Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diagnoza

14 listopada 2019

NR 18 (Listopad 2019)

Rozpoznanie depresji psychotycznej

0 32

W dzisiejszych czasach depresja jest bardzo często spotykaną chorobą. Z danych WHO (2017) wynika, iż w Polsce na tę chorobę cierpi 5,1% społeczeństwa. Dla porównania w innych krajach europejskich odsetek ten wynosi odpowiednio: Estonia 5,9%, Finlandia 5,6%, Grecja 5,7%, Hiszpania 5,2%, Holandia 4,7%, Islandia 4,1%, Litwa 5,6%, Niemcy 5,2%, Norwegia 4,7%, Portugalia 5,7%, Słowacja 5,1%, Szwajcaria 5%, Ukraina 6,3%, Wielka Brytania 4,5%, Włochy 5,1%. O depresji wiemy coraz więcej, jednakże występuje ona w wielu odmianach, co często rodzi trudności w odróżnieniu jej od innych jednostek chorobowych. Nie dla każdego oczywiste jest, iż depresja może łączyć się także z objawami psychotycznymi. W poniższym tekście postaram się rozjaśnić zagadnienie związane z diagnostyką depresji z objawami psychotycznymi, zwaną także depresją psychotyczną.

Definicja i epidemiologia

Depresja psychotyczna jest ciężkim zaburzeniem nastroju, w trakcie którego występują objawy psychotyczne – urojenia, halucynacje, omamy zgodne lub niezgodne z nastrojem (por. Zdanowicz, Wierzbiński, 2017; Czernikiewicz, 2012; Cleare, 2008). Keller i inni (2007) postulują, iż należałoby ją odróżnić od zaburzenia depresyjnego, ponieważ różnią się one cechami biologicznymi, przebiegiem klinicznym i odpowiedzią na leczenie. Z kolei Cleare (2008) zwraca uwagę na pewne czynniki, które mogłyby wskazywać, że mówiąc o depresji psychotycznej, mamy do czynienia z odrębną jednostką chorobową, jednak uważa, że na ten moment rozróżnienie to byłoby przedwczesne. Ohayon i Schatzberg (2002) w swoich badaniach, którym objęli osoby w wieku od 15 do 100 lat, ustalili, iż częstość występowania depresji psychotycznej w populacji europejskiej to 0,4%, czyli 4 osoby na 1000. W przeprowadzonym przez nich badaniu wśród osób, które spełniały kryteria większego epizody depresyjnego, u 18,5% badanych pojawiały się objawy psychotyczne.

Omamy, które mogą pojawić się w opisywanym zaburzeniu, zwykle przyjmują formę omamów słuchowych, czasem węchowych. U osób nią dotkniętych często występują urojenia winy, kary, zbliżającej się katastrofy, a nawet urojenia dotyczące swojego stanu zdrowia przyjmujące postać jak w zespole Cotarda, czyli urojeń nihilistycznych, gdzie chory jest pewien, że nie żyje i nie może już umrzeć, oraz urojeń negacyjnych, gdzie chory uważa, że nie istnieje i zaprzecza swojej fizyczności (Cleare, 2008). Zdarza się, iż chory bywa krytyczny wobec pojawiających się treści psychotycznych i w pewnym stopniu zdaje sobie sprawę z ich absurdalności. Depresja psychotyczna może wystąpić w każdym epizodzie depresyjnym. Najczęściej spotyka się ją w grupie osób starszych i u młodzieży (Czernikiewicz, 2012). Natomiast Jääskeläinen i inni (2018) przeprowadzili metaanalizę, w której wykazali, że najbardziej narażoną grupą na pojawianie się depresji psychotycznej są osoby w podeszłym wieku.

Kryteria diagnostyczne

Aby móc mówić o depresji psychotycznej, należy przywołać najpierw kryteria diagnostyczne epizodu depresyjnego F32.2 oraz nawracającego zaburzenia depresyjnego F33.2.
Aby rozpoznać epizod depresyjny według klasyfikacji ICD-10, należy stwierdzić występowanie przez co najmniej dwa tygodnie przynajmniej dwóch z trzech poniższych objawów:

  • poczucie przygnębienia przez większość dnia niemal codziennie,
  • mniejsza zdolność do odczuwania radości z tego, co dotychczas sprawiało przyjemność, mniejsze zainteresowanie sprawami dnia codziennego,
  • poczucie zmęczenia i pozbawienia energii przez większość czasu. 

Konieczne jest także wystąpienie dwóch lub więcej spośród następujących objawów:

  • znacząca zmiana apetytu lub wzrost albo spadek masy ciała niezależny od intencji,
  • problemy ze snem (trudności w zasypianiu, budzenie się w środku nocy, wczesne wybudzanie się lub nadmiernie długi sen) występujące niemal każdej nocy,
  • spowolnienie w mowie lub ruchach albo poczucie niepokoju, nieustanne poruszanie się lub problem z usiedzeniem w jednym miejscu,
  • utrata zaufania do siebie, poczucie bezwartościowości lub bycia gorszym od innych,
  • uczucia samooskarżenia lub winy,
  • problemy z myśleniem lub koncentracją uwagi albo w podejmowaniu decyzji,
  • brak chęci życia, myśli dotyczące wyrządzenia sobie krzywdy lub popełnienia samobójstwa.

Jeśli dodatkowo osoba zgłasza inne, co najmniej dwutygodniowe stany, opisanego powyżej samopoczucia, należy postawić diagnozę: „Nawracające zaburzenia depresyjne” (Wojnar i inni, 2002).

W obowiązującym nas aktualnie ICD-10 depresja z objawami psychotycznymi znajduje się pod sygnaturą F32.3: „Epizod depresji ciężki, z objawami psychotycznymi” oraz pod sygnaturą F33.3: „Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie epizod depresji ciężkiej z objawami psychotycznymi”.

Epizod depresji jak opisany w F32.2, ale z omamami, urojeniami, zahamowaniem psychoruchowym lub osłupieniem uniemożliwiającym wykonywanie podstawowych codziennych czynności; stan ten może zagrażać życiu w związku z ryzykiem samobójstwa, odwodnieniem lub głodowaniem. Treść omamów i urojeń może, ale nie musi być zgodna z obniżonym nastrojem.

Natomiast by rozpoznać „Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie epizod depresji ciężkiej z objawami psychotycznymi”, należy zwrócić uwagę na charakterystyczne nawracające epizody depresji. Obecny epizod wykazuje ciężkie nasilenie z objawami psychotycznymi, jak F32.3, a w przeszłości nie występowały zaburzenia maniakalne.

Według DSM-5, możemy mówić o depresji z objawami psychotycznymi w ramach kategorii uszczegółowienia dotyczącego zaburzenia depresyjnego. Mówimy wtedy o obecności omamów i/lub urojeń, które mogą być zgodne z nastrojem, co oznacza, że treść wszystkich urojeń i omamów jest spójna z typowymi tematami depresyjnymi, takimi jak: poczucie własnej niższości, winy, choroby, śmierci, nihilizm lub poczucie zasługiwania na karę. Natomiast omamy i/lub urojenia mogą przyjmować także postać niezgodną z nastrojem, czyli treść wszystkich urojeń i omamów nie jest spójna z typowymi tematami depresyjnymi, takimi jak: poczucie własnej niższości, winy, choroby, śmierci, nihilizm, poczucie zasługiwania na karę lub jest mieszanką treści zgodnych i niezgodnych z nastrojem.

Z kolei w nowym ICD-11, klasyfikacja będzie nieco różniła się od obecnie obowiązującej, ponieważ wyróżnić będzie można:

  • pojedynczy epizod depresyjny o umiarkowanym natężeniu z objawami psychotycznymi (6A70.2),
  • pojedynczy epizod depresyjny o ciężkim natężeniu z objawami psychotycznymi (6A70.4),
  • nawracający epizod depresyjny o umiarkowanym natężeniu z objawami psychotycznymi (6A71.2),
  • nawracający epizod depresyjny o ciężkim natężeniu z objawami psychotycznymi (6A71.4).

Aby stwierdzić wystąpienie każdego z nich, konieczne jest stwierdzenie omamów i/lub halucynacji, a ponadto muszą być spełnione ogólne kryteria diagnostyczne, które mówią o tym, iż epizod depresyjny charakteryzuje się okresem niemal codziennie obniżonego, depresyjnego nastroju lub zmniejszonym zainteresowaniem działaniami, trwającym co najmniej dwa tygodnie, któremu towarzyszą inne objawy, takie jak: trudności z koncentracją, poczucie bezwartościowości lub nadmierne lub niewłaściwe poczucie winy, beznadzieja, nawracające myśli o śmierci lub samobójstwie, zmiany w apetycie lub problemy ze snem, pobudzenie lub spowolnienie psychoruchowe oraz zmniejszenie energii lub zmęczenia.

Mówiąc o epizodach o umiarkowanym natężeniu, zwracamy uwagę na to, że występuje tam kilka objawów epizodu depresyjnego o znacznym nasileniu lub ogólnie występuje duża liczba objawów depresyjnych o mniejszym nasileniu. Osoba z umiarkowanym epizodem depresyjnym zwykle ma poważne trudności z kontynuowaniem pracy, działalności społecznej lub domowej, ale nadal jest w stanie funkcjonować w co najmniej niektórych obszarach.

W ciężkim epizodzie depresyjnym wiele lub większość objawów epizodu depresyjnego jest widocznych w znacznym natężeniu, ewentualnie pojawia się mniejsza liczba symptomów, jednak objawiają się one w bardziej intensywnym stopniu, skutkiem czego jednostka nie jest w stanie funkcjonować w życiu osobistym, rodzinnym, społecznym, edukacyjnym, zawodowym lub w innych, ważnych dziedzinach lub robi to w bardzo ograniczonym zakresie.

Przy rozpoznaniu nawracających zaburzeń konieczne jest zdiagnozowanie dłuższej historii choroby lub z co najmniej dwoma epizodami depresji oddzielonymi co najmniej kilkoma miesiącami bez znaczących zaburzeń nastroju. Natomiast pojedynczy epizod depresyjny charakteryzuje się obecnością lub historią jednego epizodu depresyjnego, gdy nie ma historii wcześniejszych epizodów depresyjnych.

Depresja psychotyczna a depresja niepsychotyczna

Poza urojeniami i halucynacjami Parker i inni (1991, za: Keller, 2007) odkryli, że psychotyczna depresja różni się od depresji niepsychotycznej u pacjentów melancholijnych ze względu na poziom zaburzeń psychomotorycznych, zawartości depresyjnej, zmianach aktywności dobowej oraz zaparć. Nawet w sytuacji, gdy badacze dobrali jedynie pacjentów z najwyższymi wynikami, wciąż osoby cierpiące z powodu depresji psychotycznej prezentowały wyższe wyniki w występowaniu zaburzeń psychomotorycznych.

Keller i inni (2007) wskazują, że istnieje także szereg mniej jednoznacznie potwierdzonych różnic. Wiele objawów było zgłaszanych jako bardziej nasilone w depresji psychotycznej niż w depresji niepsychotycznej. Należą do nich: nastrój depresyjny, paranoja, hipochondria oraz niepokój. Stwierdzono także, iż przebieg epizodów depresyjnych różni się u osób, które wykazują również cechy psychotyczne. Rzeczywiście, pacjenci cierpiący z powodu depresji psychotycznej częściej borykają się z dłuższym czasem trwania epizodów depresyjnych oraz z większym prawdopodobieństwem nawrotu depresji. Ponadto, pacjenci z epizodem depresji psychotycznej mają zwykle wcześniejsze epizody z psychozą. Większość badań była jednak retrospektywna. W ostatnim badaniu prospektywnym Maj i współpracownicy (2007) odkryli, że czas powrotu do zdrowia z pojedynczego epizodu wymaga dłuższej perspektywy u pacjentów z depresją psychotyczną niż u pacjentów z depresją niepsychotyczną. Istnieją także pewne przypuszczenia, że depresja psychotyczna ma większą zachorowalność, a także wyższy wskaźnik samobójstw niż depresja niepsychotyczna, chociaż ta druga możliwość jest kontrowersyjna (Black i inni, 1988; Vythilingam i inni, 2003 za: Keller i inni, 2007).
Keller i inni (2007) wskazują na szereg badaczy, którzy wykazali, że osoby cierpiące na depresję psychotyczną w porównaniu z osobami chorującymi na niepsychotyczną depresję oraz z grupą kontrolną złożoną ze zdrow...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy