schizotypowe zaburzenia osobowości, mimo istnienia podobnych kryteriów diagnostycznych.

Z jednej strony schizotypia oznacza chorobę z grupy schizofrenii – kategoria F20–F29, z drugiej – traktowana jest jako zaburzenia osobowości. Pomimo tych różnic w kategoryzacji oba określenia, czyli zaburzeń schizotypowych według ICD-10 oraz schizotypowych zaburzeń osobowości DSM-V, łączy symptomatologia, leczenie i rokowanie.

POLECAMY

Pułapki diagnostyczne

Według ICD-10 do kategorii schizotypii zaliczamy takie rozpoznania, jak: schizofrenia borderline, schizofrenia utajona, schizofrenia prepsychotyczna, schizofrenia prodromalna, schizofrenia pseudoneurotyczna, schizofrenia pseudopsychopatyczna oraz schizotypowe zaburzenia osobowości. Wszystkie te rozpoznania łączy niezwykłość przeżyć, magiczne, dziwne myślenie, podejrzliwość, ksobność, czyli odnoszenie wszystkiego do siebie, iluzje cielesne bądź inne niezwykłe doświadczenia percepcyjne, niecodzienne słownictwo, niezwykłe skojarzenia i dygresyjność, używanie wtrąceń o niejasnym celu oraz nadmiernie konkretne lub abstrakcyjne wypowiedzi. Może występować ponadto osłabienie emocjonalności, brak odczuwania przyjemności, częste są dziwne bądź ekscentryczne zachowania, przeżywanie lęku i złości. Osoba z zaburzeniami schizotypowymi ma zmniejszoną zdolność do nawiązywania bliskich związków, zazwyczaj unika kontaktów społecznych. Często uwagę otoczenia zwracają manieryzmy i pozy, niedostosowanie afektywne i zachowania – osobę z zaburzeniami schizotypowymi charakteryzuje dziwaczna, ekscentryczna mimika, wygląd, gestykulacja oraz odmienność postawy. Mowa jest dygresyjna, niejasna, nadmierna. Objawy te zaliczane są do objawów kręgu schizofrenii, np. wycofanie emocjonalne i społeczne, natomiast nie obserwuje się długotrwałych epizodów psychotycznych.

Badania sugerują, że pomiędzy schizofrenią a zaburzeniami schizotypowymi występują biologiczne i psychologiczne podobieństwa. Związek między cechami schizotypowymi a schizofrenią był już dawno przedmiotem badań. Aktualny stan wiedzy wskazuje, że występowanie cech schizotypowych zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń psychotycznych, natomiast zaburzenia schizotypowe bez innych czynników ryzyka nie powodują same w sobie przejścia w psychozę. Badania MRI – rezonansu magnetycznego wykazały istnienie powszechnych, regionalnych nieprawidłowości w istocie szarej OUN w schizofrenii oraz zaburzeniach schizotypowych. Zarówno u osób schizotypowych, jak i osób z rozpoznaną schizofrenią wykazano zmniejszenie objętości płata skroniowego. Jednak u pacjentów schizotypowych, inaczej niż w schizofrenii, nie obserwowano zmniejszenia objętości kory czołowej. Uważa się, że lepsze czołowe „buforowanie” występujące w zaburzeniach schizotypowych zapobiega poważnym deficytom poznawczym i społecznym, często wiązanym ze schizofrenią. Badania sugerują, że pacjenci schizotypowi, podobnie jak chorzy na schizofrenię, wykazują upośledzenie funkcji poznawczych, jednak w przeciwieństwie do schizofrenii deficyty te są bardziej wybiórcze i obejmują przede wszystkim pamięć roboczą, uczenie się werbalne i długotrwałą uwagę. Co więcej, wydaje się, że pacjenci schizotypowi wykazują mniejszą podatność na objawy psychotyczne, po części być może z powodu lepiej zbuforowanej podkorowej aktywności dopaminergicznej. U osób z zaburzeniami schizotypowymi często występują ksobne, paranoidalne interpretacje urojeniowe oraz dziwaczne idee nieosiągające poziomu rzeczywistych urojeń, przemijające epizody quasi-psychotyczne z nasilonymi iluzjami czy omamami słuchowymi. Natomiast tym, co zbliża zaburzenia schizotypowe do zaburzeń osobowości, jest to, że zaburzenie nie ma wyraźnego początku, zazwyczaj towarzyszy mu charakterystyczna dla zaburzeń osobowości niska tolerancja frustracji, sztywny wzór zachowań, relacji z innymi osobami oraz reagowania w sytuacjach stresowych, a także lokalizacja źródła swoich problemów na zewnątrz. Cechy te zazwyczaj znacznie utrudniają prawidłowe funkcjonowanie społeczne, rodzinne oraz mogą być przyczyną subiektywnie przeżywanego cierpienia. Zaburzenia schizotypowe są rozpoznawane rzadko. Bywają też przyczyną znacznych trudności diagnostycznych. W rozpoznaniu różnicowym należy uwzględniać takie rozpoznania, jak: zespół Aspergera, osobowość schizoidalna, schizofrenia prosta lub paranoidalna, zaburzenia lękowe (przy nasilonym lęku), fobia społeczna, epizod depresji. Rozpowszechnienie zaburzeń schizotypowych oceniane jest na 3% w danej populacji.

W podejściu DSM-V kryteria diagnostyczne schizotypowych zaburzeń osobowości obejmują wszechobecny wzorzec deficytów społecznych i interpersonalnych, charakteryzujący się dyskomfortem i zmniejszoną zdolnością do bliskich związków, a także zakłóceniami poznawczymi lub percepcyjnym i ekscentrycznością zachowania, począwszy od wczesnej dorosłości, obecny w różnych kontekstach, charakteryzujący się pięcioma (lub więcej) z następujących objawów:

  • myśli odnoszące (z wyłączeniem urojeń odnoszących);
  • dziwaczne przekonania lub magiczne myślenie, które wpływa na zachowanie i jest niezgodne z normami subkulturowymi (np. przesądy, wiara w jasnowidzenie, telepatię lub „szósty zmysł”; u dzieci i młodzieży dziwaczne fantazje lub troski);
  • niezwykłe doświadczenia percepcyjne, w tym iluzje cielesne;
  • dziwaczne myślenie i mowa (np. niejasne, poszlakowe, metaforyczne, przesadzone lub stereotypowe);
  • podejrzliwość lub paranoiczne nastawienie;
  • zachowanie lub wygląd, który jest dziwny, ekscentryczny;
  • brak bliskich przyjaciół lub powierników innych niż krewni pierwszego stopnia;
  • nadmierny niepokój społeczny, który nie ulega zmniejszeniu wraz z poznawaniem innych osób i ma związek raczej z obawami paranoidalnymi niż negatywną oceną samego siebie.

Pomimo stosunkowo dużego rozpowszechnienia zaburzeń schizotypowych pacjenci rzadko zgłaszają się po pomoc. Częściej przychodzą z powodu namów najbliższych zaniepokojonych złym funkcjonowaniem. Niekiedy osoby z zaburzeniami schizotypowymi trafiają do gabinetu z powodu przeżywanego distresu, lęku społecznego, podejrzliwości i magicznego myślenia. Mają poczucie inności i niedopasowania do świata, niewłaściwego wpływu na interakcje społeczne, a także tendencję do nielogicznego myślenia, niezwykłych pomysłów lub dziwnych przekonań. Mogą zgłaszać niewiarygodne spostrzeżenia lub dziwne doświadczenia cielesne.

Studium przypadku

Aniela lat 21, w wywiadzie dziwaczne zainteresowania, myślenie magiczne. Była przekonana, że w świecie działa biologiczna energia, której nie można zakłócać. Rozmawiała z roślinami i zwierzętami. Uważała, że nawiązuje mentalny kontakt z duszami stworzeń, przeprowadzała seanse spirytystyczne i stawiała tarota. Miała poczucie, że od świata jest oddzielona szybą, jest inna. Często zachowywała się w sposób niedostosowany,...