Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ortoreksja
zdrowe odżywianie czy nowe wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne?

Artykuły z czasopisma | 13 marca 2018 | NR 6
331

Dyskusja dotycząca masy ciała jest od lat szeroko prowadzona zarówno w mediach, jak i w specjalistycznych pismach medycznych czy psychologicznych. Obserwując życie społeczne ostatniej dekady, trudno nie zauważyć powiązania pomiędzy propagowaniem szczupłej sylwetki a narastającym odsetkiem osób z zaburzeniami odżywiania. W związku z tym pojawia się pytanie: czy jest to tylko problem naszych czasów, aktualnych trendów i panującej mody?

Z przekazów historycznych wynika, że zaburzenia odżywiania obserwowano i opisywano już w czasach starożytnych. Grecki lekarz Gallen opisywał przypadek „buli-mos” – chorego z napadami objadania się oraz prowokującego wymioty [1]. Z drugiej strony wywoływanie wymiotów podczas obfitych uczt w czasach cesarstwa rzymskiego stanowiło element normatywnego zachowania zaproszonych gości. W średniowieczu rygorystyczne diety, odmawianie przyjmowania pokarmów i płynów wpisane było w ideał ascetycznego stylu życia. Katarzyna Sienejska, mistyczka i jedna z najbardziej znaczących kobiet swoich czasów, zmarła w nimbie świętości w 1380 roku z powodu stosowania restrykcyjnej diety [2]. Wydaje się zatem, że zachowania związane z odżywianiem mogą mieć różne znaczenie w zależności od kontekstu wieku, kultury, społeczności, ale są nieodłącznie wpisane w historię ludzkości.

Kult ciała

Zaburzenia odżywiania z jednej strony dotyczą somy – ciała człowieka, z drugiej – jego psychiki. To, jak wyglądamy, jest wyrazem naszej biologicznej konstytucji, ale i m.in. autoprezentacji wynikającej z samooceny zbudowanej w znacznej mierze na bazie oceny innych, ważnych dla nas osób. Komunikat, jaki wysyłamy poprzez nasz wizerunek, ma ogromny wpływ na postrzeganie naszej osoby przez otoczenie, zwrotnie – wpływa to na obraz samego siebie.

Proponowany przez środki masowego przekazu kult szczupłych, wysportowanych osób, będący symbolem sukcesu życiowego i bogactwa, może być powodem frustracji osób, które do tego ideału nie pasują. Z drugiej strony może powodować fantazje, że osiągnięcie „idealnej” sylwetki automatycznie doprowadzi do rozwiązania wszelkich trudności i osiągnięcia powodzenia we wszystkich sferach życia. W konsekwencji natłok informacji dotyczących różnego rodzaju diet, zdrowych produktów żywieniowych, suplementów, odżywek, programów propagujących kolejny model „zdrowego stylu życia” prowadzący do szczęścia, może stać się – obok innych czynników – swoistym induktorem problemów psychicznych. Osoby z niską samo-oceną, nieprawidłowymi relacjami interpersonalnymi, 
po traumatycznych doświadczeniach, próbując uzyskać poczucie kontroli nad swoim życiem, mogą rozwinąć zaburzenia odżywiania, które prowadzą do ciężkich powikłań somatycznych oraz współwystępują z innymi zespołami psychopatologicznymi i problemami psychicznymi [11].

Obowiązująca w Europie Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD 10 oraz Klasyfikacja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM 5 [3, 4] w obrębie zaburzeń odżywiania wyróżnia m.in.: jadłowstręt psychiczny (anorexsia nervosa), żarłoczność psychiczną (bulimia nervosa) oraz zaburzenia odżywiania, gdzie indziej niesklasyfikowane. W praktyce klinicznej ostatnich lat obserwuje się coraz więcej pacjentów skrajnie skupionych na „zdrowym odżywianiu”, nazwanym przez badacza tego zjawiska – Stevena Bratmana – ortoreksją. Żadna z dotychczas obowiązujących klasyfikacji diagnostycznych nie ujmuje tego zaburzenia.

Najczęściej obserwowane są zaburzenia depresyjne, lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, problemy z nadużywaniem substancji psychoaktywnych i nieprawidłowe cechy osobowości. Wielu pacjentów z zaburzeniami odżywiania wykazuje pozytywną odpowiedź na leczenie przeciwdepresyjne, w związku z tym badacze uważają, że zaburzenia odżywiania mają związek z dysregulacją systemu serotoninergicznego

Wyzwania diagnostyczne

Steven Bratman, amerykański lekarz, prowadził przez pewien okres swego życia ścisłą kontrolę diety. Doświadczenia te opisał w książce W szponach zdrowej żywności. Obserwacje doprowadziły go do przekonania, że nadmierne myślenie o jedzeniu wpływa negatywnie na wiele sfer życia, w tym zwłaszcza na kontakty społeczne. Podobne objawy zaobserwował u wielu swoich pacjentów. Na bazie tych doświadczeń w 1997 roku zaproponował termin orthorexia nervosa, oznaczający patologiczną koncentrację na spożywaniu zdrowego jedzenia. Przedrostek ortho- oznacza „poprawny”, -orexis oznacza „głód, apetyt”’ i nawiązuje do rozpoznania anorexia nervosa [5]. Osiowym punktem ortoreksji jest próba osiągnięcia optymalnego zdrowia poprzez ścisłą kontrolę diety [6, 7, 8]. Osoby dotknięte ortoreksją koncentrują się na jakości spożywanych produktów, a nie ilości, poświęcają dużo czasu 
na sprawdzanie źródeł żywności, sposobów przygotowywania posiłków, ich przetwarzania, zawartości substancji konserwujących, materiałów używanych do pakowania żywności. Ważnym aspektem ortoreksji jest także konieczność gromadzenia odpowiednich produktów spożywczych, dbałość o ich ważenie i mierzenie, planowanie posiłków z wyprzedzeniem oraz pojawianie się natrętnych myśli o jedzeniu, w okresie poza czynnościami związanymi z żywieniem [9]. Z uwagi na liczne obserwacje kliniczne dotyczące występowania tego zjawiska, podejmuje się próby wprowadzenia narzędzi diagnostycznych identyfikujących problem.

MOROZE I WSP. W 2014 ROKU OPRACOWALI NOWE KRYTERIA PROPONOWANE JAKO DIAGNOSTYCZNE DLA ORTOREKSJI. PODZIELONE ZOSTAŁY NA CZTERY OBSZARY:

A Nadmierna koncentracja na zdrowym odżywianiu
skupiająca się na jakości i składzie posiłków.

B Nadmierna koncentracja na zdrowym żywieniu
powodująca zaburzenia zdrowotne lub dystres
w zakresie funkcjonowania społecznego, zawodowego,
szkolnego.

C Zjawisko nie wynika z innych chorób, takich jak:
zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, schizofrenia
lub inna choroba psychiczna.

D Zachowanie nie wynika z przekonań religijnych,
specjalnych wymagań żywieniowych, alergii
pokarmowej lub innej choroby wymagającej
specjalnej diety [10].

Świadomy wybór czy zaburzenie psychiczne

Naukowcy spierają się o miejsce ortoreksji wśród zaburzeń psychicznych. Niektórzy twierdzą, iż jest to oddzielna kategoria diagnostyczna, inni zauważają wiele elementów łączących ortoreksję z anoreksją, inni klasyfikują syndrom jako odmianę zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego. Bratman początkowo ortoreksję klasyfikował jako oddzielną jednostkę chorobową [12]. Martins i wsp. także uważali, że zachowania i dążenia osób z ortoreksją i innymi zaburzeniami odżywiania różnią się od siebie. Osoby cierpiące na anoreksję i bulimię motywowane są konieczno...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy