Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku , Otwarty dostęp

19 marca 2018

NR 5 (Wrzesień 2017)

Rodzinne uwarunkowania zaburzeń emocjonalnych dzieci i młodzieży
Kilka uwag o terapii systemowej

0 484

Coraz częściej trafiają do poradni psychologicznej młodzi ludzie z poważnymi i złożonymi zaburzeniami emocjonalnymi, w postaci depresji z towarzyszącymi objawami samookaleczania się lub zaburzeń jedzenia albo myślami i próbami samobójczymi. Terapią obejmowane są również coraz młodsze dzieci z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, objawami encopresis czy objawami lękowo-nerwicowymi. Jako terapeuta rodzinny zadaję sobie pytanie: na ile to, jak funkcjonuje rodzina, wpływa na psychopatologię dziecka?

Inspiracją do moich rozważań stał się artykuł prof. Ireny Namysłowskiej pt. Transformacja rodziny – przejawy i implikacje dla psychoterapii, zamieszczony w czasopiśmie naukowym „Psychoterapia”. Artykuł dotyczy zmian w zakresie problematyki klinicznej młodzieży leczonej na oddziale psychiatrycznym, w powiązaniu ze zmianami w funkcjonowaniu współczesnych rodzin. Z obserwacji autorki wynika, że w ostatnich latach istotnie zmienił się typ pacjentów przyjmowanych 
na młodzieżowe oddziały psychiatryczne. Dawniej byli to głównie pacjenci z zaburzeniami internalizacyjnymi (tzn. z objawami skierowanymi do wewnątrz), w postaci zaburzeń lękowych, depresyjnych i sporadycznie cierpiący na zaburzenia odżywiania się oraz pacjenci psychotyczni. W ostatnich latach coraz częściej trafiają na oddział pacjenci z zaburzeniami typu eksternalizacyjnego (tzn. z objawami skierowanymi na otoczenie) – z poważnymi zaburzeniami zachowania i emocji, deklarujący niechęć do życia, brak celu i myśli samobójcze, o wysokim poziomie samoagresji i agresji kierowanej na zewnątrz. Autorka łączy te dwa profile pacjentów z modelami rodziny, które mogą sprzyjać powstawaniu określonych zaburzeń w zachowaniu młodych ludzi. Rozważa również zmiany kulturowo-socjologiczne, którym podlegają rodziny, oraz konsekwencje tych zmian dla rozwoju i dojrzewania młodego człowieka.

Problemy psychiczne i emocjonalne dzieci oraz młodzieży – okiem praktyka

Poniższe obserwacje są w pewnym sensie zbieżne z moimi, aczkolwiek wynikają z doświadczeń zawodowych w innym kontekście pracy z młodzieżą i rodzinami. Jako pracownik poradni psychologicznej obserwuję zarówno zmiany w charakterze problemów psychicznych zgłaszanej młodzieży, ale również w funkcjonowaniu ich rodzin. Coraz częściej zgłaszani są młodzi ludzie z poważnymi i złożonymi zaburzeniami emocjonalnymi, w postaci depresji z towarzyszącymi objawami samookaleczania się lub zaburzeń jedzenia albo z myślami i próbami samobójczymi. Terapią obejmowane są również coraz młodsze dzieci – wyjątkiem nie są 7–8-latki, z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, objawami encopresis czy objawami lękowo-nerwicowymi.

Jako terapeuta rodzinny nieustannie zadaję sobie pytania:

  • Na ile to, jak funkcjonuje rodzina, wpływa na psychopatologię dziecka?
  • Jakie czynniki leżące poza rodziną mogą ją wzmacniać?
  • Co jest możliwe, a co nie jest możliwe do zmiany?

 

Kondycja współczesnej rodziny – przyczyny dysfunkcji

Wizerunek współczesnej rodziny bardzo się zmienił na przestrzeni ostatnich lat. Zmiany społeczne i kulturowe zachodzące we współczesnym świecie podnoszą standard naszego życia i stwarzają wiele możliwości realizowania siebie. Ale to co dobre dla jednostki, nie zawsze jest dobre dla rodziny. Życie w rodzinie wymaga czasem rezygnacji z własnych potrzeb i ideałów. Rosnąca lawinowo liczba rozwodów pokazuje, że staje się to coraz trudniejsze. Skutkiem powszechności rozwodów jest rosnąca liczba rodzin, w których dzieci wychowywane są tylko przez jednego rodzica. Statystyki pokazują, że taka sytuacja dotyczy już blisko jednej trzeciej wszystkich rodzin z dziećmi. Zmiany zachodzące w rodzinach obejmują nie tylko kwestie formalne, ale dotyczą przede wszystkim procesów relacyjnych i emocjonalnych rozgrywających się w rodzinach.

W literaturze znaleźć można modele rodziny funkcjonalnej, czyli takiej, która dobrze radzi sobie ze swoimi zadaniami, tj. stwarza dobre warunki do życia wszystkim swoim członkom.

Taką rodzinę charakteryzują m.in.:

  • poczucie przywiązania, zaangażowania, bliskości,
  • szacunek dla różnic indywidualnych i odrębnych potrzeb,
  • przewidywalność wzorców reakcji,
  • adaptacyjność i elastyczność w razie zmiany,
  • otwarta, prawidłowa komunikacja,
  • jasno określona struktura (tzn. kto jest kim w rodzinie oraz gdzie są jej granice),
  • skuteczne rodzicielskie przywództwo i autorytet,
  • skuteczność w radzeniu sobie z sytuacjami kryzysowymi.

Jeśli spełnione są powyższe warunki, to jest możliwe dobre funkcjonowanie zarówno diady małżeńskiej, jak również dorastających w rodzinie dzieci. Jako terapeuci rodzinni z takimi rodzinami nie mamy do czynienia, bo nie trafiają one do terapii, jak również nie generują one dysfunkcyjnych zachowań u dzieci.
 

Przyczyny, dla których nie wszystkie rodziny osiągają taki dobrostan, mogą być dwojakie: 
Po pierwsze – zależy to od dojrzałości osobowościowej i relacji dwojga dorosłych ludzi, którzy decydują się 
na założenie rodziny. Jak pisze John Bradshaw w książce Zrozumieć rodzinę: „Rodzina dysfunkcjonalna (w odróżnieniu od funkcjonalnej, opisanej powyżej) jest stworzona przez dysfunkcjonalne małżeństwo, takie małżeństwa zaś tworzą dysfunkcjonalne osoby, które odnajdują się wzajemnie i żenią ze sobą”. Zatem pewien rodzaj zagrożenia dysfunkcjonalnością jest wpisany w rodzinę już wówczas, gdy jedno lub oboje z partnerów nie osiąga takiej dojrzałości osobowościowej i emocjonalnej, aby w miarę dobrze radzić sobie w życiu.
Po drugie – zagrożenia dla funkcjonalności rodziny wypływają z zewnętrznych okoliczności. Mogą to być:

  • kryzysy życiowe (rozwód, ciężka choroba, utrata pracy),
  • problemy finansowe, konieczność emigracji za pracą,
  • inne okoliczności, wobec których rodzina traci zdolność ochrony siebie i opiekowania się sobą.

 

1.Rola dysfunkcyjnego rodzica – schemat genezy dysfunkcji

Moje doświadczenia wskazują jednak na to, że większe prawdopodobieństwo dysfunkcji rodzinnej istnieje w pierwszym przypadku – wówczas, kiedy rodzice nie posiadają wystarczających zasobów osobistych  do tego, by skutecznie rozwiązywać życiowe problemy. Gdy do terapii zgłasza się rodzina, w której dobrze funkcjonujący rodzice napotykają na problemy w postaci kryzysu życiowego bądź kryzysu wynikającego z cyklu życia rodziny (takim kryzysem mogą być narodziny dziecka lub dojrzewanie), z reguły mają gotowość i umiejętność do dokonania zmiany w sobie. Myślę tu o zmianach w percepcji i przeżywaniu przyczyn trudności oraz zmianach w sposobach postępowania, w zasadach, wymaganiach itp., które obowiązywały w rodzinie do tej pory, ale przez rozwojowe lub życiowe okoliczności przestały być adaptacyjne. Stały się natomiast źródłem problemów. „

Zdrowi” osobowościowo rodzice w takich sytuacjach:

  • posiadają możliwość adekwatnego rozpoznawania przyczyn zachowania dziecka i podążania  za jego sygnałami (co można nazwać wrażliwością na dziecko),
  • są otwarci na zmiany i posiadają elastyczność, która umożliwia ich wprowadzenie.

Terapia takiej rodziny często kończy się konstruktywnie, zarówno dla rodziny, jak i dla terapeuty. Rodzina zmienia się i wychodzi z kryzysu, a terapeuta ma poczucie zawodowej satysfakcji i użyteczności swej pracy. Inaczej przebiega terapia z rodziną, która nie posiada wystarczających zasobów, które umożliwiłyby zmianę. Myślę tu oczywiście o zasobach prezentowanych przez rodziców, bo to w nich tkwi moc wprowadzania potrzebnych zmian.

 

 

Rys. 1. Schemat pojawiania się dysfunkcji

Wrażliwość na dziecko może być obniżona przy silnym zaabsorbowaniu rodzica jego własnymi problemami (osobowościowymi lub depresją, uzależnieniem itp.). Powoduje to brak emocjonalnej dostępności rodzica dla dziecka i generowanie przez dziecko różnych zachowań, które mają rodzica do niego „zbliżyć”.

Przyjmują one często postać objawów, symptomów czy innych nieadaptacyjnych form zachowania. Proces ilustruje poniższy schemat:

Zatem rozpoczynając pracę z rodziną, zawsze powinno pojawić się pytanie, na ile problemy młodego człowieka mają związek z psychopatologią rodzica, a na ile wynikają z trudności relacyjnych, komunikacyjnych lub innych sytuacji kryzysowych rozgrywających się w rodzinie? Często zatem objawy występujące u dziecka sprowadzają rodzinę do terapii, ale nie wynikają one z psychopatologii dziecka, lecz rodzica lub z niekorzystnego wpływu rodzinnych uwarunkowań.

Taki rodzaj terapii, tzn. z dysfunkcyjnością rodzica, jest bardzo trudny, jeśli rodzic nie podejmuje pracy nad swoim problemem lub podejmuje, ale jest to praca długoterminowa, np. terapia zaburzeń osobowości. Wtedy dziecko można jedynie wspierać, zabezpieczać lub modelować takie zachowania, które mogą uchronić je przed postępującą patologizacją i utrwalaniem się niewłaściwych wzorców zachowań.

2. Brak struktury rodziny i kryzys autorytetu rodzica

Tym, co cechuje wiele rodzin zgłaszających się po pomoc, jest ewidentny brak struktury rodziny i wynikającego z niej silnego rodzicielskiego autorytetu. I nie chodzi tylko o brak struktury formalnej w postaci braku jednego z rodziców. Jest wiele rodzin z obojgiem rodziców, ale brakuje w nich „dobrego rodzicielskiego obiektu”. Paradoksalnie, są to często rodzice bardzo zaangażowani, kochający swoje dzieci, stwarzający im bardzo dobre warunki życiowe, ale niepotrafiący stawiać granic i bezradni zarówno wobec wymagań, jak i emocji dziecka. W takich rodzinach często dochodzi do przejęcia władzy i kontroli przez dziecko, co nieuchronnie prowadzi do pojawienia się u niego różnych objawów.

Przypadek I
Rodzina dwuosobowa, składająca się z matki i 10-letniej córki. Matka rozwiedziona od 7 lat, bez kontaktu z ojcem dziecka, utrzymująca bliskie relacje ze swoimi rodzicami. Dziewczynka zgłoszona z zaburzeniami jedzenia w postaci okresowej odmowy jedzenia i picia. Waga poniżej należnej dla wieku, hospitalizowana z powodu odwodnienia. Matka niezwykle zaangażowana w sprawy córki, niepotrafiąca jej odmawiać. Dzięki objawom dziewczynka kontroluje matkę, tym samym współdecydując o ważnych rodzinn...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy