Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

19 marca 2018

NR 5 (Wrzesień 2017)

Rodzinne uwarunkowania zaburzeń emocjonalnych dzieci i młodzieży
Kilka uwag o terapii systemowej

0 124

Coraz częściej trafiają do poradni psychologicznej młodzi ludzie z poważnymi i złożonymi zaburzeniami emocjonalnymi, w postaci depresji z towarzyszącymi objawami samookaleczania się lub zaburzeń jedzenia albo myślami i próbami samobójczymi. Terapią obejmowane są również coraz młodsze dzieci z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, objawami encopresis czy objawami lękowo-nerwicowymi. Jako terapeuta rodzinny zadaję sobie pytanie: na ile to, jak funkcjonuje rodzina, wpływa na psychopatologię dziecka?

Inspiracją do moich rozważań stał się artykuł prof. Ireny Namysłowskiej pt. Transformacja rodziny – przejawy i implikacje dla psychoterapii, zamieszczony w czasopiśmie naukowym „Psychoterapia”. Artykuł dotyczy zmian w zakresie problematyki klinicznej młodzieży leczonej na oddziale psychiatrycznym, w powiązaniu ze zmianami w funkcjonowaniu współczesnych rodzin. Z obserwacji autorki wynika, że w ostatnich latach istotnie zmienił się typ pacjentów przyjmowanych 
na młodzieżowe oddziały psychiatryczne. Dawniej byli to głównie pacjenci z zaburzeniami internalizacyjnymi (tzn. z objawami skierowanymi do wewnątrz), w postaci zaburzeń lękowych, depresyjnych i sporadycznie cierpiący na zaburzenia odżywiania się oraz pacjenci psychotyczni. W ostatnich latach coraz częściej trafiają na oddział pacjenci z zaburzeniami typu eksternalizacyjnego (tzn. z objawami skierowanymi na otoczenie) – z poważnymi zaburzeniami zachowania i emocji, deklarujący niechęć do życia, brak celu i myśli samobójcze, o wysokim poziomie samoagresji i agresji kierowanej na zewnątrz. Autorka łączy te dwa profile pacjentów z modelami rodziny, które mogą sprzyjać powstawaniu określonych zaburzeń w zachowaniu młodych ludzi. Rozważa również zmiany kulturowo-socjologiczne, którym podlegają rodziny, oraz konsekwencje tych zmian dla rozwoju i dojrzewania młodego człowieka.

Problemy psychiczne i emocjonalne dzieci oraz młodzieży – okiem praktyka

Poniższe obserwacje są w pewnym sensie zbieżne z moimi, aczkolwiek wynikają z doświadczeń zawodowych w innym kontekście pracy z młodzieżą i rodzinami. Jako pracownik poradni psychologicznej obserwuję zarówno zmiany w charakterze problemów psychicznych zgłaszanej młodzieży, ale również w funkcjonowaniu ich rodzin. Coraz częściej zgłaszani są młodzi ludzie z poważnymi i złożonymi zaburzeniami emocjonalnymi, w postaci depresji z towarzyszącymi objawami samookaleczania się lub zaburzeń jedzenia albo z myślami i próbami samobójczymi. Terapią obejmowane są również coraz młodsze dzieci – wyjątkiem nie są 7–8-latki, z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, objawami encopresis czy objawami lękowo-nerwicowymi.

Jako terapeuta rodzinny nieustannie zadaję sobie pytania:

  • Na ile to, jak funkcjonuje rodzina, wpływa na psychopatologię dziecka?
  • Jakie czynniki leżące poza rodziną mogą ją wzmacniać?
  • Co jest możliwe, a co nie jest możliwe do zmiany?

 

Kondycja współczesnej rodziny – przyczyny dysfunkcji

Wizerunek współczesnej rodziny bardzo się zmienił na przestrzeni ostatnich lat. Zmiany społeczne i kulturowe zachodzące we współczesnym świecie podnoszą standard naszego życia i stwarzają wiele możliwości realizowania siebie. Ale to co dobre dla jednostki, nie zawsze jest dobre dla rodziny. Życie w rodzinie wymaga czasem rezygnacji z własnych potrzeb i ideałów. Rosnąca lawinowo liczba rozwodów pokazuje, że staje się to coraz trudniejsze. Skutkiem powszechności rozwodów jest rosnąca liczba rodzin, w których dzieci wychowywane są tylko przez jednego rodzica. Statystyki pokazują, że taka sytuacja dotyczy już blisko jednej trzeciej wszystkich rodzin z dziećmi. Zmiany zachodzące w rodzinach obejmują nie tylko kwestie formalne, ale dotyczą przede wszystkim procesów relacyjnych i emocjonalnych rozgrywających się w rodzinach.

W literaturze znaleźć można modele rodziny funkcjonalnej, czyli takiej, która dobrze radzi sobie ze swoimi zadaniami, tj. stwarza dobre warunki do życia wszystkim swoim członkom.

Taką rodzinę charakteryzują m.in.:

  • poczucie przywiązania, zaangażowania, bliskości,
  • szacunek dla różnic indywidualnych i odrębnych potrzeb,
  • przewidywalność wzorców reakcji,
  • adaptacyjność i elastyczność w razie zmiany,
  • otwarta, prawidłowa komunikacja,
  • jasno określona struktura (tzn. kto jest kim w rodzinie oraz gdzie są jej granice),
  • skuteczne rodzicielskie przywództwo i autorytet,
  • skuteczność w radzeniu sobie z sytuacjami kryzysowymi.

Jeśli spełnione są powyższe warunki, to jest możliwe dobre funkcjonowanie zarówno diady małżeńskiej, jak również dorastających w rodzinie dzieci. Jako terapeuci rodzinni z takimi rodzinami nie mamy do czynienia, bo nie trafiają one do terapii, jak również nie generują one dysfunkcyjnych zachowań u dzieci.
 

Przyczyny, dla których nie wszystkie rodziny osiągają taki dobrostan, mogą być dwojakie: 
Po pierwsze – zależy to od dojrzałości osobowościowej i relacji dwojga dorosłych ludzi, którzy decydują się 
na założenie rodziny. Jak pisze John Bradshaw w książce Zrozumieć rodzinę: „Rodzina dysfunkcjonalna (w odróżnieniu od funkcjonalnej, opisanej powyżej) jest stworzona przez dysfunkcjonalne małżeństwo, takie małżeństwa zaś tworzą dysfunkcjonalne osoby, które odnajdują się wzajemnie i żenią ze sobą”. Zatem pewien rodzaj zagrożenia dysfunkcjonalnością jest wpisany w rodzinę już wówczas, gdy jedno lub oboje z partnerów nie osiąga takiej dojrzałości osobowościowej i emocjonalnej, aby w miarę dobrze radzić sobie w życiu.
Po drugie – zagrożenia dla funkcjonalności rodziny wypływają z zewnętrznych okoliczności. Mogą to być:

  • kryzysy życiowe (rozwód, ciężka choroba, utrata pracy),
  • problemy finansowe, konieczność emigracji za pracą,
  • inne okoliczności, wobec których rodzina traci zdolność ochrony siebie i opiekowania się sobą.

 

1.Rola dysfunkcyjnego rodzica – schemat genezy dysfunkcji

Moje doświadczenia wskazują jednak na to, że większe prawdopodobieństwo dysfunkcji rodzinnej istnieje w pierwszym przypadku – wówczas, kiedy rodzice nie posiadają wystarczających zasobów osobistych  do tego, by skutecznie rozwiązywać życiowe problemy. Gdy do terapii zgłasza się rodzina, w której dobrze funkcjonujący rodzice napotykają na problemy w postaci kryzysu...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy