Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

4 września 2020

NR 23 (Wrzesień 2020)

Seksualność nastolatków

114

Seksualność człowieka jest zjawiskiem złożonym, obejmującym interakcje w zakresie płci biologicznej, podstawowej świadomości płci i ról płciowych danej osoby. Pomyślne przechodzenie przez normalne etapy rozwoju seksualnego dzieci i młodzieży jest istotne, ponieważ umożliwia optymalne osiągnięęcie satysfakcjonującego życia w dorosłości.

Podczas pracy z pacjentami pediatrycznymi pojawiają się kontrowersje dotyczące kwestii związanych z seksualnością w opiece zdrowotnej. To ważne, by lekarze pomagali młodym pacjentom w sposób bezstronny i pozbawiony uprzedzeń. Jako dorośli, dzieci i młodzież będą funkcjonować w wielu rolach związanych z seksualnością, czy to heteroseksualnych, homoseksualnych, panseksualnych, czy innych. W niniejszym omówieniu rozważono wiele z tych złożonych i kluczowych kwestii, związanych z fascynującym rozwojem ludzkiej seksualności u młodych pacjentów.

POLECAMY

Wprowadzenie

Edukacja seksualna to wiedza o tym, że wszyscy jesteśmy istotami seksualnymi, że nasza seksualność jest częścią naszego życia i może wzmacniać i wzbogacać naszą całkowitą osobowość. Seksualność jest zjawiskiem złożonym, obejmującym interakcje w zakresie: a) płci biologicznej, b) podstawowej świadomości płci (poczucia przynależności do płci męskiej, żeńskiej albo żadnej z nich), c) zachowań wynikających z ról płciowych (związanych i niezwiązanych z seksualnością). Seksualność to również zasadnicze, a równocześnie głębokie uznanie faktu, że człowiek potrzebuje innych istot ludzkich i że ta zdolność człowieka do dawania i przyjmowania miłości reprezentuje kontinuum od chwili narodzin aż do śmierci. Seksualność człowieka obejmuje proces interakcji z innymi oraz sposoby, dzięki którym dana jednostka uczy się tego, by inni wchodzili z nią w interakcje. W miarę rozwoju seksualności sukces czy porażka doświadczana przez dziecko i nastolatka ma ogromny wpływ na ewentualne powodzenie lub jego brak w życiu dorosłym. 
Seksualność dzieci jest często postrzegana w odniesieniu do tego, w jaki sposób pojęcie seksualności człowieka ewoluuje poprzez różne etapy dzieciństwa obejmujące: niemowlęctwo, wiek poniemowlęcy, przedszkolny, szkolny i nastoletni. Kluczową składową zdrowego rozwoju nastolatka jest sposób, w jaki on czy ona realizuje kolejne etapy swojej młodzieńczej seksualności. Na ogół określamy zmiany fizyczne wieku nastoletniego jako dojrzewanie płciowe [ang. puberty], jednakże to całość adolescencji powinna być postrzegana jako krytyczny okres, tak dla rozwoju fizycznego, jak i dla psychospołecznego i poznawczego w przechodzeniu od dzieciństwa do dojrzałości. W wieku nastoletnim jednostka musi wypracować zdrowe poczucie własnej wartości oraz poczucie komfortu w zakresie własnej seksualności – ucząc się radzenia sobie z tymi aspektami w swoim „seksualnym” wszechświecie. Przyglądając się seksualności młodzieży, należy spojrzeć poza tradycyjne badania, koncentrujące się na konsekwencjach stosunku płciowego, obejmujących choroby przenoszone drogą płciową (CPDP) i ciąże w wieku nastoletnim. Seksualność dziecięca prowadzi do seksualności nastoletniej, a ta z kolei do seksualności wieku dorosłego wraz z jej złożonymi aspektami obejmującymi pociąg seksualny (pożądanie czy namiętność), podniecenie (ekscytację, rozbudzenie), zachowania i funkcjonowanie seksualne. 
W badaniach bierzemy pod uwagę różnorakie aspekty seksualności dzieci i młodzieży: rozwój psychofizyczny, postawy związane z seksualnością ze szczególnym uwzględnieniem masturbacji, rolę dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego (OUN), typowe etapy seksualności młodzieży, współczesne zmiany w rozwoju pediatrii w zakresie seksualności, ciąże nastoletnie, hiperseksualność (zwiększone libido), wykorzystywanie seksualne, „przemoc na randce”, młodocianych przestępców seksualnych, odpowiedzialną seksualność nastolatków oraz spojrzenie na osoby LGBTQIA+. W podsumowaniu stwierdzono, że dzieci i nastolatki powinny być objęte odpowiednią i wyczerpującą edukacją seksualną, która przygotuje je do życia jako seksualne istoty ludzkie w XXI wieku. 

Rola procesu dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego 

Zanim zajmiemy się tematem okresu dojrzewania, w naszej dyskusji zastanowimy się najpierw nad znaczeniem dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego (CNS) w procesie przechodzenia z okresu dzieciństwa do adolescencji oraz dorosłości. Komórki mózgowe są zbudowane z neuronów oraz komórek glejowatych, które mają nie tylko funkcję pomocniczą, odżywiają i oczyszczają neurony, ale pełnią także aktywną rolę w modulacji metabolizmu neuronów i sygnalizują występujące w nich zmiany metaboliczne. Miliardy komórek centralnego układu nerwowego powstają już w okresie życia płodowego, a proces ich eliminacji (czyli zaprogramowanej i nieodwracalnej autodestrukcji znanej jako pruning) oraz różnicowania przebiega bardzo dynamicznie w okresie wczesnego dzieciństwa i adolescencji. Waga mózgu zwiększa się o około trzy czwarte do drugiego roku życia, a proces dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego trwa przez cały okres dzieciństwa i adolescencji. Równocześnie zachodzi proces mielinizacji aksonów, którego celem jest zwiększenie skuteczności i prędkości przewodnictwa impulsów nerwowych. Zdolność do adaptacji komórek ośrodkowego układu nerwowego jest nazywana plastycznością. Kolejnym procesem związanym z dojrzewaniem centralnego układu nerwowego jest redukowanie liczby komórek lub ich kształtowanie, które zaczyna się w późnym okresie życia płodowego i przyspiesza we wczesnym dzieciństwie oraz na początku okresu dojrzewania. 
Zbyt duża liczba komórek centralnego układu nerwowego, które wykształcają się w życiu płodowym, zostaje zmniejszona w wyniku procesu apoptozy (zaprogramowanej śmierci komórek), podczas którego inaczej niż w przypadku nekrozy, czyli niekontrolowanej śmierci komórek, komórki są celowo eliminowane, co ma wpływ na różne układy, w tym kobiecy układ rozrodczy. W okresie dojrzewania rośnie poziom hormonów i proces apoptozy nabiera tempa, co prowadzi do masowego obumierania neuronów oraz eliminacji połowy nadmiernych połączeń synaptycznych w korze mózgowej. Ograniczenie liczby komórek pozwala także uzyskać odpowiednią równowagę między ilością neuronów pobudzających i hamujących w korze przedczołowej (obszarze odpowiedzialnym za złożone procesy poznawcze), co jest niezbędnym warunkiem poprawnego rozwoju funkcji wykonawczych u dorosłego człowieka. Okres dojrzewania jest także ważnym wydarzeniem neurobiologicznym, które ma olbrzymi wpływ na wzrost i rozwój w okresie adolescencji. 

Okres dojrzewania

Proces dojrzewania płciowego jest wyznacznikiem okresu dorastania. Jest to ważne wydarzenie neurobiologiczne/psychologiczne w życiu każdego dziecka, które przygotowuje je do ewentualnego wkroczenia w dorosłość. Nie jest jasne, co uruchamia proces dojrzewania płciowego, ale z pewnością dużą rolę odgrywa w nim dojrzewanie centralnego układu nerwowego, w wyniku którego zmiany w aktywności generatora pulsacyjnego wydzielania GnRH powodują zmniejszoną wrażliwość podwzgórza na hormony sterydowe wydzielane przez gonady. Równocześnie dojrzewają także nadnercza. Przebieg okresu dojrzewania jest możliwy do przewidzenia, ale występują duże różnice dotyczące czasu rozpoczęcia i trwania samego procesu, jego prędkości oraz skali zmian. Określono pięć etapów dojrzewania płciowego, które są związane z procesem dojrzewania osi podwzgórzowo-przysadkowo-gonadalnej ocenianej na skali oceny dojrzewania płciowego (z ang. sexual maturity rating, SMR) lub skali Rannera.

Typowe etapy seksualności młodzieży 

Tradycyjnie przyjmuje się podział rozwoju psychospołecznego i poznawczego nastolatków na trzy typowe okresy: wczesna, średnia i późna adolescencja.

Wczesna adolescencja
Młodsze nastolatki kontynuują nabyte wcześniej zainteresowanie rozwojem relacji interpersonalnych. Na ogół młoda osoba podchodzi do nich w sposób narcystyczny, w którym najważniejszy jest interes tejże jednostki, a sprawy innych nie są brane pod uwagę. Ta „samolubna” postawa zaczyna się od osób tej samej płci, a następnie, w trakcie średniej adolescencji, przenosi na osoby płci przeciwnej. Na początku następuje odkrywanie własnego ciała połączone z obawami, co do własnej normalności, następnie porównywanie z rówieśnikami tej samej płci. Gdy w końcu pojawia się zainteresowanie płcią przeciwną, w trakcie wczesnej adolescencji jest ono w zasadzie platoniczne i stopniowo zaczyna przeradzać się w eksperymenty natury seksualnej podczas średniej adolescencji. Zarówno we wczesnym jak i średnim wieku nastoletnim zauroczenia rówieśnikami i przyjaźnie z nimi mogą mieć przebieg dramatyczny oraz wywierać silny wpływ na ogólną stabilność w wieku młodzieńczym i w dorosłości. 

Znaczne pokłady energii są przeznaczane na zdobywanie umiejętności społecznych oraz na przyjaźnie z osobami tej samej płci. Stąd chłopcy często organizują się w męskie „gangi”, angażujące się w różnorakie zachowania, w trakcie których każdy członek grupy testuje pozostałych w różnych aspektach związanych z dojrzewaniem. W takich grupach sprawdzane są i potwierdzane definicje męskości. Dość powszechne jest eksperymentowanie z homoseksualnością oraz w znacznym stopniu nieprawdziwe przechwałki dotyczące seksualności.

Dziewczęta mają tendencję do zawiązywania relacji z kilkoma bliskimi przyjaciółkami, a później, w mniejszym stopniu, do interakcji z większymi grupami dziewcząt. Skala kobiecej masturbacji oraz doświadczeń homoseksualnych nie jest znana. 

Ta wczesna faza rozwoju nastolatków bywa określana fazą homofilną i jest uważana za normalną. Ponadto, klasyczna teoria Freudowska stwierdza, że wczesna adolescencja jest czasem ponownego pojawienia się kompleksu Edypa i jeżeli dana osoba ma cieszyć się normalnym zdrowiem seksualnym, musi tę kwestię w końcu rozwiązać. 

Średnia adolescencja 
Okres średniej adolescencji nazywany jest na ogół etapem heteroseksualnym, w trakcie którego młodzież zdobywa różnorakie doświadczenia z płcią przeciwną (co dotyczy również tych, którzy później będą identyfikować się jako osoby nieheteronormatywne – geje, lesbijki, osoby biseksualne, panseksualne, trans i inne); doświadczenia te mogą być dość krótkie (nawet jedno- czy dwudniowe) i intensywne. Dzieje się to głównie podczas fazy „samolubnej” w wyniku idealizacji partnera, po czym następuje rozczarowanie i przekierowanie uwagi na kolejnego partnera(-kę) (np. zjawisko seryjnej monogamii). W czasie trwania średniej adolescencji – w zależności od autowizerunku młodej osoby, możliwości oraz wpływu rodziców – następuje normalna sekwencja tego heteroseksualnego rozwoju z długim historycznym wpływem seryjnej monogamii u homo sapiens.

Rozpoczyna się ona zainteresowaniem płcią przeciwną, po czym następuje randkowanie grupowe, randkowanie indywidualne i wreszcie zbliżenie intymne. Takie zbliżenie odbywa się według indywidualnych schematów i obejmuje: trzymanie się za ręce, powierzchowne versus „poważne” pocałunki, pieszczoty, seks oralny, seks analny oraz/lub pochwowy stosunek płciowy. Tego typu relacja jest również określana jako narcystyczna (wynikająca z zainteresowania samym sobą) i głęboko związana z kwestią rozwiązania kompleksu Edypa czy Elektry.

Późna adolescencja
Okres późnej adolescencji to na ogół czas na wstępne zastanawianie się nad dostępnymi stylami życia dorosłych. W końcu rozwija się umiejętność nawiązywania funkcjonujących, niesamolubnych relacji. Stabilność w różnych aspektach w dorosłości jest wynikową rozwoju, który następował od wczesnej do późnej adolescencji. 

Negatywne skutki u młodzieży

Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych około milion młodzieży ucieka z domu oraz, że około milion dziewcząt i chłopców uprawia prostytucję. Niektórzy nastolatkowie sami opuszczają swój dom rodzinny, a inni zostają z niego wyrzuceni przez rodziców lub opiekunów, co skazuje ich na trudne życie na ulicy i bezdomność w młodym wieku. Wielu z nich decyduje się na prostytucję i wykorzystuje seks jako sposób na przetrwanie (ang. survivor sex). Dzieci i młodzież żyjące na ulicach na całym świecie są ofiarami wojen, ubóstwa, przemocy domowej oraz wykorzystywania (fizycznego, seksualnego i psychicznego).

Bezdomna młodzież jest narażona na liczne niebezpieczeństwa na ulicy – przemoc fizyczną i seksualną, narkomanię, choroby przenoszone drogą płciową, różne schorzenia oraz inne rodzaje ryzyka. Głównym miejscem, w którym mogą otrzymać pomoc medyczną, choć nie zawsze ją otrzymują, jest szpitalny oddział ratunkowy. Szacuje się, że na ulicach świata żyje od 30 do 170 mln dzieci i młodzieży. Dzieci i młodzież z różnych krajów świata padają ofiarami handlu ludźmi lub są sprzedawane jako seksualni niewolnicy. Szacunki wskazują, że każdego roku około miliona dzieci na całym świecie zostaje porwanych lub jest zmuszanych siłą, aby świadczyć usługi seksualne. Statystyki dowodzą także, że na świecie jest 300 tys. dzieci żołnierzy, a niektóre z nich mają zaledwie 10 lat. Ich rola jest bardzo zróżnicowana i może obejmować typowe dla służby wojskowej zadania oraz świadczenie usług seksualnych starszym żołnierzom.

Odpowiedzialna seksualność nastolatków 

Badacze i edukatorzy w dziedzinie seksualności często zauważają znaczne różnice w postrzeganiu seksualności przez obie płci. Męski rozwój seksualności jest określany jako prospołeczny, natomiast kobiety uczą się wczesnych pojęć związanych z seksualnością w kontekście związków międzyludzkich. Społeczeństwo amerykańskie narzuca mężczyznom na wczesnym etapie ich rozwoju konieczność zdefiniowania męskości jako synonimu destrukcyjnych pojęć, takich jak dominacja, rywalizacja, sprawność i wyczyn. 

Amerykańskie media często oskarżane są w tym względzie o to, że uczą mężczyzn, iż męskość oznacza, że jest się agresywnym, ma się „obowiązek” zdobywania osiągnięć (niezależnie od tego, czy zdobywa się punkty w koszykówce czy w spółkowaniu) oraz że mężczyzna posiada niekontrolowany popęd płciowy, który może kontrolować jedynie jego partnerka. Ta sama filozofia zakłada, że jeśli dziewczyna zachodzi w ciążę (nie mówiąc „nie” lub nie stosując środków antykoncepcyjnych), to jest jej wina, a nie jego. Mężczyzn uczy się, że „wspólna odpowiedzialność za antykoncepcję” nie jest istotnym zagadnieniem, które ich dotyczy. Nawet cenzorzy w mediach mogą usunąć temat antykoncepcji w przypadku pokazywania lub sugerowania stosunku płciowego. Plany ubezpieczeniowe w Stanach Zjednoczonych często obejmują recepty na leki na zaburzenia erekcji, ale już nie na doustne środki antykoncepcyjne!

Mężczyźni niemający silnej relacji z ojcami, którzy stanowiliby dla nich odpowiedni wzór do naśladowania, są szczególnie podatni na tego typu mizoginiczne przekazy płynące z mediów. Od najmłodszych lat i przez całe ich życie mężczyźni są uczeni być bardziej podejrzliwi i niepewni siebie w porównaniu z kobietami. Mężczyzn uczy się kontrolować swoje myśli seksualne w stosunku do innych mężczyzn i stosować homofobię jako zasadę postępowania. Od dzieciństwa poprzez okres dojrzewania aż po dorosłość mężczyźni są bardziej skłonni do przyjmowania negatywnych postaw wobec swojego ciała.

Nastoletni mężczyzna ma na ogół dostęp do bardzo ograniczonej edukacji seksualnej i otrzymuje niewiele informacji/usług w zakresie antykoncepcji. Programy edukacji seksualnej są często ukierunkowane na kobiety, a kliniki kontroli urodzeń zazwyczaj nie zapewniają dostatecznych usług skierowanych do mężczyzn lub całkowicie ich wykluczają. Często podawanym przez mężczyzn powodem niestosowania środków antykoncepcyjnych jest ich ograniczona wiedza, podczas gdy badania sugerują również, że mężczyzna ma większy niż kobieta wpływ na stosowanie (lub niestosowanie) środków antykoncepcyjnych. 

Inni dochodzą do wniosku, że zmiany w odniesieniu do wartości seksualnych w Ameryce w ciągu ostatniego stulecia pozwoliły na wywołanie u mężczyzn wielu napięć i dezorientacji w odniesieniu do ich seksualności, jak również w zakresie metod ekspresji seksualnej. Ta dezorientacja i brak kontroli przyczyniają się do wysokiej zachorowalności i śmiertelności obecnie opisywanej u nastoletnich mężczyzn. Współczesny nastolatek jest narażony na wrogie środowisko, które promuje przemoc (samobójstwa i zabójstwa), homofobię, ograniczoną edukację seksualną, ograniczoną dostępność usług medycznych oraz ograniczoną wiedzę na temat zapobiegania chorobom (np. używanie prezerwatyw lub samodzielne badanie jąder). 

Takie niebezpieczne, stwarzające zagrożenie otoczenie towarzyszy im przez całe dorosłe życie. W związku z tym pracownicy służby zdrowia powinni być szkoleni w zakresie technik pomagających rozmawiać z mężczyznami i kobietami o ich specyficznych problemach i potrzebach. Chociaż społeczeństwo oczekuje, że kobiety będą kontrolować swoją seksualność, wobec mężczyzn takie oczekiwania nie istnieją. Mężczyźni częściej korzystają z internetu w celach seksualnych, choć obie płci wykorzystują go również do kontaktów społecznych. Z pewnością bardziej otwarta komunikacja między partnerami seksualnymi jest ważna w celu zwiększenia skuteczności stosowania środków antykoncepcyjnych dla umożliwienia odpowiedzialnego podejmowania decyzji dotyczących seksu, do czego mogliby zachęcać przedstawiciele służby zdrowia.

Spojrzenie na LGBTQIA+

Na kolejnych etapach procesu dojrzewania płciowego zainteresowanie i eksperymenty z udziałem osób przeciwnej płci są typową cechą dla tego wieku. Niemniej, we wczesnym okresie dojrzewania może występować chwilowy pociąg oraz dochodzić do eksperymentów seksualnych z osobami tej samej płci. Niektóre nastolatki przechodzą przez etap zachowań homoseksualnych (są zainteresowane tą samą płcią), ale wykształcają później heteroseksualne wzorce zachowań, podczas gdy inni ich rówieśnicy pozostają przez całe życie przy orientacji homoseksualnej. Lekarze kliniczni mogą zajmować się nie tylko młodzieżą heteroseksualną, ale także gejami, lesbijkami, biseksualistami, transseksualistami, osobami queer (GLBTQ) czy młodzieżą panseksualną (omniseksualną). Wskazówką dotyczącą aktualnej terminologii w tym dynamicznie rozwijającym się obszarze może być termin LGBTQIA+, określający gejów, lesbijki, osoby biseksualne, panseksualne, transpłciowe, genderqueer, queer, interseksualne, agenderowe (apłciowe) i inne.
Zachowania seksualne, heteroseksualne, homoseksualne lub inne wiążą się w przypadku nastolatków z ryzykiem zarażenia się chorobą przenoszoną drogą płciową (CPDP). Należy podkreślić, że dorastająca młodzież, która konsekwentnie interesuje się własną płcią i wykazuje związane z tym wzorce zachowań seksualnych, jest poddawana dużej presji społecznej związanej z przynależnością do grupy LGBTQIA+, w co wpisane jest ryzyko wystąpienia problemów psychospołecznych oraz różnych powikłań medycznych. Cisgender (cis, ciseksualność) to termin opisujący osoby, u których w przeciwieństwie do osób transpłciowych, występuje zgodność pomiędzy płcią przypisaną w chwili narodzin oraz płcią, z którą same się identyfikują.

Kwestia homoseksualizmu

Pomimo że przeprowadzono wiele badań nad etiologią homoseksualizmu, jego podłoże nadal pozostaje przedmiotem kontrowersji. Część naukowców uważa, że przyczyną homoseksualizmu jest kontrolowane przez hormony płciowe „programowanie” mózgu (podwzgórza) in utero w połączeniu ze złożonymi społecznymi czynnikami, które mają wpływ na jednostkę w okresie dzieciństwa. Zaobserwowano, że jeśli płód płci żeńskiej (XX) jest wystawiony na działanie nadmiernego poziomu męskich hormonów (jak zauważono przy niektórych formach wrodzonej hiperplazji nadnerczy), dziewczynka może wykazywać pewne „męskie” cechy (np. skłaniać się ku agresywnym, męskim formom zabawy lub wykazywać brak zainteresowania lalkami). 

Badania genetyczne wskazują na większy odsetek osób o homoseksualnej orientacji wśród bliźniąt jednojajowych niż dwujajowych. Celem badań epigenetycznych jest natomiast określenie czynników etiologicznych homoseksualizmu. Ich wyniki wskazują na genetyczne uwarunkowania, jednakże badania nad chromosomami nie były w stanie wykazać różnic między osobami homoseksualnymi i heteroseksualnymi. Większość osób o orientacji homoseksualnej ma analogiczny poziom hormonów płciowych, jak osoby heteroseksualne. Istnieją także dane, które dowodzą, że osoby homoseksualne reagują inaczej na podanie pewnych hormonów niż osoby heteroseksualne, ale należy przeprowadzić więcej badań w tym zakresie. Część naukowców podkreśla także różnice w rozmiarze i strukturze podwzgórza, wielkości spoidła przedniego lub wskazuje na asymetrię mózgu. W chwili obecnej nie ma jednak zgody co do teorii o uwarunkowaniach biologicznych homoseksualizmu i w XXI wieku kontynuowane są dalsze badania w tym obszarze. 

Aspekt psychologiczny 

Istnieje wiele badań i teorii psychologicznych na temat podłoża homoseksualizmu, jednakże wśród ich autorów nie ma zgody. Freud pisał, że rodzimy się biseksualni, a dopiero później stajemy się homoseksualni lub heteroseksualni. Jego zdaniem najczęstsza jest orientacja heteroseksualna. Freud nie uważał homoseksualizmu za chorobę psychiczną, czego dowodzi jego słynny list z 1935 roku wysłany do matki homoseksualisty ze Stanów Zjednoczonych: 

„Homoseksualizm z pewnością nie jest zaletą, jednakże nie jest niczym, czego można by się wstydzić, nie jest wadą, nie jest niczym upokarzającym, nie można go klasyfikować jako choroby, uważamy homoseksualizm za odmianę funkcji seksualnej wywołanej przez specyficzne zahamowanie rozwoju seksualnego”.

Reakcje rodziców

Proces „wychodzenia z szafy” młodzieży homoseksua­lnej może być bardzo trudny, nie tylko dla samego nastolatka, ale również dla rodziców, którzy mogą uważać, że nie powinni rozmawiać o tym z innymi i pozostają w tym doświadczeniu osamotnieni. Rodzice mogą twierdzić, że „to tylko taka faza, przez którą przechodzi moje dziecko” i nie brać na poważnie poszukiwań młode...