Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

22 marca 2018

NR 8 (Marzec 2018)

Emocje wobec problematyki śmierci
jak przejść kolejne etapy procesu żałoby

0 404

Czy emocje związane ze śmiercią i żałobą są jak „buty” przygotowane do włożenia – czekają wyczyszczone, stosowne do okazji i gotowe do drogi, czy też może leżą schowane na dnie szafy, zapomniane lub ignorowane, brudne i niewygodne?

Oto dylematy dotyczące współczesnego człowieka, który stoi wobec problematyki śmierci. Zadajemy sobie pytanie: czy śmierć nas dotyczy, czy może dotyka tylko innych osób? Może ludzkość wynajdzie cudowny eliksir młodości i wiecznego życia, który uchroni nas od bólu, śmierci i straty? Środki przekazów społecznych niemal codziennie bombardują nas obrazami śmierci w wyniku wojen, ataków terrorystycznych, zabójstw czy wypadków.

Śmierć stała się z jednej strony codziennym obrazem, który dobrze sprzedaje się w mediach, budującym wysoką oglądalność, z drugiej – powszechnie eksponowana traci swoją dramaturgię, staje się trywialna. Równoległy, niemal tak samo nośny komunikat medialny dotyczy kreowania i propagowania młodości, nieskazitelnej urody, zdrowego stylu życia jako synonimów sukcesu i drogi do szczęścia. Przekazy te mogą powodować uruchomienie mechanizmu zaprzeczania śmierci, wyparcia – mnie to nie dotyczy, być może inni giną, cierpią, starzeją się, ale mnie to nie spotka. Powstaje swoiste zjawisko tabu, o którym nie wolno lub nie wypada mówić, pisać, ale także myśleć czy odczuwać.

Prawidłowe podejście do osób w żałobie powinno polegać na normalizacji przeżyć, pomocy w poradzeniu sobie z własnymi emocjami, zwłaszcza z lękiem związanym z utratą oraz złością, najtrudniej chyba tolerowaną w kontekście śmierci. 

Tabu śmierci

W psychologii tabu oznacza „potępiany lub zakazany czyn, przedmiot lub zachowanie”[2]. Tabu – w ogólnym rozumieniu – to silny zakaz kulturowy, którego złamanie wywołuje ostrą, czasem nawet gwałtowną reakcję ze strony innych osób, odbierających takie zachowanie jako zagrażające strukturze i integralności danej społeczności, a więc skrajnie niebezpieczne dla danego systemu. Tabu może obejmować miejsca, przedmioty, osoby, czynności lub zagadnienie, w stosunku do których istnieje „zmowa milczenia”. Funkcjonujące w danym systemie – kulturowym, rodzinnym czy jakimkolwiek innym – tabu jest rodzajem cenzury, zwykle głęboko wyuczonej i zintegrowanej w trakcie procesu wychowawczego. Tabuizacja tematu śmierci przybiera różne formy w zależności od kręgu kulturowego oraz środowiska, w którym żyjemy. Niektórzy badacze wskazują na brak adekwatnych wypowiedzi zarówno w kontekście bezpośrednich, jak i kulturowych przekazów dotyczących zjawiska umierania. W ten obraz wpisuje się także powszechny przekaz medialny. Tabuizacja i eufemizacja tematu śmierci może mieć związek z fantazją, że niemówienie stanie się próbą ochrony osoby zagrożonej śmiercią lub przeżywającej żałobę przed trudnymi emocjami związanymi ze stratą. Żal, smutek, ból straty, ale i złość czy poczucie bezradności są uczuciami nieodłącznie związanymi z odchodzeniem3. Śmierć poprzez swoją nieuchronność i naszym brakiem kontroli nad nią staje się tematem trudnym, więc niechcianym i ignorowanym, co w konsekwencji prowadzi do uruchomienia mechanizmów obronnych w postaci unikania emocjonalnego, zaprzeczania, wyparcia. Paradoks potrzeby ochrony przed przeżywaniem negatywnych emocji powoduje poczucie nierealności i depersonalizację śmierci, rodzi fałszywe wyobrażenie, że „nas to nigdy nie spotka”. 

Mimo tego śmierć stanowiąca nieodłączny element życia, do której zmierzamy każdego dnia, dotknie wszystkich, niezależnie od płci, wieku, statusu materialnego czy społecznego.

Żałoba

Współczesny człowiek, żyjący w chaosie informacyjnym, może mieć znaczne trudności z przeżywaniem żałoby po stracie. Utrata, zwłaszcza osób bliskich, wywołuje wiele silnych emocji, często ból i pustka stają się tak intensywne, że trudno odnaleźć równowagę po stracie. Oczywiście sama żałoba i sposób jej przeżywania jest procesem wysoce zindywidualizowanym oraz dynamicznym – w dużej mierze zależnym od kultury, w której żyjemy, od relacji, jaką jednostka tworzyła wcześniej ze zmarłym. Ważny okazuje się też sposób, w jaki doszło do straty: czy śmierć była nagła czy nastąpiła w efekcie długotrwałej choroby, która w pewnym sensie pozwoliła na poznawcze „oswojenie” się z myślą o możliwej stracie, dała czas na pożegnanie. W opracowaniach dotyczących tematyki śmierci podkreśla się także znaczenie czynników osobowościowych żałobników, styl ich pierwotnego przywiązania, sposoby radzenia sobie ze stresem oraz dostęp do systemów wsparcia społecznego.

Oto dylematy dotyczące współczesnego człowieka, który stoi wobec problematyki śmierci. Zadajemy sobie pytanie: czy śmierć nas dotyczy, czy może dotyka tylko innych osób? Może ludzkość wynajdzie cudowny eliksir młodości i wiecznego życia, który uchroni nas od bólu, śmierci i straty? Środki przekazów społecznych niemal codziennie bombardują nas obrazami śmierci w wyniku wojen, ataków terrorystycznych, zabójstw czy wypadków.

Rytuały dotyczące pochówku oraz żałoby zmieniały się na przestrzeni wieków, wcześniej cała społeczność uczestniczyła w obrzędach kultywowanych i przekazywanych sobie przez pokolenia. Współczesny człowiek pozostaje często samotny, zarówno w obliczu własnego zbliżającego się kresu, jaki i w sytuacji utraty najbliższych. Śmierć została odsunięta od rodziny, domu i najbliższych na rzecz odpowiednich instytucji, np. szpitala czy hospicjum oraz profesjonalnie przygotowanych osób, które „wiedzą lepiej”, jak należy się zachowywać i co robić ze zmarłym. Tym niemniej – pozostają jeszcze emocje doświadczane przez tych, którzy odczuwają stratę, cierpią i często mają wątpliwości, czy wypada pozwolić sobie na ich przeżywanie. Żałoba nie stanowi odrębnej jednostki chorobowej w międzynarodowych klasyfikacjach chorób ICD-10 czy DSM-5. Żałoba jest naturalną reakcją na krytyczne wydarzenie, jakim jest strata bliskiej osoby. Często pojawia się także w reakcji na utratę innego, szczególnie ważnego dla nas obiektu, np. pracy, domu, ukochanego zwierzęcia. Stanowi proces psychofizjologicznej, somatycznej i społecznej reakcji na stres[4]. Proces żałoby może wiązać się z symptomami somatycznymi i psychicznymi, które po upływie pewnego czasu powinny zmniejszać swoje nasilenie, aż do wygaśnięcia.

Fazy żałoby

Przeżywanie żałoby zaczyna się zwykle od zaprzeczania, a kończy pogodzeniem z utratą. W procesie tym możemy wyróżnić fazy: w pierwszej osoba po stracie doświadcza szoku, nie przyjmuje do wiadomości faktu śmierci, zaprzecza. W drugiej pojawia się ból, cierpienie, tęsknota, smutek i lęk, jak sobie poradzi bez bliskiej osoby. Dodatkowo często przeżywa poczucie winy lub szuka winy innych osób, które być może przyczyniły się lub nie zapobiegły śmierci, złości się. W trzeciej fazie następuje stopniowa akceptacja zmiany i adaptacja do życia, które toczy się dalej, mimo że bliska osoba odeszła. Pojawiają się nowe sposoby radzenia sobie, nowe aktywności i gotowość do nawiązywania innych relacji[5].

Żałoba jest procesem, w którym śmierć bliskich powoduje uruchomienie lęku związanego z brakiem poczucia bezpieczeństwa, kontroli i przewidywalności, szczególnie w przypadku śmierci nagłej.

Pozostają jeszcze emocje doświadczane przez tych, którzy odczuwają stratę, cierpią i często mają wątpliwości, czy wypada pozwolić sobie na ich przeżywanie. Żałoba nie stanowi odrębnej jednostki chorobowej w międzynarodowych klasyfikacjach chorób ICD-10 czy DSM-5. Żałoba jest naturalną reakcją na krytyczne wydarzenie, jakim jest strata bliskiej osoby. Często pojawia się także w reakcji na utratę innego, szczególnie ważnego dla nas obiektu, np. pracy, domu, ukochanego zwierzęcia. Stanowi proces psychofizjologicznej, somatycznej i społecznej reakcji na stres. Proces żałoby może wiązać się z symptomami somatycznymi i psychicznymi, któ...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy