Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diagnoza psychologiczna zaburzeń obrazu ciała w anoreksji i bulimii psychicznej

Artykuły z czasopisma | 30 września 2017 | NR 2
669

Diagnoza psychologiczna zaburzeń obrazu ciała stanowi ważny element kompleksowej diagnozy medycznej anoreksji i bulimii psychicznej. Prawidłowe rozpoznanie zniekształceń obrazu ciała w zaburzeniach odżywiania stanowi istotny element wspierający proces leczenia od samego początku jego trwania. Celem artykułu jest wskazanie na podstawowe psychologiczne kryteria rozpoznania specyfiki zniekształceń obrazu ciała w przebiegu anoreksji i bulimii psychicznej.

Kryteria przyjęte do rozpoznania specyfiki zniekształceń obrazu ciała sporządzono i zaproponowano (jako istotne w diagnozie psychologicznej osób z zaburzeniami odżywiania) na podstawie źródeł literatury oraz wyników badań empirycznych u wielu autorów zajmujących się pomiarem cech psychologicznych osób chorujących na anoreksję i bulimię psychiczną.

POLECAMY

Materiał źródłowy przedstawiający badania ostatnich kilkunastu lat dotyczący psychologicznych cech i osobowości osób chorujących na anoreksję i bulimię psychiczną pozwala na wyodrębnienie pewnych specyficznych cech osobowościowych oraz zniekształceń obrazu ciała, które tworzą dominujący profil psychologiczny funkcjonowania omawianej grupy chorych. Współczesna psychiatryczno-psychologiczna literatura potwierdza różnorodność i wielość czynników w genezie zaburzeń odżywiania oraz konieczność wieloaspektowego podejścia do leczenia tej grupy chorych. Natomiast poszukiwanie psychologicznych mechanizmów tkwiących u podłoża rozwoju zaburzeń obrazu ciała można rozpatrywać z perspektywy wielu teorii psychologicznych, m.in. współczesnych teorii psychoanalitycznych, podejścia psychodynamicznego oraz socjokulturowych. Wpływ socjokulturowy mass mediów rozumiem jako uznanie znaczącej roli zinternalizowanych wzorców rodzinnych w kształtowaniu wizerunku cielesności osoby chorującej na anoreksję lub bulimię psychiczną.

Badania ostatnich lat wskazują na zasadność odchodzenia od terapeutycznych modeli skoncentrowanych w leczeniu na konkretnym typie choroby na rzecz modelu transdiagnostycznego, w którym kierunek leczenia dostosowany jest nie tylko do nozologicznej diagnozy, ale także do profilu cech psychologicznych i nasilenia zniekształceń obrazu ciała.

Diagnoza psychologiczna służy właśnie takiemu podejściu do leczenia i tym samym stanowi istotne uzupełnienie diagnozy medycznej konkretnego typu zburzenia odżywiania według ICD10. Diagnoza psychologiczna zniekształceń obrazu ciała to podstawowy element pozwalający nakreślić kierunek leczenia w zaburzeniach odżywiania.

Kryteria stosowane w diagnozie psychologicznej

W diagnozie psychologicznej obrazu ciała, a tak naprawdę specyfiki doświadczania własnej cielesności w zaburzeniach odżywiania, warto uwzględnić dwie grupy kryteriów.

Pierwsza grupa powinna obejmować kryteria pozwalające rozpoznać ogólny poziom zaburzeń w funkcjonowaniu psychicznym osoby z zaburzeniami odżywiania, tj.:

  • diagnozę psychologiczną struktury osobowości osoby chorej na anoreksję, bulimię psychiczną czy zespół kompulsywnego objadania się (diagnoza dotyczy tego, czy jest to poziom: neurotyczny, borderline czy psychotyczny),
  • diagnozę poziomu nasilenia cech psychologicznych typowych dla chorujących na zaburzenia odżywiania, a szczególnie: perfekcjonizmu, świadomości interoceptywnej, kompulsywności (impulsywności), fobii tłuszczu, lęku przed własnym dojrzewaniem, poczucia niskiej wartości, nieufności i niepewności w budowaniu emocjonalnych i interpersonalnych relacji.

Druga grupa kryteriów powinna odwoływać się bezpośrednio do psychologicznej (psychometrycznej i klinicznej) oceny występujących u osoby zniekształceń w zakresie obrazu ciała. Należy zaznaczyć, że definiując kryteria obrazu ciała w tym artykule, uwzględnia się nie tylko kryteria ustosunkowania się osoby do jej wyglądu zewnętrznego i wizerunku ciała, ale też (a może przede wszystkim) uwzględnia się kryteria pozwalające opisać specyfikę emocjonalnego i poznawczego doświadczania własnej cielesności (odczuwanych emocji i myśli w relacji do własnego ciała, postrzegania ciała jako obiektu służącego do kontaktu z innymi ludźmi i rozwijającego pod wpływem doświadczeń autobiograficznych). Diagnoza psychologiczna winna obejmować poza oceną ogólnej akceptacji/nieakceptacji wizerunku ciała (zadowolenia/niezadowolenia z ciała), także inne elementy, tj. zaburzenia w zakresie schematu ciała oraz opis dominujących emocji oraz myśli, jakie osoba chorująca na zaburzenia odżywiania (np. anoreksję czy bulimię psychiczną) ujawnia w relacji do własnego ciała.

Reasumując, w diagnozie zniekształceń w doświadczaniu własnej cielesności warto uwzględnić kryteria podstawowe opisujące tzw. globalny poziom zniekształceń obrazu własnego ciała w zakresie schematu ciała, związanych z odczuwaniem ciała emocji i myśli oraz antyzdrowotnych (restrykcyjnych i impulsywnych) zachowań wobec ciała (wobec jedzenia oraz aktywności fizycznej).

Dokonując podsumowania podstawowych kryteriów niezbędnych do psychologicznej diagnozy obrazu ciała osób z zaburzeniami odżywiania, uwzględniamy dwa poziomy tejże oceny:

  • diagnozę psychologiczną obrazu ciała,
  • diagnozę sylwetki cech psychologicznych i struktury osobowości.

Przedstawmy krótki zarys kryteriów jednego i drugiego poziomu przeprowadzania diagnozy w omawianych typach zaburzeń.

Cechy psychologiczne, których nasilenie warto sprawdzić celem doprecyzowania siły ich korelacji ze zniekształceniami obrazu ciała

poziom perfekcjonizmu – cecha psychologiczna charakteryzująca poziom nasilenia dążenia do stawiania na najwyższym miejscu osiąganie wysokich celów i najwyższych możliwych standardów dla osobistych osiągnięć oraz nasilenie potrzeby spełniania wysokich norm związanych z oczekiwaniami otoczenia społecznego;
poziom świadomości interoceptywnej – cecha opisująca poziom nasilenia kontroli osoby nad płynącymi z jej ciała bodźcami i emocjami oraz opisująca poziom dezorientacji w obszarze rozpoznawania przez jednostkę jej własnych stanów wewnętrznych i płynących z ciała bodźców. Poziom deficytów w zakresie świadomości interoceptywnej pozostaje w związku z kontrolą impulsów osoby z zaburzeniami odżywiania;
poziom poczucia bezwartościowości – podmiotowa tendencja opisująca poziom nasilenia u osoby jej poczucia niekompetencji, nieskuteczności i niskiej własnej wartości;
poziom nieufności i niepewności w budowaniu relacji interpersonalnych – poziom ujawnianych trudności w wyrażaniu osobistych myśli oraz uczuć w obliczu osób trzecich, a także trudności w budowaniu z innymi emocjonalnej więzi;
poziom lęku przed własnym dojrzewaniem – poziom niepokoju i obaw przed psychoseksualnym dojrzewaniem i nasilenie pragnień powrotu do tzw. bezpieczeństwa okresu dzieciństwa oraz tęsknoty za matczyną opieką tego okresu.

 

Psychologiczne kryteria w diagnozie obrazu ciała ocena kliniczna na podstawie wywiadu klinicznego i rozmów psychologicznych

Wskaźnik masy ciała BMI. 
Przystępując do diagnozy psychologicznej, należy określić wartość wskaźnika masy ciała BMI, często wymienianego w grupie czynników wyjaśniających niezadowolenie z własnego ciała. Wskaźnik BMI jest definiowany w literaturze jako współczynnik powstały przez podzielenie masy ciała podanej w kilogramach przez kwadrat wysokości podanej w metrach. Dla osób dorosłych wartość BMI wskazuje według podstawowej klasyfikacji: < 16,0 – wygłodzenie; 16,0–16,99 – wychudzenie (często spowodowane przez ciężką chorobę lub anoreksję); 17,0–18,49 – niedowagę; 18,5–24,99 – wartość prawidłową; 25,0–29,99 – nadwagę; 30,0–34,99 – I stopień otyłości; 35,0–39,99 – II stopień otyłości (otyłość kliniczna); ≥ 40,0 – III stopień otyłości (otyłość skrajna). W ocenie zniekształceń obrazu ciała warto uwzględnić, na ile wskaźnik BMI u danej osoby prezentującej określony typ zaburzeń odżywiania (np. w anoreksji typu restrykcyjnego czy bulimicznego) odbiega od subiektywnej oceny obrazu własnego ciała przez chorującą osobę. Istotny jest stopień rozbieżności pomiędzy realnym BMI, a tym, czy osoba chora adekwatnie dostrzega wagę ciała i w konsekwencji, jak postrzega wizerunek własnego ciała. Im bardziej realne BMI odbiega od subiektywnej oceny wizerunku ciała samego badanego, tym większy jest poziom zniekształceń obrazu własnego ciała. Ma to szczególne znaczenie, kiedy osoba postrzega własne ciało jako otyłe, grube, a BMI realnie mieści się na poziomie wyniszczenie czy niedowagi. Mamy wtedy do czynienia często z osobą o typie anoreksji restrykcyjnej czy bulimicznej. W przypadku osoby z bulimią waga ciała i realne BMI mieści się zwykle w normie, natomiast poziom zniekształceń postrzegania obrazu ciała może powodować, że osoba widzi siebie jako grubą, otyłą. Niemniej jednak tutaj zagrożenie wyniszczenia ciała wynikające z niskiej wagi ciała jest mniejsze, albowiem waga ta mieści się często realnie w granicach normy. W tym przypadku zagrożenie życia wynika bardziej z niebezpiecznych cykli bulimicznych.

Ocena ogólna negacji własnego ciała 
jako całości (ocena stosunku do własnego ciała: negatywny/negatywny stosunek do ciała).

Ocena schematu ciała 
Adekwatność osoby do oceny wielkości i miejsca, jakie zajmuje własne ciało w przestrzeni, tj. adekwatności percepcji rozmiarów ciała jako całości oraz jego poszczególnych części.

Ocena adekwatności percepcji i zniekształceń wielkości, kształtu ciała i poczucia jego granic 
obejmuje ocenę poziomu świadomości własnego ciała, tj. adekwatności poczucia granic ciała, zdolności osoby do wyraźnego oddzielenia przez nią jej ciała od otaczającego świata zewnętrznego, co umożliwia jej postrzeganie siebie jako istoty ucieleśnionej, skończonej i różnej od innych.

Charakterystyka poziomu i charakteru doświadczanych emocji względem własnego ciała 
–ocena poziomu nasilenia lęku przed przytyciem (fobii tłuszczu) – zaabsorbowania dążeniem do szczupłości, pragnieniami bycia szczuplejszym oraz nasilenia niepokoju i obaw przed przybraniem na wadze.

Charakterystyka dominujących myśli względem własnego ciała 
szczególnie tych, które opisują poziom nasilenia myśli tendencji bulimicznych. Dominacja takich myśli oznacza poznawczą tendencję do rozwijania obsesyjnych myśli i dokonywanych interpretacji, skupiających się szczególnie na tematyce jedzenia, objadania się i potrzebie („gotowości do”) stosowania kompensacyjnych zachowań celem redukcji wagi ciała i pozbycia się spożytego pokarmu z żołądka.

Charakterystyka poziomu nasilenia zachowań restrykcyjnych i kompulsywnych 
(impulsywnych) wobec jedzenia i aktywności fizycznej. Istotnym jest ocena nasilenia (częstotliwości występowania) u osoby chorej szczególnie restrykcyjnych diet, głodówek, prowokowanych wymiotów oraz różnych sposobów przeczyszczania ciała bez wskazań zdrowotnych).

 

Diagnoza sylwetki psychologicznej osoby z zaburzeniami odżywiania

Dokonując diagnozy psychologicznej pewnych, dominujących często u wskazanej grupy chorych cech psychologicznych, warto także odwołać się do badania struktury osobowości, jeśli to tylko możliwe. Można w tym celu wykorzystać metodę kliniczną (wywiad kliniczny, rozmowy psychologiczne oraz eksperyment kliniczny, testy projekcyjne), a także metodę psychometryczną (np. Kwestionariusz zaburzeń Odżywiania EDI w opracowaniu D. Garnera, Inwentarz Osobowości MMPI 2).

Wskazując na istotność pewnych cech psychologicznych pozwalających opisać ogólne funkcjonowanie psychiczne osób z zaburzeniami odżywiania, warto w procesie diagnozy psychologicznej uwzględnić jeszcze jeden istotny czynnik – jest nim poziom struktury osobowości. Powyższe kryterium pozwala wyjaśnić głębiej dynamikę procesów nieświadomych i mechanizmów obronnych oraz ich wpływu na doświadczanie własnej cielesności i poziomu zniekształceń obrazu ciała w zaburzeniach odżywiania.

Niezależnie od posiadanej przez osobę diagnozy anoreksji i bulimii psychicznej (ICD10) każda z nich prezentuje zróżnicowany typ struktury osobowości. Nie tylko objaw i jego nasilenie, ale także – a może przede wszystkim – poziom patologii organizacji struktury osobowości wyznacza kierunek i stosowane procedury psychoterapeutyczne w przebiegu całego procesu leczenia. Z tego powodu warto zwrócić uwagę w badaniu kli...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy