Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychiatria w psychologii

7 września 2020

NR 23 (Wrzesień 2020)

Więcej niż baby blues

84

Ciąża i narodziny dziecka są czasem zmian fizjologicznych i psychologicznych. Rola mamy dostarcza wielu emocji, nie tylko pozytywnych, ale też negatywnych – stresu, lęku, poczucia winy i żalu. Zmęczenie i frustracja, że nie wszystko idzie po naszej myśli, są normalne w tym okresie.

Wiele kobiet doświadcza baby blues, czyli obniżenia i wahań nastroju po porodzie, które są reakcją organizmu na wszystkie dynamiczne zmiany, które w tym okresie następują. Częstym doświadczeniem jest poczucie straty przy braku świadomości, co się straciło. Baby blues wiąże się także z trudnościami w zadbaniu o siebie i dom oraz w opiece nad dzieckiem. Pojawia się on kilka dni po urodzeniu dziecka, jest stanem przejściowego obniżenia nastroju, który zazwyczaj ustępuje samoistnie po około dwóch tygodniach. Jeśli po tym okresie ustępuje, nie jest traktowany jako sytuacja chorobowa, 
a fizjologicznie występujący stan emocjonalny.

Baby blues należy różnicować z depresją poporodową, która  jest coraz szerzej rozpoznawana jako poważny problem zdrowotny wśród kobiet w okresie połogu. Zaczyna się od bardzo subtelnych objawów, może być niezauważona lub bagatelizowana, a ma wpływ na zdrowie matki, dziecka i rodziny. Depresja jest zaburzeniem, które dotyka bardzo wiele osób na świecie. Niemniej w porównaniu do wszystkich innych etapów życia ciąża i okres poporodowy niosą za sobą zwiększone ryzyko rozwoju zaburzeń afektywnych i hospitalizacji psychiatrycznej. Częstość występowania depresji poporodowej szacuje się na około 17% [1]. 

Depresja poporodowa  spełnia te same kryteria diagnostyczne, co epizod dużej depresji, z określeniem początku wystąpienia objawów w ciągu czterech (według Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders DSM-5) lub sześciu tygodni po porodzie (według Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11). Natomiast w badaniach naukowych najwyższa częstość występowania objawów depresyjnych po porodzie raportowana jest od dwóch do trzech miesięcy po porodzie. Specjaliści podkreślają jednak, że depresja może pojawić się nawet do roku po narodzinach dziecka. Pokazuje to, że ocena stanu psychicznego kobiet powinna być wykonywana dłużej niż jest to wskazane w klasyfikacjach zaburzeń psychicznych i niezależnie od tego, czy może być zdiagnozowana jako depresja poporodowa. Wystąpienie jej objawów wśród kobiet, które urodziły dziecko, należy traktować jako priorytet w opiece nad matką i dzieckiem.

Jednak depresja może wystąpić nie tylko po narodzinach dziecka, ale zachorowanie może nastąpić wcześniej – podczas okresu ciąży. Depresja okołoporodowa obejmuje dwie odrębne kategorie: depresję przedporodową i depresję poporodową, które nie są od siebie niezależne – 13–54% kobiet z depresją przedporodową doświadcza także depresji poporodowej [2–3]. Tak znaczne rozbieżności w raportowanym rozpowszechnieniu depresji mogą wynikać ze wspomnianych powyżej różnic  w kryteriach diagnostycznych.

POLECAMY

Przyczyny i objawy wystąpienia depresji poporodowej 

Objawy depresji i lęku okołoporodowego są zróżnicowane i wysoce zindywidualizowane. Niemniej, charakterystyczne dla depresji poporodowej są nawracające obawy o brak kompetencji i nieudolność w opiece nad dzieckiem lub nawet lęk przed zaszkodzeniem mu lub wyrządzeniem krzywdy. W konsekwencji kontakt z dzieckiem staje się stresujący i kobieta może zacząć go unikać. Towarzyszy temu poczucie winy i bezsilności. Jest grupa kobiet, u których pojawi się lęk o zdrowie swoje i dziecka, mogący nosić cechy lęków hipochondrycznych lub częstsze występowanie ataków paniki. Matki mogą być także przekonane, że ich dziecko sprawia większe trudności w opiece niż inne dzieci ze względu na przeoczone problemy zdrowotne dziecka. Obecne jest poczucie osamotnienia i niezrozumienia, płaczliwości, trudności w okazywaniu uczuć dziecku i osobom bliskim oraz przekonanie o byciu nieatrakcyjną. 

Poczucie utraty kontroli i straty często towarzyszy depresji poporodowej ze względu na rozbieżność między oczekiwaniami wobec macierzyństwa a realiami tego doświadczenia. Walka przed utratą tożsamości i  wysiłek, by spełnić oczekiwania stawiane matkom przez innych, mogą skutkować nadmiernym samokrytycyzmem, uczuciem bycia złą matką i zwiększoną wrażliwością na opinie innych dotyczącą opieki nad dzieckiem.

Dokładna przyczyna depresji poporodowej nie jest znana. Istotny wpływ ma wiele różnych czynników – psychologiczne, społeczne i biologiczne, spośród których ważną rolę odgrywają zmiany hormonalne. Hormony, takie jak kortyzol, estrogen, progesteron i oksytocyna, które dynamicznie się zmieniają w czasie ciąży i po porodzie, zostały wskazane jako istotne w występowaniu tego zaburzenia [4].
Silnym czynnikiem ryzyka wystąpienia depresji poporodowej jest historia depresji przed lub w trakcie ciąży. Ma to także wpływ na przebieg objawów depresyjnych po urodzeniu dziecka. Depresja poporodowa zwiększa ryzyko wystąpienia depresji w przyszłości.

W identyfikowaniu kobiet, które mogą być narażone na depresję poporodową, ważne są także doświadczenia związane z porodem. Lęk przed nim oraz intensywne przeżywanie bólu podczas i po porodzie zwiększają zapadalność na depresję poporodową [5–6]. Badania interwencyjne dotyczące treningu uważności, dostosowanego do radzenia sobie z lękiem i bólem porodowym, wykazały, że możliwe jest zapobieganie objawom depresyjnym poporodowym w takiej formie pomocy psychologicznej [7].

Najcięższym problemem związanym ze zdrowiem psychicznym w okresie porodu i połogu jest psychoza poporodowa. Jest to stan o najczęściej gwałtownym początku, rozpoczynający się około dwa do trzech dni po porodzie. Ma on typowe cechy każdego stanu psychotycznego, czyli zaburza kontakt i realną ocenę otoczenia. Jest związany z wysokim ryzykiem zachowań gwałtownych i zagrażających. Częstość występowania psychozy poporodowej wynosi od jednego do pięciu przypadków na tysiąc porodów. Istotną rolę w rozwoju poporodowych zaburzeń psychotycznych odgrywają wahania hormonalne, brak snu i silny stres w okresie okołoporodowym. Ryzyko wystąpienia psychozy poporodowej zwiększa także posiadanie krewnego pierwszego stopnia cierpiącego na schizofrenię lub chorobę afektywną dwubiegunową.
Istotny wpływ na komfort psychiczny kobiet w ciąży i w okresie połogu mają również mniej ciężkie, ale za to znacznie częstsze i długo utrzymujące się w czasie zaburzenia psychiczne. Prawie połowa przyszłych matek zgłasza niską jakość snu, a nasilenie zaburzeń zasypiania i utrzymania snu istotnie wzrasta w trzecim trymestrze ciąży. Bezsenność podczas ciąży zwiększa ryzyko przedwczesnego porodu oraz depresji i lęku po porodzie. W leczeniu bezsenności, podobnie jak depresji w okresie ciąży, ważną funkcję pełnią interwencje psychologiczne. Skutecznym i preferowanym sposobem leczenia bezsenności jest terapia poznawczo-behawioralna, która dodatkowo może prowadzić do zmniejszania objawów depresyjnych [8].

Leczenie depresji okołoporodowej

W zapobieganiu i leczeniu zaburzeń psychicznych w ciąży i okresie połogu ważną funkcję pełni wsparcie ze strony rodziny i pracowników opieki zdrowotnej. Dolegliwości fizyczne związane z ciążą i porodem, a także przystosowywanie się do macierzyństwa, opieki nad noworodkiem, kłopoty ze snem i zmęczenie powodują, że kobiety potrzebują w tym okresie wsparcia ze strony partnera i najbliższej rodziny, a także profesjonalistów. Otrzymywanie odpowiedniej opieki i pomocy jest kluczowe w zapobieganiu depresji poporodowej.

Pierwszym wyborem leczenia depresji okołoporodowej o łagodnym lub umiarkowanym przebiegu jest psychoterapia. Interwencje psychospołeczne i psychoterapia mogą obniżyć nasilenie objawów depresji szacunkowo o 30%, a ich efekty utrzymują się pół roku później.

Kobiety doświadczające depresji okołoporodowej szukają łatwo dostępnej pomocy – najczęściej w podstawowej opiece zdrowotnej. Wśród matek doświadczających nasilonych objawów depresji lub tych w grupie ryzyka psychozy poporodowej wczesna interwencja może działać prewencyjnie przed pogorszeniem stanu depresji lub rozwoju psychozy, lub ograniczyć ich negatywny wpływ. Jednym z najważniejszych elementów interwencji psychologicznej wśród kobiet w ciąży i w okresie połogu jest dopuszczenie do siebie i podzielenie się myślami o negatywnych odczuciach związanych z macierzyństwem. Bardzo często kobiety nie mogą podzielić się tymi emocjami z bliskimi z obawy przed oceną i niewpisywaniem się w społeczne oczekiwania. 

Wpływ depresji na zdrowie kobiety, dziecka i funkcjonowanie całej rodziny jest bardzo wielostronny. Kobiety doświadczające depresji częściej sięgają po papierosy i/lub alkohol podczas ciąży [10]. Negatywne skutki depresji okołoporodowej obejmują także wpływ na relacje z partnerem oraz rodziną, a także konsekwencje dla rozwoju poznawczego, emocjonalnego i behawioralnego dziecka, w tym tendencja do lękowo-ambiwalentnego stylu przywiązania, przemocy i problemów w interakcjach z innymi [11]. Depresja okołoporodowa wiąże się także z trudnością w budowaniu więzi matki z dzieckiem. Badania wskazują, że wpływ depresji poporodowej na rozwój dziecka może utrzymywać się do późnej adolescencji [12]. Dzieci kobiet z depresją okołoporodową są także w grupie ryzyka zaburzeń lękowych, nastroju i uwagi. Dodatkowo, depresja poporodowa nie dotyczy jednak wyłącznie kobiet. Około 12% mężczyzn wykazuje łagodne do umiarkowanych objawów depresyjnych w okresie po narodzinach dziecka [13]. Ojcowie doświadczający depresji po narodzinach dziecka częściej stosuj...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy