Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

28 lutego 2021

NR 25 (Styczeń 2021)

Psychologiczne i socjokulturowe profile obrazu ciała u młodych kobiet polskich

127

Współczesna kultura masowa XXI wieku oraz środki masowego przekazu wskazują coraz powszechniej obowiązujące standardy promowanego wizerunku ciała i wyglądu. Presja i internalizacja promowanych przez kulturę masową i środki przekazu norm dotyczących kobiecego ciała narzuca na młode Polki potrzebę realizacji wielu restrykcyjnych zachowań wobec odżywiania i aktywności fizycznej, aby do ideału w wyglądzie ciała się zbliżyć. Dążenie do lansowanego w kulturze masowej wyidealizowanego wyglądu ciała często skutkuje rozwojem niezadowolenia z jego obrazu, a w efekcie podjęciem nadmiernie restrykcyjnych diet, głodówek oraz różnych antyzdrowotnych zachowań (np. prowokowanie wymiotów oraz nadużywanie leków i suplementów).

Przegląd badań w literaturze potwierdza zachodzący w kulturze proces westernizacji, a wraz z nim rozpowszechnianie zunifikowanego obrazu wzorca kobiecego ciała. Wskazywane coraz częściej w kulturze masowej zjawisko westernizacji znajduje powiązanie z opublikowaną już w literaturze teorią uprzedmiotowienia ciała kobiet opracowaną przez Fredrickson i Roberts (1997). Podkreśla się w niej znaczenie obecnych w massmediach seksualnych aspektów kobiecego wizerunku i rozwoju uprzedmiotowienia żeńskiej płci. Socjokulturowa teoria uprzedmiotowienia ciała Fredrickson i Roberts (1997) oraz zachodzące w procesie westernizacji zmiany co do kryteriów związanych z pożądanym wizerunkiem ciała podkreślają z jednej strony funkcję czynników psychologicznych (np. samooceny), a z drugiej wskazują na znaczenie socjokulturowych predyktorów w rozwoju obrazu ciała u młodych osób i stosowania antyzdrowotnych zachowań. Kobiety przejawiające wysoki poziom uprzedmiotowienia ciała ujawniają przedmiotowy stosunek do własnego ciała, traktując je jak przedmiot, który istnieje tylko dla zadowolenia i przyjemności innych.

POLECAMY

Kobiety i dziewczęta przyjmujące przedmiotową postawę wobec ciała myślą i oceniają je tylko z perspektywy atrybutów związanych z atrakcyjnością i wyglądem zewnętrznym. Jeśli wygląd ciała nie spełnia standardów społecznych, budzi niezadowolenie osoby i motywuje ją do zachowań, których celem jest spełnienie socjokulturowych standardów promujących atrakcyjny wizerunek ciała. Podejmowane zachowania wobec ciała nie są poddane obiektywnej ocenie opartej o normę BMI oraz pozytywne wobec ciała emocje i myśli. Samoocena ogólna kobiety i jej ciała odzwierciedlają adekwatne postrzeganie wymiarów ciała, odczuwanie płynących z ciała różnorodnych bodźców, doznań (np. bólu, dotyku, głodu, sytości) oraz wskazują – poprzez czynione przez kobietę narracje na temat uczuć i myśli – że są adekwatne do BMI i tym samym pomocne dla utrzymania stanu zdrowia. Coraz częściej zjawisko westernizacji w populacji kobiet sprzyja i umacnia nadmierne dążenie do osiągania często nierealnych socjokulturowych standardów atrakcyjnego wyglądu ciała i wzmacniania nadmiernie negatywnej samooceny u kobiet (Manago, Ward, Lemm, Reed, & Seabrook, 2015; Rollero, 2013; Teng, Gao, Huang, & Poon, 2019; Zurbriggen, Ramsey, & Jaworski, 2011). Z jednej strony intensyfikacja promowania w mediach wzorca atrakcyjnego ciała wzmacnia presję i internalizację obowiązujących w kulturze zachodu norm nadmiernego dążenia do szczupłości, z drugiej strony wzmacnia normy promujące atrakcyjny wizerunek muskulatury ciała (Fredricson i Roberts, 1997; Zurbriggen i wsp., 2011; Izydorczyk i wsp., 2020).

Metodologia badania obrazu ciała polskich kobiet

Zwrócenie uwagi na rozpoznanie psychologicznych i socjokulturowych profili opisujących obraz ciała u młodych polskich kobiet stanowić może ważny element profilaktyki zdrowotnej, ukierunkowanej na wzmacnianie w populacji młodych dorosłych prozdrowotnych zachowań wobec ciała i odżywiania się, ograniczając poprzez profilaktyczne działania rozwój zaburzeń odżywiania i antyzdrowotnych zachowań określanych syndromem „gotowości anorektycznej”, czy też bigoreksji wśród młodych.

Z jednej strony wyjaśniająca nam socjokulturowe standardy kobiecego wizerunku naukowa teoria uprzedmiotowienia ciała, z drugiej strony zachodzący w kulturze masowej proces westernizacji stanowią powód do postawienia podstawowego pytania, czym się charakteryzuje obraz ciała u zdrowych polskich kobiet oraz czym się charakteryzują ich psychologiczne i socjokulturowe profile obrazu ciała?

Budując model badawczy w badaniach własnych odwołano się do poznawczego modelu zmiennych, wyjaśniających rozwój niezadowolenia z ciała oraz rozwój antyzdrowotnych zachowań. Poznawczy model rozwoju niezadowolenia z ciała i jego znaczenia w rozwoju zachowań restrykcyjnych i bulimicznych Thompsona i jego zespołu testowany był wielokrotnie na populacjach kobiet o orientacji heteroseksualnej. Wspomniany model został zastosowany także w badaniach Izydorczyk (2015).

Przedstawiane w artykule badania Izydorczyk wraz z zespołem przeprowadziła w latach 2017–2020 na populacji 422 młodych polskich kobiet. Główne kryteria włączenia do grupy badanych to: zgoda na wypełnienie kwestionariuszy, wiek – okres młody dorosły: od 18 do 35 lat. Kryterium wykluczenia  stanowiły: obecność  diagnoz medycznych oraz obecnych w dotychczasowym życiu różnych form leczenia (psychoterapii) z powodu zaburzeń odżywiania oraz zaburzeń somatycznych związanych z widocznym kalectwem dotyczącym ciała. W realizacji projektu badawczego dotyczącego psychologicznych i socjokulturowych uwarunkowań obrazu ciała uczestniczyli wybrani magistranci – zbierając częściowe dane badawcze podczas prowadzonego przez autorkę artykułu wieloletniego projektu badawczego na temat poszukiwania socjokulturowych predyktorów obrazu ciała u dziewcząt, młodych kobiet i mężczyzn. Badania prowadzone były w latach 2017–2020 na terenie kilkunastu miast polskich w kontakcie bezpośrednim i online. Na prowadzenie projektu badawczego uzyskano zgodę Komisji Etyki ds. Badań Naukowych Instytutu Psychologii Stosowanej Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

W prezentowanych w niniejszym artykule wynikach badania autorka zdefiniowała zmienny obraz ciała jako zmienną złożoną, posiadającą wieloczynnikową, psychologiczną strukturę, którą charakteryzuje dokonywana przez osobę wieloczynnikowa ocena obrazu ciała i jego atrakcyjności. Wśród dokonywanych przez osobę ocen opisujących jej emocje i myśli dotyczące jej obrazu ciała wyodrębniono: ocenę satysfakcji z wyglądu oraz satysfakcji z poszczególnych części ciała, dbałość o wygląd ciała, ocenę sprawności fizycznej ciała oraz dbałość o sprawność fizyczną ciała, zaabsorbowanie nadwagą i poziom lęku przed otyłością, ocenę własnej wagi ciała, poczucie posiadanego stanu zdrowia, dbałość o zdrowie oraz ocena wrażliwości na objawy chorobowe (Cash, 2002).

Druga diagnozowana w przedstawianych badaniach zmienna to socjokulturowe standardy wizerunku ciała i wyglądu w środkach masowego przekazu. Została zdefiniowana, zgodnie z literaturą, jako zmienna o czteroczynnikowej strukturze, opisująca poziom internalizacji społeczno-kulturowych standardów obrazu ciała i wyglądu fizycznego. Ponadto, opisuje ona również częstotliwość świadomego poszukiwania informacji o wizerunku i wyglądzie ciała. Pierwszym składnikiem zmiennej była presja i internalizacja (poziom odczuwanej presji i internalizacji socjokulturowych standardów wizerunku i wyglądu ciała promowanych przez środki masowego przekazu: telewizja, radio, magazyny i gazety, reklamy itp. Te, będąc już zinternalizowane, decydują o postawie wobec obrazu ciała. Drugim składnikiem tej zmiennej jest poszukiwanie informacji na temat wizerunku ciała i ich internalizacja. Trzecim składnikiem jest internalizacja socjokulturowych standardów promujących atletyczną sylwetkę ciała (muskulaturę ciała). Czwarty składnik omawianej zmiennej to świadome, deklarowane poszukiwanie informacji o wizerunku ciała i wyglądzie w mass mediach (Izydorczyk, Lizińczyk, 2020).

Autorka artykułu dokonała w prezentowanych badaniach pomiaru zmiennych, odwołując się do polskich adaptacji kwestionariuszy: Multidimensional Body-Self Relations Questionnaire w oprac. Multidimensional Body-Self Relations Questionnaire MBRSQ oraz The Sociocultural Attitudes Towards Appearance Questionnaire (SATAQ 3). Do badania obrazu ciała zastosowano Multidimensional Body-Self Relations Questionnaire (MBSRQ) autorstwa Thomasa F. Casha (Cash, 2000) – składa się z 69 pozycji oceniających emocjonalny i poznawczy obraz własnego ciała badanych. MBRSQ zawiera dziewięć skal: Self Classified Weigh (SCW), Appearance Orientation (AO), Appearance Evaluation (AE), Body Areas Satisfaction Scale (BAS), Overweight Preoccupation (OP), Fitness Orientation (FO), Fitness Evaluation (FE), Heath Evaluation (HE), Heath Orientation (HO), Illness Orientation (IO). Osoby badane odpowiadały na 69 itemów dotyczących różnych obszarów ciała na pięciostopniowej skali Likerta. Aby dokonać oceny obrazu ciała u danej osoby za pomocą testu MBSRQ, należy oszacować średni wynik dla każdej skali. Im wyższy wynik, tym większe zadowolenie z ciała i jego obszarów oraz funkcji. W próbie badań polskich (Brytek-Matera, Rogoza, 2015) na populacji 341 kobiet w wieku od 18 do 35 lat eksploracyjna analiza czynnikowa ujawniła podobną do wersji pierwotnej strukturę czynnikową kwestionariusza MBSRQ. Jej wewnętrzna wiarygodność była oceniona za pomocą współczynnika McDonalda i wynosi od 0,66 do 0,91. Do pomiaru socjokulturowego wpływu mass mediów na wizerunek ciała (siły internalizacji socjokulturowych standardów wizerunku ciała) zastosowano kwestionariusz Sociocultural Attitudes Towards Appearance Questionnaire SATAQ 3 autorstwa Thompsona i in. (Thompson i wsp. 2004), w polskiej adaptacji Izydorczyk i Lizińczyka (Izydorczyk i Lizińczyk, 2020). Kwestionariusz SATAQ 3 został wypełniony przez każdą badaną osobę poprzez zaznaczenie jej odpowiedzi na pięciostopniowej skali Likera. Współczynniki alfa Cronbacha dla skal były następujące: Internalization General = 0,93, (wersja polska = 0,91), Internalization-Athlete = 0,80 (wersja polska = 0,96), Pressures = 0,92 (wersja polska = 0,78) oraz Information = 0,96 (wersja polska = 0,89).

Wyniki analizy

Aby odpowiedzieć na zadane pytania badawcze, autorka artykułu przeprowadziła statystyczne analizy wyników w oparciu o sporządzenie pomiaru wewnątrzgrupowych zróżnicowań. W grupie badanych 422 młodych polskich kobiet zastosowano analizę skupień metodą k-średnich. Analizowano, jaki będzie rozkład wyodrębnionych klasterów (profili socjokulturowych i psychologicznych) opisujących obraz ciała badanych. Zastosowana analiza skupień metodą k-średnich posłużyła do pogrupowania weryfikowanych elementów we względnie jednorodne klasy według podobieństwa między weryfikowanymi wskaźnikami zmiennej niezależnej, wyrażone za pomocą funkcji podobieństwa (Hartigan, 1979). Przeprowadzona analiza skupień wskazała na istnienie w badanej populacji Polek trzech różnicujących tę grupę skupień (klasterów). W celu przeprowadzenia analizy klasterowej zmienne zostały poddane standaryzacji. W jej wyniku skale wykorzystanych narzędzi badawczych zostały sprowadzone do tej samej skali, w której wartości koncentrujące się poniżej 0 wskazują na obniżone i niskie wyniki skali, zaś wartości koncentrujące się powyżej 0 wskazują analogicznie na podwyższone i wysokie wyniki skali. Przeprowadzona analiza skupień wskazała na istnienie w badanej populacji 422 zdrowych młodych kobiet trzech różnicujących tę grupę skupień (klasterów). Analiza skupień i zastosowany pomiar zróżnicowań między wyodrębnionymi trzema klasterami potwierdzają istotne różnice między badanymi kobietami tych klasterów w zakresie wszystkich weryfikowanych w modelu badawczym psychologicznych i socjokulturowych wskaźników obrazu ciała (tabela 1). Psychometryczną charakterystykę wyodrębnionych analizą skupień specyficznych zróżnicowań pomiędzy kobietami w zakresie badanych zmiennych przedstawiono poniżej na rys. 1 i w tabeli 1.

Rysunek 1. Graficzny obraz poziomu zmiennych, istotnie różnicujących wyodrębnione klastery, w badanej populacji młodych kobiet (N = 422) dla profilu psychologicznych i socjokulturowych wskaźników obrazu ciała

Legenda: (AE) – ocena satysfakcji z wyglądu; (AO) – ocena dbałości o wygląd; ocena satysfakcji z poszczególnych obszarów ciała (BAS); ocena posiadanej własnej sprawności fizycznej (FE); ocena wysiłku w budowaniu i utrzymaniu dbałości o własną sprawność fizyczną (FO); zaabsorbowanie nadwagą i ocena poziomu lęku przed otyłością, częstości monitorowania własnej wagi, stosowania różnych diet i odchudzania się (OP); ocena własnej wagi ciała od niedowagi do nadwagi, ocena, gdzie osoba sama siebie umieszcza na skali niedowaga-nadwaga, a także jej przekonania o tym, jak jej wagę oceniliby inni (SCW); ocena własnego stanu zdrowia (HE); ocena dbałości i zaangażowania osoby w prowadzenie zdrowego trybu życia (HO); ocena wrażliwości na objawy chorobowe i skupienia na chorobie (IO); internalizacja socjokulturowych standardów wizerunku ciała i wyglądu w środkach masowego przekazu (Internal); internalizacja socjokulturowych standardów w mass mediach, dotyczących promowania wysportowanej sylwetki ciała (sylwetki sportowca) i dążenia do zwiększania muskulatury ciała (Atletyzm); internalizacja norm socjokulturowych dotyczących wizerunku ciała i wyglądu osoby wynikających z odczuwanej presji norm socjokulturowych (Presja); poszukiwanie informacji w środkach masowego przekazu na temat wizerunku ciała i wyglądu osoby (Informacje).

Tabela 1. Wystandaryzowane wartości średnie dla poszczególnych klasterów w zakresie czynników psychologicznych i socjokulturowych oraz niezadowolenia z ciała w badanej populacji dziewcząt i młodych kobiet (N = 422) 

Wskaźniki diagnostyczne obrazu ciała    Klaster 1 N = 102 Klaster 2 N = 148 Klaster 3 N = 92 df F p
BMI -0,14 -0,29 -0,29 339 1,65 0,194
Ocena satysfakcji z wyglądu (AE) 0,42 -0,21 -1,34 339 98,95 0,001
Ocena dbałości o wygląd (AO) 0,54 -0,25 0,54 339 27,10  0,001
Ocena posiadanej własnej sprawności fizycznej (FE) 0,54  -0,50 -0,61 339 50,92 0,001
Ocena wysiłku w dbałość o sprawność fizyczną (FO) 0,78 -0,84 -0,65 339 170,54 0,001
Ocena własnego stanu zdrowia (HE) 0,32 -0,46 -0,82 339 41,52 0,001
Ocena dbałości i zaangażowania w zdrowy styl życia (HO) 0,68 -0,63 -0,65 339 80,56 0,001
Ocena wrażliwości na objawy i skupienie na chorobach (IO)  0,22 -0,38 -0,27 339 17,53 0,001
Ocena satysfakcji z obszarów ciała (BAS) 0,28 -0,14  -1,31 339 95,54 0,001
Zaabsorbowanie nadwagą i ocena lęku przed otyłością (OP)  0,47 -0,20 0,89 339 42,10 0,001
Ocena własnej wagi ciała (SCW) -0,15 0,04 0,81 339 31,26 0,001

Internalizacja socjokulturowych standardów wizerunku ciała
wyglądu w środkach masowego przekazu 

0,14 -0,79 1,51 339 268,09 0,001

Atletyzm – internalizacja socjokulturowych standardów w mass mediach i dążenia do zwiększania muskulatury ciała

0,48 -0,95 0,36 339 119,00 0,001
Presja – internalizacja norm socjokulturowych dotyczących wizerunku ciała
i wyglądu osoby wynikających z odczuwanej presji norm socjokulturowych
-0,01 -0,53 1,69 339 225,69 0,001
Informacje – poszukiwanie informacji w środkach masowego przekazu 
na temat wizerunku ciała i wyglądu osoby 
0,09 -0,74 0,82 339 81,02 0,001

W wyodrębnionym analizą skupień 1 klasterze znalazły się 102 kobiety z BMI (w granicach przedziału normy) podobnym do kobiet w pozostałych dwóch klasterach. W wyodrębnionej grupie odnotowano znacznie przewyższające średnią (najwyższy w stosunku do dwóch pozostałych dwóch klasterów badanych kobiet) i z równomiernie rozłożonym nasileniem weryfikowane psychologiczne wskaźniki obrazu ciała: wysokiej satysfakcji z ogólnego wyglądu oraz z poszczególnych części ciała, zadowolenia z posiadanej sprawności fizycznej oraz dbałości o wygląd i sprawność fizyczną, dbałości i zaangażowania osoby w prowadzenie zdrowego trybu życia oraz ocena wyższej od średniej dla badanej populacji kobiet wrażliwości na objawy chorobowe i skupienia na chorobie (IO). Jedynie w przypadku wskaźnika SCW (oceny własnej wagi ciała od niedowagi do nadwagi, ocena, gdzie osoba sama siebie umieszcza na skali niedowaga-nadwaga, a także jej przekonania o tym, jak jej wagę oceniliby inni) osiągnął wartości poniżej średniej. Kobiety klasteru 1 uzyskały istotnie wyższe od kobiet klasteru 2, a niższe od kobiet klasteru 3 zaabsorbowanie nadwagą i oceną poziomu lęku przed otyłością, częstości monitorowania własnej wagi, stosowania różnych diet i odchudzania się. Jeśli chodzi o profil wskaźników socjokulturowych opisujących poziom presji i internalizacji standardów wizerunku ciała, to w klasterze znalazły się kobiety o wysokim nasileniu wszystkich wskaźników opisujących siłę socjokulturowego wpływu mass mediów na obraz ciała. Wśród nich najwyższe nasilenie wykazał poziom internalizacji (powyżej średniej dla populacji badanych kobiet) socjoku...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy