Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

5 lutego 2019

NR 13 (Styczeń 2019)

Ciemniejsza strona bohaterstwa

448

Mit heroiczności od zawsze wpisywał się w takie potrzeby ludzi, jak odwoływanie się do mądrości, posiadanie nadziei na lepszą przyszłość i inspiracja autorytetem. Ze współczesnych badań wynika, iż ludzie wolą wybierać na swoich przyjaciół osoby podejmujące ryzyko heroiczne zamiast osób podejmujących ryzyko tylko dla sportu.

„Bohater” to pojęcie kojarzone z autorytetem i pewnym uniwersalnym wzorcem postępowania. Archetyp bohatera odnosi się do wspaniałomyślnego, dobrego mężczyzny pokonującego zło. Wgłębiając się w zagadnienie bohaterstwa, zauważamy, iż w zależności od kontekstu zachowanie można nazwać aktem heroizmu lub potępić (zob. Snowden reż. O. Stone i Sully reż. C. Eastwood). Media w 2013 r. nazwały bohaterstwem spontaniczną reakcję ochroniarza Portu Lotniczego w Pyrzowicach, który uratował dziecko – Linia Ryanair określiła mężczyznę jako „wykonującego bohaterski czyn z niesamowitą uwagą i refleksem”. Powstaje pytanie – gdzie są granice heroizmu i co określa taką postawę?
W polskiej literaturze psychologicznej nie przedstawiono jak dotąd badań nad związkami heroizmu z osobowością i temperamentem. Tak naprawdę nikt nie wie, czy mężczyzna heroiczny zachowuje się bohatersko ze względu na wysoką moralność, uczciwość i wewnętrzne dobro, czy może z uwagi na niski lęk, impulsywność i rysy narcystyczne lub psychopatyczne. Psychologia społeczna wyjaśnia jedynie mechanizmy sytuacyjne heroizmu i zachowanie biernych obserwatorów. Dlaczego jednak niektórzy ludzie częściej od innych zachowują się heroicznie?

POLECAMY

Jak tłumaczone są zachowania heroiczne?

Według podejścia sytuacyjnego heroizm jest rezultatem wymogów sytuacji, a nie dyspozycji indywidualnych i każdy człowiek jest zdolny do bohaterstwa w pewnych okolicznościach. W tym nurcie przywoływana jest banalność heroizmu – co ma nawiązywać do banalności zła. Zimbardo opisał heroizm militarny, cywilny i społeczny. Według badacza żadna z postaw nie jest zdeterminowana dyspozycyjnie. W paradygmacie różnic indywidualnych przypuszczać można jednak, iż nawet heroizm militarny może być zdeterminowany osobowościowo – gdy przyjąć pomiar średnich wartości podejmowanych wielokrotnie czynów heroicznych. Warto zatem zastanowić się nad tym, które cechy osobowości mogłyby decydować o tym, iż dany człowiek zachowa się bohatersko.
Koncepcje interakcyjne odnoszą się do wpływu zarówno czynników sytuacyjnych, jak i indywidualnych. Teoria Farleya zakłada istnienie zdeterminowanego osobowościowo i stałego w czasie małego heroizmu (dobroczynność) oraz zdeterminowanego sytuacyjnie dużego heroizmu (np. ratowanie życia innej osoby). Jak dotąd nie sprawdzono trafności wszystkich powyższych założeń. W okresie późniejszym sugerowano podział dużego heroizmu na kilka typów: sytuacyjny (który może zdarzyć się raz w życiu); długotrwały (np. całe życie poświęcone celom społecznym) oraz zawodowy (związany z wykonywaniem pracy, karierą lub obowiązkami). W tej teorii heroizm jednokrotny był zdeterminowany sytuacyjnie, a inne nie tylko z uwagi na codzienny charakter zdarzeń. Warto zauważyć, iż takie wyjaśnienie mogło wynikać z braku wielokrotnego pomiaru, co stanowiło kolejną wskazówkę dla dalszych badań.
Koncepcje akcentujące znaczenie czynników indywidualnych w zachowaniach heroicznych również pojawiły się w doniesieniach z badań, jednak koncentrowały się prawie wyłącznie na badaniu moralności zamiast cech osobowości. Taka perspektywa jest poniekąd spójna z tym, co zaproponował Farley, czyli ze stanowiskiem, iż duży heroizm w przeciwieństwie do małego wymaga wysokiego poziomu moralności lub kompetencji, a mały heroizm jest codzienny. Farley uzupełnił swoją dualną konceptualizację o cechy osobowości idealnego bohatera – im więcej takich cech, tym większe prawdopodobieństwo zachowań heroicznych. Osobę taką powinny charakteryzować odwaga i siła, uczciwość, moralność, inteligencja, skłonność do ryzyka, umiejętność wzbudzania podziwu i atencji oraz (trudna do sprecyzowania) głębia bohatera. Wiele z tych cech ma swoje odpowiedniki w cechach osobowości i temperamentu, takich jak np.: nieustraszoność, uczciwość, zuchwałość, narcyzm, impulsywność. Brak jednak konkretnych badań stwierdzających, które z wymienionych cech są rzeczywiście związane z heroizmem. W badaniach pojawił się również skromnie reprezentowany nurt pomiaru zmiennych osobowościowych. W pracach zmierzających do włączenia czynnika heroizm/męstwo do inwentarza osobowości łączono go z określeniami takimi, jak: posiadający inwencję, utalentowany, walczący, autonomiczny, dynamiczny, pionierski, rywalizujący i osiągający sukces.

Łączenie bohaterstwa z moralnością

Jeśli bohater, nawet w kategoriach jedynie bohaterstwa jako przekraczania własnych możliwości (np. Lance Armstrong), traci przymioty moralne (oszukuje, stosuje doping) – automatycznie spada z piedestału bohatera. Badania wskazują jednak, iż moralność wyjaśnia kilkukrotnie mniejszy procent wariancji zachowania poddawanego wartościowaniu w porównaniu do cech osobowości. Co więcej, decyzje moralne mogą być związane z poprzedzającym je odczuciem lęku i niepokoju, a nie z przypisywaną im troską o innych – najprawdopodobniej czujemy się źle, więc postępujemy moralnie. Można więc przypuszczać, iż ocena moralna nie do końca wyjaśnia heroizm, ma raczej znaczenie drugorzędne i związana jest z innymi elementami, np. emocjami, które wpływają na zdolność podejmowania decyzji o charakterze moralnym.

Czy heroizm może być codzienny?

Badacze stoją na stanowisku, iż bohaterstwo jak najbardziej może przejawiać się w wielu sytuacjach codziennego życia. Koncepcja heroizmu codziennego autorstwa Lilienfelda obejmuje szeroki repertuar zachowań heroicznych, dostępnych dla niemalże codziennego doświadczenia większości ludzi. W koncepcji tej heroizm codzienny definiowany jest jako heroiczny altruizm względem osób obcych. Autorzy wskazują jednak na potrzebę prowadzenia dalszych badań – szczególnie nad związkami heroizmu z osobowością, jej ciemnymi stronami i powiązaniami z trójczynnikową koncepcją psychopatii. Kilku autorów wcześniej interesowało się powiązaniami heroizmu z psychopatią, co nie znalazło jednak przełożenia na liczbę badań empirycznych.
Keczer wraz z zespołem przeanalizowali większość badań, w których pojawił się termin „heroizm codzienny” i stworzyli zestawienie porównujące bohaterstwo duże z codziennym. Metaanaliza wskazała na cechy codziennego heroizmu, takie jak – ograniczony i lokalny efekt, transparentność dla otoczenia społecznego, cele społeczne zamiast ratowania zdrowia i życia, dostępność w codziennych sytuacjach społecznych i brak związku ze specjalnymi zdolnościami i cechami. Badania wskazały na takie cechy heroizmu dużego, jak: dzielny, poświęcający się, silny, pomocny, bezinteresowny, odporny, waleczny itp. W przypadku heroizmu codziennego były to określenia podobne (pomocny i dzielny), ale także wyraźnie odmienne (skromny, empatyczny, miły, kochający, troskliwy). Jak widać, część cech z dużego heroizmu została przesunięta w obszar heroizmu małego, w związku z czym nie jest możliwe, aby nadal posługiwać się podziałem zaproponowanym przez Farleya. Wydaje się także, iż charakterystyki heroizmu codziennego zaprezentowane powyżej silnie odnoszą się do altruizmu, który jest pojęciem odmiennym od heroizmu, co potwierdziło wiele badań.
Deficyt badań oraz brak spójności teoretycznej heroizmu codziennego doprowadził do podjęcia próby stworzenia całkiem nowej i oryginalnej teorii oraz zbadania heroizmu w oderwaniu od altruizmu i podziałów na duży i mały heroizm. Zachowując tym samym cechy heroizmu dużego z jednoczesnym wysokim prawdopodobieństwem (w ocenie sędziów kompetentnych) zetknięcia się w życiu codziennym z sytuacjami umożliwiającymi zachowanie heroiczne.

Jak właściwie rozumieć bohaterstwo?

Analizując wady i zalety różnych definicji, stworzono pojęcie heroizmu jako przewidywanej na podstawie konfiguracji cech temperamentalnych i osobowościowych oraz posiadanych postaw motywacji do ryzyka i zachowań heroicznych, skłonności do podejmowania w różnych sytuacjach codziennego życia zachowań heroicznych, wiążących się z potencjalnym zagrożeniem utraty zdrowia, życia lub z utratą posiadanych zasobów indywidualnych i materialnych. Zachowania te mogą przyjmować formę aktywnej pomocy osobom obcym, występowania przeciwko osobie lub osobom czy udzielania pomocy w sytuacjach skrajnych. Mimo iż zachowanie ma charakter prospołeczny, to uwzględniono, iż intencja wymienionych zachowań heroicznych może, ale nie musi mieć charakter prospołeczny. Zachowanie heroiczne jest nim, gdy obejmuje ryzykowanie utratą zasobów indywidualnych, np. zdrowia, życia, dóbr materialnych, statusu społecznego, wyznawanych wartości, akceptacji środowiska i pozycji społecznej, a także pierwotną dysproporcję korzyści i strat wynikającą z zachowania, jest zachowaniem względem osób obcych, występującym poza czasem pracy lub znacznie wykraczającym poza obowiązki zawodowe. Dodatkowo obejmuje kontekst całego dotychczasowego życia. Pierwotna dysproporcja korzyści i strat dotyczy zachowania w danej sytuacji społecznej – nie dotyczy natomiast wtórnych jego konsekwencji, np. możliwości zyskania statusu bohatera.

Opis podjętych badań

Mając sformułowaną definicję heroizmu, należało określić cel badań. Stało się nim określenie relacji między bohaterstwem, którego wskaźnikiem są zachowania heroiczne a innymi zmiennymi związanymi z motywacją do niego, postawą, cechami osobowości i temperamentu. Badania przeprowadzono na dwóch grupach badawczych – ogólnej (składającej się z osób należących do populacji ogólnej, 236 osób) oraz grupy zawodów wysokiego ryzyka (ratownicy, strażacy, policjanci i żołnierze, w sumie 246 osób). Do pomiaru cech temperamentu i osobowości zastosowano szereg narzędzi – posiadających polskie adaptacje lub w opracowanych tłumaczeniach. Na potrzeby badania utworzono nową skalę do pomiaru heroizmu (Kwestionariusz Zachowań Heroicznych dostępny u autorki badań).

Jakie cechy posiadają bohaterowie i czy zawsze są to cechy pozytywne?

Tak jak przypuszczano, wiele cech, które wchodzą w relacje z heroizmem, należą do grupy cech określanych jako szkodliwe społecznie. W grupie osób z populacji ogólnej można wyróżnić naturalnie powstające grupy osób zachowujących się bohatersko, którym nadano nazwy: bezlękowi bohaterowie oraz bohaterowie narcystyczni i wrażliwi. Najbardziej heroiczne są zatem osoby o rysach psychopatycznych i narcystycznych.
Bohaterskie zachowania bezlękowych bohaterów wynikają z manifestacji nieustraszonego temperamentu – są to osoby o rysie psychopatycznym (silnie zuchwałe i bezduszne), mają niski poziom lęku i są mało emocjonalne. Deficyt lęku może ułatwiać czyny heroiczne i powodować, iż człowiek nie obawia się ośmieszenia w razie niepowodzenia. Ludzie z niskim lękiem przed oceną ze strony innych dużo chętniej pomagają ludziom i częściej podejmują ryzyko. Bohaterowie bezlękowi są w pewnej mierze bardziej narcystyczni od osób nieheroicznych – wynika to jednak nie z próżności, a z wysokiego poziomu narcystycznej samowystarczalności. Osoby te są przekonane, iż poradzą sobie w działaniu i mogą odnieść sukces. Mają zaufanie do siebie, co w połączeniu z wysokim poziomem impulsywności funkcjonalnej powoduje, iż mogą być najbardziej skuteczną grupą w działaniu. Bezlękowi bohaterowie liczą tylko na siebie i nie oczekują pomocy z zewnątrz, przecież inni ludzie są przez nich spostrzegani jako zbędni. Być może eliminuje to możliwość wystąpienia efektu pluralistycznej ignorancji czy efektu gapia. W porównaniu do osób nieheroicznych bezlękowi bohaterowie są ekstrawertyczni i silnie poszukujący doznań.
Bohaterowie narcystyczni i wrażliwi również zachowują się bardziej bohatersko od innych ludzi. Są to osoby o silnych rysach narcystycznych, jednak nie w każdym jego aspekcie. Dotyczy to adaptacyjnych wymiarów odsłon tej cechy – wysokiej samowystarczalności i silnej skłonności do przywództwa. Próżność i domaganie się podziwu nie miały znaczenia dla heroizmu, co sugeruje, iż bohaterom narcystycznym nie zależy na osiąganiu podziwu nieproporcjonalnego do osiągnięć. W przeciwieństwie do poprzedniej grupy kierują się oni systemem wartości i wrażliwością na innych. Co ciekawe, są oni bardzo pozytywnie nastawieni do samego heroizmu jako obowiązku i powinności. Uważają, iż należy zachowywać się bohatersko. Wyraźnie widać u nich tendencję do zachowań polegających na obronie innych ludzi – w formie światopoglądowej: przed prześladowaniami, zachowaniami nieetycznymi, przed szkodliwym wpływem systemu i grupy. Wysoka otwartość na doświadczenie tej grupy bohaterów może sprzyjać bohaterskości dzięki charakteryzującym ją ciekawości w stosunku do nietypowych sytuacji, nonkonformizmowi i niekonwencjonalności, stojącej często w opozycji do zachowań uznawanych za bezpieczne. Otwartość moderuje związki między percepcją ryzyka i lękiem a odważnym zachowaniem oraz ułatwia bycie niezależnym. Bohaterowie narcystyczni i wrażliwi są także bardziej wrażliwi na nagrodę w porównaniu do osób nieheroicznych. W odpowiedniej konfiguracji cech (np. wyższej otwartości na innych) wrażliwość na nagrodę przejawia się w podejmowaniu pozytywnych działań, choć nadal w kierunku nagradzającym dla podmiotu. Wrażliwość na nagrodę odgrywa ważną rolę w podejmowaniu zachowań ryzykownych, które nie muszą mieć wydźwięku negatywnego, takiego jak np. ryzykowne zachowania na drodze.
Jak wynika z wyżej opisanych badań, pogląd o dwulicowości bohaterów dyskutowany w artykule okazuje się słuszny – psychopatia i narcyzm mogą manifestować się w pożądany społecznie sposób, np. poprzez częstsze zachowania bohaterskie. Negatywne cechy osobowości nie są zatem jedynie negatywne i mogą mieć wyraźnie prospołeczny charakter.

Czy strażacy, ratownicy, policjanci i żołnierze są bardziej heroiczni od innych ludzi?

Zdecydowanie tak – w grupie strażaków, ratowników, policjantów i żołnierzy notuje się wyższy poziom heroizmu w czasie wolnym od pracy, co jest spójne z dotychczasową literaturą. Co ciekawe, nie ma on jednak wyłącznie pozytywnego charakteru. Z przeprowadzonych badań jasno wynika, iż osoby z tej grupy, jeśli zachowują się bohatersko to również z przyczyn zewnętrznych – obowiązku lub dążenia do uzyskania wyższego statusu w grupie. Wyniki badań pokazały także, iż przedstawiciele wymienionych zawodów mają wyższy poziom takich cech, jak psychopatia subkliniczna i narcyzm. Jak widać, zawody prospołeczne są takie ze względu na charakter zachowań, niekoniecznie jednak ze względu na motywację.

Zastosowanie w praktyce wyników przeprowadzonych badań

Badania pokazały, iż zgodnie z przewidywaniami istnieje ciemna strona heroizmu. Heroizm jest zachowaniem prospołecznym, jednak jego przyczyny są bardziej złożone niż mogłoby się wydawać, patrząc jedynie z perspektywy archetypów czy ideałów społecznych. Wskazane jest badanie dalszych związków heroizmu z moralnością oraz etycznym podejmowaniem decyzji. Dla praktyki istotne jest, iż podkreślono pozytywne strony uznawanych za negatywne cech osobowości. W przyszłości wskazane jest badanie różnych rodzajów narcyzmu w kontekście heroizmu oraz dążenie do pomiaru narcyzmu, który lepiej odzwierciedlałby strategię podziwu.
O tym, jak wiedza ps...