Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

26 lipca 2018

NR 10 (Lipiec 2018)

Niepewność wobec własnej tożsamości płciowej w okresie dorastania

0 572

W praktyce klinicznej coraz częściej można spotkać młodych ludzi doświadczających niepewności w związku z tożsamością płciową. Powszechność tego zjawiska jest powiązana z dostępnością pomocy psychologicznej, większym stopniem otwartości w dyskusji dotyczącej seksualności młodzieży oraz z coraz lepszym rozumieniem nastolatków. Innym czynnikiem wpływającym na częstotliwość zjawiska może być rozwój internetu, a tym samym możliwość komunikowania się osób transpłciowych na skalę międzynarodową (Rzeczkowski, 2014) oraz poszukiwania pomocy w tym zakresie.

Okres adolescencji

Okres dorastania to znaczący etap, który wiąże się z pojawieniem się szeregu zmian dotyczących wszystkich obszarów funkcjonowania młodych ludzi: zaczynając od zmian biologicznych, poprzez rozwój w sferze emocjonalnej, poznawczej i społecznej, aż po ewolucję na płaszczyźnie seksualnej. Zmiany te następują szybko i intensywnie. Dorastanie można podzielić na tzw. wczesne dorastanie (10.–16. r.ż.) oraz tzw. późne dorastanie (16.–20. r.ż.). Okres ten rozpoczyna się w momencie pojawienia się symptomów dojrzewania biologicznego, tzn. od skoku pokwitaniowego oznaczającego gwałtowny przyrost masy i wzrostu ciała oraz wykształcenia się pierwszo- i drugorzędowych cech płciowych. Intensywnemu rozwojowi fizycznemu oraz hormonalnemu towarzyszy wzmożona pobudliwość oraz duża labilność emocjonalna (łatwość przechodzenia od radości do smutku) przy niewielkich umiejętnościach ich kontrolowania (Obuchowska, 1996). Adolescenci stają się również bardziej samodzielni w postrzeganiu i ocenianiu siebie, innych oraz świata, w którym funkcjonują. Pojawia się pytanie o tożsamość, czyli pytanie o to „Kim jestem?”. Rozwija się tożsamość płciowa, która chociaż kształtuje się przez całe życie, to kulminacja tego procesu osiągana jest w okresie adolescencji.

Formowanie tożsamości w okresie dorastania

Podstawowy mechanizm formowania tożsamości zakłada sekwencyjne następowanie dwóch procesów – procesu eksploracji oraz procesu podejmowania decyzji (Brzezińska, 2016). Pierwszy z nich zakłada aktywne poszukiwanie i eksperymentowanie w zakresie: podejmowania różnorodnych ról (zawodowych, politycznych, ideologicznych, płciowych), sprawdzania alternatywnych stylów życia, badania granic swoich i innych ludzi. Jest to powód, dla którego młodzi ludzie w tym wieku tak często decydują się na zachowania prowokacyjne, manifestacyjne, demonstracyjne. Sięgają po zachowania przerysowane, głoszą skrajne poglądy, kontrowersyjne opinie, czemu towarzyszą silne emocje (Brzeińska, 2016). Drugi proces obejmuje dokonywanie wyboru spośród wcześniej eksplorowanych możliwości i wzięcie odpowiedzialności za podjętą decyzję (Brzezińska, 2016). W związku z tymi dwoma procesami, Marcia (1966) rozróżnił cztery statusy tożsamości: 

  1. rozproszona, 
  2. lustrzana, 
  3. moratoryjna, 
  4. osiągnięta. 

Młody człowiek rozpoczyna okres adolescencji od tożsamości rozproszonej lub lustrzanej, a kończy na osiągniętej.

Tożsamość płciowa – klasyfikacja

Tożsamość płciowa jest jednym z elementów określających tożsamość człowieka. W głównej mierze jest determinowana czynnikami biologicznymi (Seligman i in., 2003). Niezgodność struktur biologicznych z odczuwaną płcią psychiczną jest powodem zaburzeń identyfikacji płciowej. ICD-10 rozróżnia następujące zaburzenia identyfikacji płciowej: transseksualizm u osób dorosłych oraz w dzieciństwie, transwestytyzm o typie podwójnej roli oraz zaburzenia identyfikacji płciowej nieokreślone.
Do tej pory w klasyfikacji transseksualności nie była uwzględniania kategoria młodzieży. Zmianę tę wprowadzono w DSM-V, rozróżniając między zaburzeniami tożsamości płciowej u młodzieży i dorosłych jako jedną kategorię, a zaburzeniami tożsamości płciowej u dzieci. W kolejnej wersji ICD-11 również planowane jest rozróżnienie na zaburzenia tożsamości płciowej młodzieży i dorosłych (gender incongruence of adolescence and adulthood) a zaburzeniami tożsamości płciowej w dzieciństwie (gender incongruence of childhood) (źródło: //icd.who.int/dev11/l-m/en). Do tej pory zwyczajowo zaburzenia tożsamości płciowej młodzieży były klasyfikowane zgodnie z kryteriami dla dorosłych i oceniane jako bardziej zbliżone do zaburzeń identyfikacji płciowych u dorosłych niż u dzieci (Leiblum, Rosen, 2005).
ICD-10 określa transseksualizm jako pragnienie życia i akceptacji w roli osoby o przeciwnej płci, zwykle związane z żądaniem doprowadzenia ciała za pomocą zabiegów chirurgicznych lub leczenia hormonalnego do postaci tak zbieżnej z preferowaną płcią, jak to tylko możliwe. Drugim, ważnym kryterium diagnostycznym jest czas trwania tożsamości transseksualnej – co najmniej 2 lata. Ostatnie kryterium zakłada, że zaburzenie to nie jest objawem innego zaburzenia psychicznego (np. schizofrenii) ani nie wiąże się z nieprawidłowościami chromosomalnymi. Transseksualistom towarzyszy niezadowolenie z powodu cech biologicznych, budowy ciała, niechęć do swoich genitaliów. Ciało, które posiadają, powoduje obrzydzenie, co może prowadzić do myśli i prób samobójczych (Cierpiałkowska, 2007).
Istotne jest rozróżnienie między transseksualizmem, transgenderyzmem oraz transwestytyzmem. Transseksualizm zakłada obecność pragnienia zmiany operacyjnej płci. Osoba z zaburzeniem tożsamości płciowej w postaci transgenderyzmu pragnie przynależeć do płci przeciwnej niż biologiczna i dąży do posiadania niektórych atrybutów tej odmiennej płci, np. poprzez poddanie się kuracji hormonalnej, mastektomii lub mammoplastyki. Pragnie posiadać jednak pewne stałe atrybuty odmiennej płci, nie tylko czasowe, np. ubranie, co różni ją od transwestyty. Transwestytyzm o typie podwójnej roli jest zaburzeniem identyfikacji płciowej obejmującym przebieranie się w ubrania przeciwnej płci w celu chwilowego doświadczenia przynależności do przeciwnej płci. Nie towarzyszy temu jednak podniecenie seksualne, co pozwala odróżnić ten typ zaburzeń od transwestytyzmu fetyszystycznego.
W ICD-10 znajduje się również jednostka kliniczna dotycząca zaburzenia dojrzewania seksualnego obejmującego doświadczanie cierpienia z powodu niepewności co do swojej tożsamości i orientacji seksualnej, co powoduje lęk lub depresję.

Proces diagnozy – na co być wrażliwym?

Okres dorastania to czas intensywnych zmian fizjologicznych, emocjonalnych, poznawczych oraz społecznych. Młodzież na tym etapie życiowym poddaje eksperymentowaniu i testowaniu możliwości działania własne i innych ludzi, bada granice dotyczące tego, co jest dozwolone społecznie. Moratorium psychospołeczne to społecznie usankcjonowane udostępnienie czasu nastolatkom na „próbowanie siebie” w różnych rolach. Dlatego zwłaszcza w tym czasie ważne jest, aby zachować wrażliwość oraz ostrożność w procesie diagnozy zaburzeń identyfikacji płciowej. Niezbędne dla uzyskania całościowego obrazu klinicznego nastolatka jest przeprowadzenie diagnozy formalnej oraz merytorycznej.

Formalna specyfika diagnozy nastolatka

Proces diagnozy w okresie dorastania przeplata się z jednoczesnym prowadzeniem terapii tak, aby pacjent młodzieżowy mógł swobodnie doświadczyć swojej tożsamości, omówić związane z nią problemy i lepiej określić siebie. Kluczowe w procesie diagnozy jest prawidłowe przeprowadzenie wywiadu seksuologicznego w celu zebrania szczegółowych informacji. W historii pacjenta warto zwrócić uwagę zwłaszcza na: zabawy dziecięce, sposób ubierania się w dzieciństwie, tożsamość płciową w dzieciństwie oraz obecną, przebieranie się w stroje płci przeciwnej, odczucia pacjenta względem własnego ciała, fantazje seksualne oraz masturbację, doświadczenia seksualne (Leiblum, Rosen, 2005).
Niezbędne jest, aby zarówno przy diagnozie, jak i projektowaniu pomocy zostały uwzględnione wpływy otoczenia, przede wszystkim rodziny (Brzezińska, 2003). Specyfika pracy diagnostycznej i terapeutycznej z nastolatkiem wiąże się z kontaktem z jego prawnymi opiekunami. To z rodzicami uzgadnia się formalne aspekty pracy, takie jak częstotliwość i terminy spotkań, czas trwania oddziaływań terapeutyczno-diagnostycznych, płatność oraz efekty spotkań. Z rodzicami zawsze przeprowadza się wywiad seksuologiczny, bowiem to oni zgłaszają młodą osobę do terapeuty. Rodzice często sami wykazują emocjonalne oraz behawioralne trudności w związku z niepewnością nastolatka wobec własnej tożsamości seksualnej. Wobec rodziców nastolatka można zaproponować następujące formy pomocy: poradnictwo, edukacja oraz psychoterapia systemu rodzinnego. Poradnictwo oraz edukacja są formami pomocy adresowanymi do osób zdrowych przeżywających trudności przystosowawcze lub brak wiedzy w problematycznym obszarze (Zielona-Jenek, 2009).
W procesie diagnozy i terapii ważne jest budowanie relacji opartej na zaufaniu i poczuciu akceptacji. Ważne jest, aby diagnosta zadawał otwarte pytania oraz aktywnie słuchał. Diagnosta powinien dostosować swój język do sposobu komunikacji adolescenta, stosować afirmacje i walidacje uczuć oraz przeżyć. Dla procesu zarówno diagnozy, jak i terapii istotne jest uświadomienie sobie przez psychologa ogromu cierpienia, jakiego doświadcza osoba pragnąca zmienić płeć. Poziom wrażliwości na wszelkie sygnały traktowania zgodnie z płcią biologiczną, a nie psychiczną przez otoczenie może być odbierana jako nieadekwatna lub nadmiarowa. Stąd oczekiwanie, by psycholog potrafił dostrzec i uszanować cierpienie osoby zgłaszającej się po pomoc. Kluczowy zatem wydaje się być okazywany szacunek i empatia względem przeżywającego cierpienie. Oddziaływania otoczenia rodzinnego oraz społecznego względem adolescenta będą w większości kładły nacisk na doprowadzenie do zgodności z płcią psychiczną. Dlatego zwłaszcza wobec młodzieżowego pacjenta przeżywającego niepewność wobec własnej tożsamości płciowej diagnosta powinien zachować neutralność, aby adolescent mógł rozwiązać dylemat w zgodzie ze sobą i swoim poczuciem przynależności do danej płci.
W procesie diagnozy psycholog może również korzystać z różnych dodatkowych metod diagnostycznych, takich jak metody projekcyjne (np. TAT), metody eksperymentalne (rysunek, opowiadanie, rzeźby, figurki) czy kwestionariusze (np. Inwentarz do Oceny Płci Psychologicznej). Diagnoza i terapia zaburzeń identyfikacji płciowej u nastolatków polega na postępowaniu obejmującym całą rodzinę i zintegrowaniu jej z zapewnieniem nastolatkowi wsparcia ze strony najbliższych.

DIAGNOZA FORMALNA

Działania i sposoby zbierania danych diagnostycznych

  • proces diagnozy i terapii to procesy przeplatane,
  • wywiad seksuologiczny jako konieczna część diagnozy,
  • specyfika pracy z nastolatkiem polega na współpracy z rodzicami,
  • budowanie przymierza terapeutycznego z nastolatkiem dostosowanego do jego możliwości,
  • metody eksperymentalne – rysunek, opowiadanie, rzeźby, figurki,
  • kwestionariusze, np. IPP – Inwentarz do Oceny Płci Psychologicznej,
  • metody projekcyjne, np. TAT.

Merytoryczna specyfika diagnozy nastolatka

Normatywny przebieg okresu dorastania wiąże się z wieloma pytaniami i wątpliwościami względem własnej tożsamości, w tym płciowej. W związku z tym nie wszystkie wątp-liwości, które prezentują p...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy