Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

14 listopada 2019

NR 18 (Listopad 2019)

Substancje psychoaktywne a zaburzenia psychotyczne

0 46

Widząc osoby zażywające narkotyki bądź od nich uzależnione, mamy tendencje do przypisywania przyczyn ich problemów efektom przyjmowania tych substancji psychoaktywnych. Dotyczy to różnych sfer życia. Od kontaktów i relacji z innymi przez problemy finansowe, aż po kwestie zdrowia psychicznego włącznie. O ile w przypadku większości z tych obszarów nie ma wątpliwości co do wspomnianych zależności, o tyle w kwestiach dotyczących zaburzeń psychicznych, warunkowanych przyjmowaniem narkotyków dostępnych jest wiele, często wykluczających się wyników badań. Jest to głównie powiązane ze złożonym charakterem samych zaburzeń, ale także z efektem przyjmowania narkotyków. Tym, co może mieć bezpośredni wpływ na taki stan rzeczy, są np. indywidualne uwarunkowania życia jednostki, przebyte wcześniej choroby i urazy, inicjacja narkotykowa w okresie dojrzewania czy wpływ środowiska. Często jednak nie wiadomo, czy początek psychozy u osób przyjmujących substancje psychoaktywne jest reakcją psychotyczną, która nie wystąpiłaby w przypadku niestosowania narkotyku, czy też stanowi on wcześniejszy początek psychozy, która wystąpiłaby niezależnie.

Ostre symptomy psychiatryczne rozpoznane u pacjenta z podwójną diagnozą, zwracającego się po pomoc mogą być mylone z objawami wywołanymi przyjmowaniem substancji lub na odwrót – zjawiska występujące po odurzeniu lub odstawieniu narkotyku mogą być mylnie interpretowane jako choroba psychiczna. Mówiąc o współistniejących zaburzeniach, podkreślić należy ich wzajemne oddziaływanie na siebie, wpływające zarówno na ich przebieg, jak i rokowania leczenia. Pomimo złożonego charakteru oraz trudności z tym związanych, istotnym z punktu widzenia postawienia właściwej diagnozy będzie podjęcie próby zbadania genezy powstania obu zaburzeń oraz ich przebiegu. Istnieją badania (m.in. Chambers, Krystal i Self, 2001; Volkow, 2004) wskazujące na wspólne podłoże fizjologiczne w układzie nerwowym, które może doprowadzić do obu zaburzeń. Dowodzą one, że z jednej strony zmiany w obrębie układu dopaminergicznego mogą przyczyniać się do powstawania np. schizofrenii, a z drugiej – zaburzając prawidłowe działanie neuronalnego układu nagrody, powodować uzależnienie.

Zaburzenia psychotyczne jako czynnik zwiększający ryzyko uzależnienia od substancji psychoaktywnych

Termin podwójnej diagnozy, oznaczający rozpoznanie u pacjenta dwóch występujących ze sobą zaburzeń psychicznych, gdzie jedna z diagnoz ma związek z używaniem określonej substancji psychoaktywnej, może dotyczyć kilku przypadków. Pierwszy z nich to sytuacja, kiedy choroba psychiczna mogła być podłożem do używania substancji psychoaktywnych i rozwoju zaburzeń wynikających z chronicznego charakteru zażywania narkotyków. Zaburzenia psychiczne mają w tym przypadku charakter pierwotny i poprzedzają inicjację narkotykową. Pacjent może postrzegać substancję psychoaktywną jako źródło regulacji emocji i traktuje ją jako element „samoleczenia”. Istotne jest, że wybierane są określone rodzaje substancji o konkretnych efektach działania. Przykładem mogą być osoby cierpiące na pierwotne zaburzenia lękowe, które nadużywają alkoholu, wykorzystując uspokajające i przeciwlękowe działanie tej substancji. Innym przykładem jest częstsze niż u innych przyjmowanie substancji stymulujących przez chorujących na schizofrenię (według DSM-5). Mimo przekonania o „dobroczynnym” działaniu, w dłuższej perspektywie regularnego stosowania takiej formy „samoleczenia” może ona doprowadzić do pogłębienia się objawów zaburzeń psychotycznych. Badania potwierdzają na przykład, że okresy przyjmowania kokainy mogą pogłębić objawy choroby afektywnej dwubiegunowej, przyczyniając się do jej postępu (według drugabuse.gov).

Osoba sięgająca po narkotyki zazwyczaj później zgłasza się po specjalistyczną pomoc psychiatryczną, niż robi to człowiek chorujący na tę samą chorobę psychiczną, niezażywający substancji psychoaktywnych. Brak wczesnej interwencji oraz pogłębianie się uzależnienia wpływają negatywnie na rokowania leczenia. Ponadto u osób tych może dochodzić do większej destrukcji w obszarach emocjonalnym, poznawczym oraz osobowości.

Wpływ substancji psychoaktywnych na przebieg zaburzeń psychotycznych

Inny przykład zależności obserwuje się, kiedy przyjmowanie narkotyków mogło zaindukować wystąpienie zaburzeń psychicznych. Używanie substancji psychoaktywnych może prowadzić do zmian w niektórych obszarach mózgu, ułatwiających aktywację predyspozycji do rozwoju choroby psychicznej. Wiele osób wprost wskazuje na ten właśnie czynnik jako odpowiedzialny za ujawnienie się „uśpionej” choroby. Aby jednak potwierdzić pierwotny charakter przyjmowania substancji przed zaburzeniami psychicznymi, należy uwzględnić kilka kwestii. Pierwsza z nich dotyczy związku czasowego pomiędzy przyjmowaną substancją a występującymi objawami. Jest to nic innego jak próba określenia, czy istniał taki okres, w którym objawy psychiatryczne były obecne bez związku z użyciem substancji. Często jednak jasne określenie tego jest bardzo trudne i pozostaje opierać się na dłuższej obserwacji pacjenta w momencie, gdy zaprzestał przyjmowania substancji.

Według kryteriów DSM-5, jeżeli objawy psychiatryczne znikają do około miesiąca po ustąpieniu ostrego zatrucia czy po odstawieniu narkotyku, można przyjąć, że zostały one wywołane właśnie przyjmowaną substancją. Istotne w tym przypadku będą także inne czynniki, takie jak rodzaj zażywanej przez pacjenta substancji, czas trwania przyjmowania narkotyku czy poziom destrukcji wynikający z konsumpcji danej substancji. Wielu klinicystów zaleca zatem wydłużenie okresu obserwacji, który ograniczony do wspomnianego miesiąca może nie dawać wiarygodnych wyników.

Różnorodność substancji psychoaktywnych i co za tym idzie – skutków ich przyjmowania wymaga od diagnosty uwzględnienia także tej kwestii przy próbie określenia ich wpływu na rozwój zaburzeń psychicznych. Należy więc rozważyć, czy rodzaj, ilość oraz czas używania konkretnej substancji odpowiada dynamice i charakterowi objawów psychiatrycznych. Nie można ograniczać się tu jedynie do efektów zażywania, konieczne jest wzięcie pod uwagę także objawów odstawienia narkotyku. Istnieje bowiem wiele substancji, których efekt przyjęcia będzie skrajnie różny od stanu pojawiającego się przy odstawieniu substancji (np. stymulanty).

Oprócz wspomnianych wyżej czynników dla pełnego obrazu zależności występowania zaburzeń psychotycznych i przyjmowania substancji psychoaktywnych należy wziąć pod uwagę także kwestię przypadkowego wystąpienia niezależnych od siebie objawów. Za tą koncepcją mogą przemawiać dane uzyskane z wywiadu oraz długotrwała obserwacja pacjenta.

Przegląd substancji psychoaktywnych pod względem przebiegu zaburzeń psychotycznych

Wspomniano wcześniej o istotnym elemencie diagnozy, jakim jest określenie działania konkretnej substancji, którą pacjent okresowo zażywał. Ilość dostępnych substancji psychoaktywnych w ciągu ostatnich kilku lat znacznie jednak wzrosła za sprawą chociażby NSP (nowe substancje psychoaktywne), co wymusza zebranie ich i opis jako grup substancji, a nie jak dotychczas konkretnego narkotyku. Działanie NSP podobne jest do znanych nam aktualnie narkotyków, choć często efekty mogą być spotęgowane także w związku z zaburzeniami psychotycznymi, ich genezą oraz przebiegiem.

Najczęściej kojarzoną z zaburzeniami psychotycznymi grupą substancji narkotycznych są halucynogeny. Dzieje się tak dlatego, że większość z osób sięgających po substancje z tej grupy robi to nie z chęci wprowadzenia organizmu w stan pobudzenia czy obniżenia aktywności OUN, ale zmiany świadomości umysłu. Substancja narkotyczna imituje niejako charakterystyczny dla różnych zaburzeń psychotycznych stan umysłu. Każdy chyba słyszał o przypadkach osób, które pod wpływem takiego środka zachowywały się irracjonalnie, traciły kontakt z rzeczywistością, a doświadczane przez nich wizje mogły sugerować chorobę psychiczną. I choć nie ma zgodności w twierdzeniu, że substancje halucynogenne mogą aktywować schizofrenię, to istnieje wśród badaczy zgodność, że w porównaniu z innymi substancjami przyjmowanie halucynogenów może wiązać się z ryzykiem utrzymywania się zaburzeń psychotycznych jeszcze długo po okresie ich przyjmowania. Dłużej utrzymujące się psychotyczne zaburzenia przy zachowanej pełnej abstynencji od substancji psychoaktywnej najczęściej mają obraz zespołu urojeniowego, zaburzeń depresyjnych oraz tzw. flashbacks.

Zjawisko flashback charakterystyczne jest nie tylko dla halucynogenów (np. LSD i jego pochodne), ale także dla kannabinoli (np. marihuana). Polega ono na pojawieniu się w okresie nawet długotrwałej abstynencji objawów psychotycznych podobnych do tych, jakie występowały podczas wcześniejszego przyjmowania substancji. Najczęściej opisywanymi przez pacjentów objawami mogą być: widzenie kształtów geometrycznych, zmieniających się barw, powidoków czy smug. Zjawisko to wywołane jest najczęściej stresem, zmęczeniem, intensywnym oświetleniem lub innymi czynnikami zewnętrznymi, zwanymi ogólnie czynnikami wyzwalającymi. Większość osób, mimo nieprzyjemnego charakteru przeżyć, ma zachowany wobec nich krytycyzm i świadoma jest genezy ich powstania.

Z przyjmowaniem środków o charakterze halucynogennym związane jest jeszcze jedno zjawisko mogące mieć bezpośredni wpływ na zaburzenia psychotyczne, a mianowicie tzw. bad trip (zła podróż). Pomimo iż nie są poznane do końca przyczyny jego powstawania, dotyczy sporej grupy osób zażywających substancje halucynogenne. Bad trip opisuje się jako nieprzyjemny psychotyczny stan z napadami lęku, omamami, urojeniami i często występującym podnieceniem psychoruchowym. W stanach tych może dochodzić do zachowań autoagresywnych, samookaleczeń, samobójstw lub agresji wobec otoczenia. Istotne jest zabezpieczenie pacjenta przed działaniami z pobudek psychotycznych oraz stała obserwacja i monitorowanie przebiegu tego stanu po odstawieniu narkotyku. Często doznania mają tak silny wpływ na pacjenta, że nie sposób odnieść się do ich przebiegu przy diagnozowaniu zaburzeń psychotyczny...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy