Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

13 marca 2018

NR 6 (Listopad 2017)

Co mówi o nas nasz „brzuch” i talerz?
W kulturze (nie) jedzenia

428

Problematyka odżywiania jako objaw

Abstrahując od typowych zaburzeń odżywiania, szeroko pojęta tematyka jedzenia/odżywiania jest jednym z częstszych tematów pojawiających się w dialogu terapeutycznym. Czasem jest to główny problem, innym razem wątek poboczny wpleciony w szerszy kontekst. „Mój brzuch zatruwa mi życie, taki wstrętny kawał mięsa, nie mogę przez niego nigdzie wyjść na spokojnie”, „Czuję mdłości i odruch wymiotny w sytuacjach intymnych”, „Albo się głodzę i nic nie jem, albo jem wszystko, co mam pod ręką, bo jest mi źle”, „Moje dziecko nie chce jeść wielu potraw”, „Muszę zrobić operację mięśni brzucha po ciąży”, „Jedyne, 
co nas jeszcze łączy, to zamiłowanie do jedzenia” – słyszę często w gabinecie. Powyższe przykłady ilustrują wagę oraz różnorodne znaczenie dyskursów dotyczących jedzenia w naszym życiu i funkcjonowania na różnych poziomach. Warto zatem przyjrzeć się tej tematyce w szerszym kontekście.

Żyjemy po to, aby jeść czy jemy po to, aby żyć?

„Jedzenie jest czymś więcej niż odżywianiem (…), jego wytwarzanie, przygotowanie i konsumowanie stwarzają rytuały i zachowania magiczne” (Fernandez-Armesto, 2003, s. 15; za: Józefik, 2014). Barbara Józefik (2014) podkreśla, że fakt, iż od odżywiania zależy nasze życie, czyni relację karmienia czymś wyjątkowym. Można powiedzieć, że jest ono niezwykle ważną osią rozwoju więzi wczesnodziecięcych i zazwyczaj pełni istotną rolę w całym systemie rodzinnym. Przyglądając się zarówno powyższym przykładom, ale i sytuacjom codziennym, zauważamy, że jedzenie można powiązać zarówno z uczuciami, potrzebami, jak i konfliktami wewnętrznymi sygnalizowanymi poprzez określone zachowania związane ze spożywaniem pokarmów czy ich odmową. W jedzenie wplecione zostają zatem wątki koncentrujące się na tożsamości, seksualności, roli kobiecej i męskiej, przynależności etnicznej, religijnej i wiele innych. Współczesna kultura promuje swoistą uważność na to, co spożywamy w kontekście diety, zdrowego żywienia czy ideału szczupłości. Jednocześnie staje się w coraz większym stopniu wzbogacana różnorodnymi treściami skoncentrowanymi wokół jedzenia i określonymi zachowaniami oraz postawami kulinarnymi podkreślającymi styl życia. Przykładem tego mogą być chociażby liczne programy telewizyjne skoncentrowane wokół tematyki przygotowania i spożywania posiłków czy czasopisma poświęcone jedzeniu. Czasem możemy mieć poczucie podwójności i pomieszania, gdyż z jednej strony „powinniśmy” jeść barwnie, kolorowo, wielokulturowo i różnorodnie, a z drugiej ograniczać się, by wyglądać jak gwiazdy z okładek czasopism lub najlepiej jedno i drugie jednocześnie. Wielość znaczeń, jakimi nasycona jest tematyka odżywiania, sprawia, że psychoterapeuta niczym detektyw „bada” powiązanie między dyskursami jedzenia czy trudnościami wokół niego a treściami psychicznymi.

Funkcje i dyskursy jedzenia

Praca terapeutyczna związana z obszarami odżywiania wymaga zatem zrozumienia i osadzenia trudności czy zaburzeń w szerszym kontekście danej osoby. Ich wyjaśnienie wiąże się niejako z poszerzeniem znaczeń w odniesieniu do konkretnej jednostki oraz jej sytuacji. Czym innym będzie odmowa jedzenia u przedszkolaka, a czym innym ograniczanie jedzenia przez nastolatkę. Często, a może nawet przeważnie bywa tak, że zaburzenia odżywiania stanowią wierzchołek góry lodowej, pod którym można odnaleźć pozornie całkiem odległe teoretycznie wątki. W tym kontekście niezwykle istotne wydaje się uporządkowanie funkcji oraz dyskursów związanych z jedzeniem. Podążając za przykładami zawartymi w pozycji Profesor Barbary Józefik Kultura, ciało, (nie) jedzenie, terapia. Perspektywa narracyjno-konstrucjonistyczna w zaburzeniach odżywiania (2014), przyjrzyjmy się różnym znaczeniom, wokół których koncentruje się problematyka odżywiania.

Jedzenie jako okazywanie miłości i troski

Kto z nas nie kojarzy powiedzenia „przez żołądek do serca”. Jedzenie często służy nam jako wyraz miłości, troski oraz opieki. W naszej kulturze, w której zwłaszcza w starszych pokoleniach okazywanie uczuć pozytywnych wprost wydaje się często budzić zawstydzenie czy zakłopotanie, komunikowanie emocji poprzez jedzenie stanowi bezpieczną formę ich wyrazu. Dbałość i pieczołowitość w przygotowaniu potraw wkomponowane są w starania o utrzymanie dobrych relacji w rodzinie czy w związku. Oznacza to, że spożycie bądź odmowa przyjmowania pokarmów mogą być traktowane jako symboliczne odwzajemnienie lub analogicznie odrzucenie uczuć. Można mnożyć tutaj różnorodne przykłady, jak chociażby potrawy przygotowane na specjalne życzenie (mam ochotę zjeść karpatkę, taką jak robiłaś kiedyś) czy związane z konkretnymi upodobaniami (bo Jacuś tak bardzo lubi pierogi) albo słodycze przynoszone wnukom przez babcie i dziadków jako wyraz „rozpieszczania” i wyjątkowego traktowania. Tymczasem współcześni rodzice coraz częściej reagują wzburzeniem na tego typu gesty, usiłując chronić dzieci przed glukozą w tej formie. Może to czasem rodzić konflikty rodzinne i międzypokoleniowe. Okazuje się tym samym, iż określenie tego, co może być wyrazem dbania, opieki i troski oraz tego, co tym dbaniem już nie jest lub co jest jego drugim krańcem, zwanym „zaniedbaniem”, staje się w dużej mierze relatywne i uzależnione od perspektywy patrzącego. W niektórych środowiskach uważano bądź uważa się nadal, że zdrowe i zadbane dziecko ma być z założenia pulchne. Podczas gdy z innej perspektywy przekarmienie w tak zwanym okresie krytycznym (choć nie tylko) stanowi wyraz niedbałości czy może nawet krzywdy w stosunku do potomstwa. Coraz częściej rodzice kładący nacisk na zdrową dietę swojego dziecka poszukują potraw pochodzących z ekologicznych źródeł, naturalnych, jak najmniej modyfikowanych i przetwarzanych oraz mniej skażonych.

Psychoterapeuta niczym detektyw „bada” powiązania między dyskursami jedzenia czy trudnościami wokół niego a treściami psychicznymi.

Także w potocznym rozumieniu przyjmuje się, że wspólne spożywanie posiłków stanowi niejako spoiwo wzmacniające więzi i podtrzymujące rodzinną tożsamość. Tym samym brak wspólnego zasiadania przy stole może być wyrazem deficytów w obszarze bliskości i wspólnej tożsamości. Niejednokrotnie rodzice młodych dorosłych, ale i nie tylko, zapraszają ich na wspólne obiady, co daje poczucie więzi i członkostwa, podczas gdy niechęć do nich czy odmowa mogą wiązać się z postawą oddzielenia się, wyznaczenia granic indywidualnych czy zaznaczenia odrębności. Badania longitudalne (Neumark-Sztainer i in., 2008) pokazały, że adolescenci, którzy spożywali pięć lub więcej posiłków w tygodniu wspólnie z rodziną, są mniej narażeni na skrajne wahania wagi i rozwój zaburzeń odżywiania.

W tym kontekście istotna wydaje się być wartość jedzenia jako afrodyzjaku wykorzystywanego w rytuałach uwodzenia czy okazywania miłości erotycznej. Niejednokrotnie w magiczny sposób przypisuje się wówczas jedzeniu moc wzmacniania potencji czy uczuć. Oprócz tego sam rytuał wspólnego spożywania posiłku może stanowić element tak zwanej „gry wstępnej” zapraszającej do relacji seksualnej. Wyrazem szczególnej zażyłości i miłości wydają się być również „niespodzianki” związane z jedzeniem, np. tak zwane śniadanie do łóżka czy zapraszanie do wyjątkowych, ekskluzywnych miejsc. Ilustrować to mogą modne w ostatnim czasie kolacje w ciemności, gdzie w specjalnych miejscach tworzona jest przestrzeń do tego, by bez światła realizować niesamowity spektakl zmysłów, jakim jest „Dine in the Dark”.

Jedzenie jako wyraz poczucia bezpieczeństwa, przyjemności i pocieszenia

„Pełna lodówka” niejednokrotnie stanowi wyraz stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa, daje komfort psychiczny, czasem jest jednak wynikiem niedostatku czy nawet głodu we wcześniejszych okresach życia lub poprzednich pokoleniach. Wypełnianie lodówki staje się wówczas sposobem radzenia sobie z traumatyczną przeszłością. Badania (Polivy i in., 1994) potwierdzają, że nadmiarowa potrzeba gromadzenia jedzenia i koncentracja na nim pojawiają się przykładowo u byłych więźniów obozów koncentracyjnych posiadających doświadczenia związane z ekstremalnym głodem. Okazuje się, że obawa przed głodem utrzymuje się nawet wtedy, gdy sytuacja ulega normalizacji.

Posiadanie i spożywanie jedzenia także w innych kontekstach wiąże się często z poczuciem bezpieczeństwa, redukcją lęku czy napięcia oraz spokojem i beztroską. Pracując z dziećmi i młodzieżą, wykorzystuję ćwiczenie pod tytułem „Ignaś jest smutny, dorysuj mu coś, co poprawi mu humor”. Rzadko zdarza się, by w obrazach tworzonych przez moich małych

Pacjentów/Klientów zabrakło wątków związanych z jedzeniem – bo co poprawi Ignasiowi lepiej humor, jeśli nie gorące kakao czy lody. Spożywanie posiłków kojarzy się z przyjemnością, uspokojeniem i relaksem. Może być nagrodą, pocieszeniem lub sposobem radzenia sobie z napięciem i stresem. W amerykańskich (i nie tylko) filmach zrozpaczeni bohaterowie sięgają po pudło lodów. Wykorzystywanie jedzenia jako metody radzenia sobie z redukcją stresu szczególnie często może być realizowane przez osoby, które nie potrafią werbalizować swoich trudności i rozmawiać o nich, nie posiadają adekwatnych sieci wsparcia bądź jedno i drugie jednocześnie. Warto podkreślić, iż gratyfikacja związana z pożywieniem jest natychmiastowa, a ewentualne konsekwencje w postaci zbędnych kilogramów odroczone w czasie, stąd trudno zastąpić je czymś, co wymaga większego wkładu i nie daje szybkich rezultatów. Podobną funkcję może też pełnić alkohol czy inne używki mające „pomagać” w radzeniu sobie z troskami. Tym bardziej staje się to widoczne w kulturze promującej hedonizm i pragnienie nieustannego szczęścia, zadowolenia oraz cielesnej rozkoszy.

W opozycji do tego pojawia się ścisk żołądka i niechęć bądź niemożność spożywania pokarmu jako wyraz lęku, stresu i napięcia. Obniżenie nastroju może prowadzić do pogorszenia apetytu i brak łaknienia może być wyrazem trudnych przeżyć. Podobnie odruch wymiotny może być związany z dyskomfortem psychicznym, poczuciem niesmaku i odrazy. Bohaterowie filmów po dokonaniu zbrodni często wymiotują w toalecie. Okazuje się zatem, że ten sam objaw – na przykład silne napięcie – może powodować zarówno wzrost, jak i spadek apetytu.    

Jedzenie w kontekście wychowania, hierarchii władzy i kontroli

Gdziekolwiek zlokalizowany jest stół: w kuchni, jadalni, salonie czy restauracji itp., może stać się on terenem „musztry rodzinnej”. Wiele zasad tak zwanych dobrych manier umieszczonych jest bowiem w tej okolicy. 

To tutaj często rodzice wychowują swoje dzieci, dając reprymendy, przypominając, napominając, mówiąc czy przytaczając metaforyczne obrazy: „Jak pies je, to nie szczeka”, „Nie kładziemy łokci na stole”, „Nie ciamkaj”, „Zamykaj buzię, jak jesz”, „Siedź prosto”, „Nie baw się jedzeniem”, „Nie grymaś” i wiele innych. Przymuszanie do jedzenia, kapryszenie dzieci i relacje przy stole często wpływają na to, co dzieje się w rodzinie i odwrotnie – obrazują czy symbolizują relacje i dynamikę rodzinną. Warto być zatem na to uważnym.

Barbara Józefik (2014) podkreśla, że spożywanie pokarmów stanowi także ilustrację problemu hierarchii władzy w rodzinie czy danej grupie społecznej. Konieczne okazuje się dostosowanie do reguł panujących w danej rodzinie, wspólnocie społecznej czy ustalonych przez określoną osobę. Powinno się jeść zatem to, co zostało przygotowane i w takiej ilości, jaka została podana. Istotny wydaje się także strój adekwatny do okoliczności spożywania posiłku. Prezentuje to jednocześnie hierarchię rodzinną czy miejsce danej osoby w systemie rodzinnym. Autorka zwraca uwagę na fakt, że w tradycyjnych patriarchalnych rodzinach to mężczyzna pierwszy otrzymywał posiłek, zazwyczaj najlepszą i największą porcję. Kobieta z kolei miała ten posiłek przygotować i podać. Miejsce przy stole mogło być uzależnione od wieku, płci czy pełnionej roli społecznej tudzież rodzinnej.

Ograniczanie bądź odmowa jedzenia mogą w tym kontekście być jedną lub jedyną formą wyrażania opozycji i buntu w stosunku do obowiązujących reguł rodzinnych, być wyrazem złości czy niezgody. Niejednokrotnie staje się dla dziecka obszarem kontroli i buntu przed kontrolą rodziców czy sposobem wyrażania nieakceptowanych emocji.

Jedzenie jako wyraz więzi i bycia razem

Jak zostało wspomniane już wcześniej, dostarczanie pożywienia stanowi nieodzowny warunek biologicznego przetrwania i utrzymania zdrowia, ale i nie tylko. Poza zaspokajaniem biologicznych popędów pełni ważną funkcję w tworzeniu ufnej więzi z matką. Odwołując się do koncepcji psychoanalitycznych i teorii przywiązania Johna Bowlby’ego (1982), istotą prawidłowego rozwoju dziecka jest bezpieczna więź, która powstaje dzięki adekwatnej i zgodnej z potrzebami opiece oraz karmieniu. Wagę właściwego i responsywnego karmienia w tworzeniu prawidłowej bliskości z matką, tworzeniu przewidywalnej przestrzeni, poczucia bezpieczeństwa i stabilizacji jako gruntu do budowania poczucia własnej wartości, samoregulacji i zdolności do regulowania napięć, podkreślali także inni psychoanalitycy, jak chociażby Donald Winnicot czy Heinz Kohut. Tym samym „przekarmianie, nadmierne koncentrowanie się na jedzeniu czy karmienie niezgodne z potrzebami dziecka są częstymi formami zachowań ze strony rodzica utrudniającymi tworzenie ufnej więzi. W konsekwencji dziecko może mieć poczucie, że jego granice są przekraczane, może doświadczać braku poczucia bezpieczeństwa i wpływu na to, co się z nim dzieje. Może też doświadczać braku troski, bolesnego głodu uczuć i pustki uczuciowej” (Józefik, 2014, s.61).

Adolescenci, którzy spożywali pięć lub więcej posiłków w tygodniu wspólnie z rodziną, są mniej narażeni na skrajne wahania wagi i rozwój zaburzeń odżywiania. Jedzenie staje się wyrazem określonego stylu życia, podkreślając indywidualność oraz statut jednostki.

Jedzenie ma także znaczenie relacyjne, czego przykładem może być również matka karmiąca piersią. Z jednej strony istotne tutaj wydaje się wspomniane wyżej popędowe zaspokajanie głodu, a z drugiej ważne okazują się także inne szczegóły, jak chociażby to, czy jest odprężona czy napięta, czy patrzy na dziecko czy nie, czy jest zadowolona itp. Jedzenie może stać się tutaj symbolem szczególnej więzi i bliskości. Także w późniejszych latach może być motorem relacji i pretekstem lub okazją do wspólnego przebywania.

Jedzenie jako wyraz tożsamości, indywidualności, statusu i stylu życia

Usłyszeć można: „Powiedz mi, co jesz, a powiem Ci, kim jesteś”. We współczesnym piśmiennictwie odnajdujemy podobne odniesienia, jak chociażby poradnik pod tytułem Jesteś tym, co jesz McKeith Gillian (2005). Jedzenie pojawia się także w kontekście definiowania tożsamości danej jednostki. Często powiązane jest to z określoną filozofią życia, tożsamością religijną czy etniczną. Przykładem może być chociażby przejście na wegetarianizm lub weganizm i wprowadzanie własnych zwyczajów dotyczących jedzenia, niejednokrotnie będących wyrazem indywiduacji czy wyrażania krytyki wobec stylu życia rodziny pochodzenia.
Niechęć czy nieufność wobec określonych dań i potraw oraz rytuały związane ze spożywaniem wyznaczonych potraw bądź postem może wynikać z tradycji religijnych czy kulturowych i być wkomponowane w tożsamość kulturową i podtrzymywanie jej ciągłości.

Przygotowywanie wystawnych bankietów i przyjęć czy spożywanie niektórych potraw często egzotycznych może być również sposobem prezentowania statusu społecznego i dobrobytu. Jednocześnie niezwykle ważnym aspektem tradycji rodzinnych jest wspólne celebrowanie rodzinnych uroczystości, ważnych wydarzeń i biesiadowanie. Podkreśleniem tożsamości kulturowej w Polsce są symboliczne uroczystości, np. kolacja wigilijna połączona z dzieleniem się opłatkiem czy śniadanie wielkanocne.

W ostatnim czasie popularne stało się dzielenie się tym, co się je na łamach portali społecznościowych czy popularnych komunikatorów. Jedzenie staje się wyrazem określonego stylu życia, podkreślając indywidualność oraz statut jednostki.

Jedzenie jako wyraz kobiecości lub męskości

Tematyka odżywiania pojawia się także w definicjach związanych z męskością i kobiecością. Tradycyjnie w patriarchalnej kulturze kuchnia i władza w niej kojarzona jest z kobietą, której rolą miałoby być, jak zostało wspomniane już wcześniej, przygotowanie i podawanie posiłków. Kobieta – jako piastunka domowego ogniska – w tym kontekście bierze odpowiedzialność za karmienie rodziny. Richtie (2013) podkreśla fakt, że panie zachęcane są do tego, by żywiły innych i przygotowywały posiłki. Jednocześnie wymaga się od nich, by powstrzymywały się od jedzenia i pozostawały szczupłe, bezustannie dążąc do uzyskania „idealnej” figury, co może powodować różnorodne konflikty wewnętrzne.
Tymczasem wyrazem relacji partnerskich czy zmiany wzorców patriarchalnych i włączenia się kobiet w inne sfery aktywności staje się zaproszenie mężczyzn oraz innych członków rodziny do przygotowania posiłków.

Wartym podkreślenia wydaje się także fakt odmienności oczekiwań związanych z wyrażaniem apetytu przez kobiety i mężczyzn. O ile mężczyzna ma niejako przyzwolenie na okazywanie swojego apetytu i najadanie się do syta, kobieta powinna przejawiać...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy