Jeżeli tworzenie związku z drugą osobą porównamy do wspólnej podróży, to wyzwaniem w trakcie jej trwania może być zarówno radzenie sobie z doświadczeniami, jakie wywołuje dzielenie podróży z drugą osobą, jak i fakt, że oboje podróżujący mają inne pomysły na to, jak powinna ona wyglądać. Odzwierciedleniem tego są statystyki GUS (2025) pokazujące, że najczęstszym powodem rozwodów jest niezgodność charakterów obejmująca doświadczanie trudnych do pogodzenia różnic w sposobie komunikacji, stylu życia czy priorytetach w życiu i relacji. Odpowiedzią na te problemy w terapii ACT jest skupienie się z parą na tym, jak mogą reagować na trudne wspomnienia związkowe, poczucie niedopasowania czy frustrację, żeby budować związek w oparciu na tym, jakimi partnerami chcą być dla siebie i jaką relację chcą wspólnie tworzyć (Lev i Mckay, 2017).
Jednym z narzędzi, które jest w tym pomocne na poziomie konceptualizacji problemów pary czy w trakcie planowania interwencji, jest matryca ACT (the ACT Matrix; Polk i wsp., 2016). Diagram ten umożliwia rozwijanie kluczowej w ACT elastyczności psychologicznej poprzez modelowanie zauważania różnicy między doświadczeniami sensorycznymi i doświadczeniem mentalnym oraz między doświadczeniami towarzyszącymi podążaniu w stronę wartościowych aspektów w swoim życiu i tymi towarzyszącymi oddalaniu się od niechcianych doświadczeń psychicznych. W kontekście pracy z parą zastosowanie matrycy ACT umożliwia obu osobom w związku spojrzenie z perspektywy powyższych różnic na własne doświadczenia związane z byciem w relacji, a także poznanie i odczucie, jak wyglądają one dla partnera czy partnerki.
STUDIUM PRZYPADKU
Weronika (36 lat) i Marek (40 lat) są razem od 5 lat, mieszkają wspólnie od 3 lat, nie mają dzieci. Weronika pracuje jako menedżerka w firmie zajmującej się tworzeniem oprogramowania komputerowego, a Marek zdalnie z domu jako kierownik zespołu zajmującego się kampaniami reklamowymi. Marek był wcześniej w kilku związkach trwających ok. 1–2 lat i wszystkie zakończył z powodów poczucia niedopasowania z partnerkami. Weronika była wcześniej w jednym związku, który trwał 8 lat i zakończył się, ponieważ jej partner zakochał się w kimś innym. Weronika i Marek poznali się poprzez aplikację randkową i oboje twierdzą, że od pierwszego spotkania mieli poczucie, że „dobrze trafili”.
Powody zgłoszenia się na terapię
Oboje zgłaszają, że poważne trudności w ich relacji zaczęły się ok. 2 lata temu, kiedy Weronika zaczęła cierpieć na zaburzenia psychosomatyczne (ICD-11 – zaburzenia związane z cierpieniem cielesnym) objawiające się uporczywym bólem głowy i barków, które nie znalazły uzasadnienia w badaniach medycznych. W efekcie licznych wizyt lekarskich i skupienia na bólu Weronika według Marka przestała go potrzebować i nie chciała przyjąć jego pomocy, co wyzwalało w nim wiele frustracji i złości. Marek według Weroniki nie próbował zrozumieć, że przeżywa ona coś trudnego, tylko przekonywał ją, że wszystko będzie w porządku i w końcu się wyjaśni, co wyzwalało u niej dużo irytacji i złości. Po ok. 6 miesiącach Weronika została zdiagnozowana, obecnie jest leczona psychiatrycznie i chodzi na terapię własną, co w jej odczuciu pomogło jej, ponieważ częstotliwość objawów somatycznych drastycznie spadła. Oboje mają wrażenie, że kiedy sytuacja zdrowotna Weroniki się wyjaśniła, ich relacja się zmieniła i nie czują się tak blisko siebie, jak na początku związku i spędzają więcej czasu osobno niż razem.
Deklarowany cel terapii
Weronika liczy na to, że terapia pomoże jej poczuć się bezpiecznie w związku. Marek ma nadzieję, że terapia pomoże mu zrozumieć, co się zepsuło. Oboje zgłaszają, że chcieliby spędzać więcej czasu razem oraz rozmawiać o wszystkim, jak kiedyś.
Matryca ACT
Matryca ACT (rys. 1) to diagram utworzony przez dwie osi, z których horyzontalna wyznacza różnicę między działaniami w stronę tego, co ważne (np. mówienie partnerowi o tym, czego potrzebuję), i działaniami oddalającymi od tego, co dyskomfortowe (np. nieodzywanie się do partnerki, kiedy pojawia się frustracja związana z zadaniami w pracy), a wertykalna wyznacza z kolei różnicę między doświadczeniami odbieranymi za pomocą zmysłów (np. obserwowane zachowanie wobec partnera) a prywatnymi doświadczeniami psychicznymi (np. myśli na temat partnerki i związku). Ćwiartki powstałe w wyniku ich przecięcia to:
- Wartości/cele: samodzielnie wybrane istotne dla danej osoby motywatory do działania oraz powiązane z nimi cele, np. wartość – bliskość z drugą osobą, cel – zamieszkanie razem.
- Pomocne/skuteczne działania: podejmowane lub możliwe czy planowane działania, które mają na celu urzeczywistnienie wybranych wartości, np. zaplanowanie wspólnie spędzonego wieczoru, przeglądanie ofert mieszkań do wynajęcia.
- Przeszkody/bariery: dyskomfortowe doświadczenia psychiczne, takie jak myśli, wspomnienia, uczucia czy doznania z ciała, które są powiązane z wartościami i mogą pojawić się, kiedy planuje się lub podejmuje pomocne/skuteczne działanie, np. myśl „Kiedy zaczniemy razem mieszkać, ona się mną rozczaruje”, wspomnienie niechęci partnera do spędzania czasu na gotowaniu, lęk przed odrzuceniem czy napięcie w klatce piersiowej podczas oglądania ofert mieszkaniowych.
- Niepomocne/nieskuteczne działania: impulsy lub podejmowane działania, które pojawiają się w reakcji na przeszkody/bariery i najczęściej mają na celu ich kontrolę, np. częste dopytywanie partnerki, czy na pewno chce ze mną zamieszkać, wychodzenie na papierosa, kiedy pojawią się wspomnienia niezadowolenia partnera.
Na przecięciu dwóch osi w środku diagramu znajduje się z kolei przestrzeń na „Ja dostrzegający(-a) różnicę”,
która pokazuje, że jedynie osoba tworząca matrycę może doświadczać wszystkich jej elementów i odczuwać różnice w treściach swojego doświadczenia oraz swoich działaniach.
Przeprowadzanie pary przez ćwiartki matrycy ACT
Przykładowe wprowadzenie matrycy ACT na sesji:
T: Mam poczucie, że sporo powiedzieliście na temat tego, co myślicie i czujecie, że jest problemem dla was w byciu razem, i pomyślałam, że moglibyśmy na niego spojrzeć z nieco innej perspektywy, która dla wielu osób zmagających się z trudnościami jest pomocna. Czy bylibyście gotowi spojrzeć na to, co dla was trudne pod nieco innym kątem?
Wprowadzenie dwóch osi
Pierwszym elementem przeprowadzania matrycy ACT jest zapoznanie pary z dwoma osiami na konkretnym przykładzie. Rozpoczynając od osi wertykalnej, możemy wprowadzić ją w następujący sposób:
T: Chciałabym, żebyście narysowali na środku kartki poziomą kreskę, która podzieli całą przestrzeń na to, co na górze i na dole. Wszystkie rzeczy, które znajdą się u góry, to te wasze doświadczenia, które mogłabym zaobserwować, gdybym towarzyszyła wam na co dzień albo gdyby podążała za wami kamera. Z kolei wszystkie rzeczy, które znajdą się u dołu, to wasze doświadczenia, których nie mogę zaobserwować, czyli to, co myślicie, czujecie, odczuwacie w ciele.
Następnie przechodzimy do osi horyzontalnej, którą możemy opisać w taki sposób:
T: Teraz zapraszam was do narysowania drugiej kreski, tym razem pionowo na środku kartki i w połowie kreski poziomej. Ta kreska podzieli całą przestrzeń na to, co znajdzie się po lewej i po prawej.
Tym razem opiszę je wam na przykładzie. Kot mojej siostry uwielbiał być drapany za uchem. Kiedy tylko ktoś w jego pobliżu siadał choć na chwilę, natychmiast zaczynał się do niego łasić, wskakiwać na kolana i nastawiać głowę tak, żeby go drapać. Kontakt tego typu był dla niego ważny i można było zobaczyć mnóstwo rzeczy, które robił, żeby go osiągnąć. Tego typu doświadczenia będą znajdować się po prawej stronie – wszystkie, które są związane z podążaniem „do”, w stronę tego, co ważne.
Z kolei, kiedy w pobliżu kota mojej siostry włączano odkurzacz, natychmiast zaczynał uciekać od niego jak najdalej, chować się pod wanną czy wciskać za kanapę. Dźwięk tego typu był dla niego dyskomfortowy i można było zobaczyć mnóstwo rzeczy, które robił, aby go uniknąć. Tego typu doświadczenia będą znajdować się po lewej stronie – wszystkie, które są związane z podążaniem „od”, oddalaniem się od tego, co dyskomfortowe” (możemy też wykorzystać doświadczenia pary ze zwierzętami czy dziećmi).
Sposoby wypełniania matrycy ACT pary:
- Każda z osób tworzy matrycę na swojej kartce papieru/korzysta z gotowego diagramu, podążając za instrukcjami terapeuty.
- Terapeuta przygotowuje diagram z wykorzystaniem narzędzi zdalnych i albo umożliwia parze jego edycję, albo na bieżąco zapisuje przekazywane przez nich treści.
Wprowadzenie ćwiartek
W kolejnym kroku przeprowadzamy obie osoby tworzące związek kolejno przez każdą z ćwiartek. W pierwszej kolejności opisujemy, w jakiej przestrzeni wyznaczanej przez dwie osie jesteśmy, np. zaczynając od wartości, wskazujemy, że wszystkie elementy, które będą tu wpisywane, dotyczą tego, co para przeżywa wewnętrznie i co jest związane z podążaniem w stronę tego, co ważne. Następnie prosimy, aby każda z osób na swojej matrycy ACT wpisała odpowiedzi na pytania dotyczące konkretnej ćwiartki (tab. 1), dając im chwilę na zastanowienie.
Tabela 1. Pytania do ćwiartek matrycy ACT
Najczęstsza kolejność przechodzenia przez poszczególne ćwiartki to:
Wartości → Pomocne/skuteczne działania → Przeszkody/bariery → Niepomocne/nieskuteczne działania
Choć częsty jest również wariant:
Przeszkody/bariery → Niepomocne/nieskuteczne działania → Wartości → Pomocne/skuteczne działania
Omówienie matryc
Po wypełnieniu wszystkich ćwiartek matrycy ACT prosimy obie osoby, aby spojrzały na wpisane przez siebie treści (rys. 2 i 3) i skupiły się na tym, co pojawia się w ich myślach, uczuciach i ciele, kiedy widzą je jako całość. Następnie para wybiera, które z nich w pierwszej kolejności podzieli się treścią swojej matrycy oraz doświadczeniami w trakcie i po jej wypełnieniu. Osobę, która słucha, prosimy, aby zwracała uwagę na to, co pojawia się, kiedy słucha, o czym mówi partner czy partnerka i podzieliła się swoimi doświadczeniami. Po opisaniu swojej matrycy i wysłuchaniu doświadczeń partnera para zamienia się rolami.
Działania terapeutyczne a matryca ACT
Rozwijanie elastyczności psychologicznej
Poszczególne elementy matrycy są bazowo powiązane z modelem elastyczności psychologicznej (rys. 4) i dzięki temu umożliwiają terapeucie pracę nad rozwijaniem procesów kluczowych.
1. Wartości
Poprzez zidentyfikowanie wartości w ćwiartce „wartości/cele” dostępne dla pary stają się motywatory do podejmowania zaangażowanych działań oraz możliwe jest dostrzeżenie, że pomimo wszystkich treści znajdujących się po lewej stronie nadal są w stanie nazwać ważne dla nich w relacji z drugą osobą rzeczy. Ponadto para może doświadczyć, że część ich wartości i celów dotyka podobnych lub powiązanych ze sobą aspektów, np. wzięcie ślubu i zestarzenie się razem dotyka ważnego aspektu pozostania w relacji i dalszego jej rozwijania, a bycie blisko może wiązać się z poczuciem bycia ważnym i kochanym.
Uwaga! Jeżeli para lub któraś z osób zgłasza, że nie była w stanie wpisać nic w tę część matrycy, możemy wydobyć ważne aspekty w relacji, wykorzystując ćwiartkę „przeszkody/bariery”. W tym celu możemy zapytać np.: „Zatrzymaj się na chwilę na myśli: Co, jeśli znowu będę miała objawy i jemu będzie z tym niewygodnie?. Mam poczucie, że nie zadawałabyś sobie tego pytania, gdyby coś w relacji z Markiem nie było na tyle ważne, by się tego obawiać. Zobacz, czy możesz poczuć i nazwać, co jest dla Ciebie na tyle ważne, że martwisz się, że Twoje objawy mogą być dla niego niewygodne?”.
2. Zaangażowane działanie
Dzięki przejściu od zidentyfikowanych wartości do zaangażowanych działań wpisanych w ćwiartkę „pomocne/skuteczne działania” umożliwiamy parze powiązanie tego, co dla nich ważne, z podejmowanymi już działaniami oraz z możliwymi czy planowanymi działaniami. Dzięki temu partnerzy mogą zobaczyć, że pomimo przeżywanych trudności nadal podejmują lub myślą o podejmowaniu wartościowych działań, i zwrócić uwagę na te podejmowane czy planowane przez partnera/partnerkę, co może być bodźcem wyzwalającym do poczucia wdzięczności.
3. Ja jako kontekst
Dolna część matrycy ACT z ćwiartkami „wartości/cele” i „przeszkody/bariery” zostaje parze przedstawiona jako obszar doświadczeń mentalnych niemożliwych do zaobserwowania przez kogoś innego niż oni sami, co sprzyja rozwijaniu perspektywy obserwatora kluczowej dla „ja” jako kontekstu. Z punktu widzenia środka matrycy to Marek i Weronika mogą zidentyfikować swoje mentalne doświadczenia bliskie temu, co ważne, oraz temu, co trudne, i zauważyć między nimi różnice. Jest to bezpieczny punkt umożliwiający obserwowanie i przeżywanie, ale nie utożsamianie się ze swoimi doświadczeniami.
4. Elastyczna uwaga
Z kolei górna część matrycy ACT z ćwiartkami „pomocne/skuteczne działania” i „niepomocne/nieskuteczne działania” zostaje parze przedstawiona jako obszar doświadczeń sensorycznych możliwych do zaobserwowania przez kogoś innego niż oni sami, co sprzyja rozwijaniu elastycznej uwagi skupiającej się na wszystkich aspektach kontekstu dostępnych w danej chwili. Z punktu widzenia środka matrycy to Marek i Weronika mogą zatrzymać się i zidentyfikować swoje działania zbliżające do tego, co ważne, i te oddalające od tego, co trudne, i zauważyć między nimi różnice. Jest to perspektywa umożliwiająca obserwowanie i nazywanie tego, co realnie się dzieje, bez odnoszenia się do ocen, porównań czy reguł działania.
5. Defuzja
Uzupełnienie ćwiartki „przeszkody/bariery” umożliwia (1) zidentyfikowanie doświadczeń, z którymi para wchodzi w fuzję, (2) nazwanie ich, co jest pierwszym krokiem w stronę „odklejenia” się od treści psychicznych utrudniających podążanie w stronę tego, co ważne i (3) zapisanie ich, co daje szansę na doświadczenie dystansu między Markiem i jego trudnymi myślami czy Weroniką i jej dyskomfortowymi uczuciami.
6. Akceptacja
Z kolei uzupełnienie ćwiartki „niepomocne/nieskuteczne działania” umożliwia (1) zidentyfikowanie sposobów, w jakie para unika doświadczania dyskomfortu, (2) powiązanie tego, co dla nich trudne (ćwiartka „przeszkody/bariery”) z podejmowaniem działań, które mają na celu poradzenie sobie z odczuwanym dyskomfortem i (3) zwrócenie uwagi na sposoby, w jakie parter/partnerka próbuje sobie pomóc, co może być bodźcem wyzwalającym do współczucia.
Zmiana perspektywy dotycząca zachowań pomocnych/skutecznych i niepomocnych/nieskutecznych
Istotnym aspektem pracy z matrycą ACT jest również:
- Zwrócenie uwagi pary na różnice między zachowaniami po lewej i prawej stronie w obszarze tego, jak czują się, podejmując te działania, jakie są ich konsekwencje krótko- i długoterminowe, jak ich podejmowanie przekłada się na to, jak czują się wobec siebie i gdzie zmierza ich relacja. Dzięki zaakcentowaniu tych różnic jasno rozdzielamy zachowania apetytywne i awerysjne, co będzie przydatne w dalszej części terapii przy planowaniu nowych zachowań, przykładowo poprzez pytanie: „Czy myśląc o zrobieniu tego w tym tygodniu, czujesz się jak wtedy, gdy jesteś po prawej czy lewej stronie matrycy?”.
- Zwrócenie uwagi, że zachowania pomocne/skuteczne są urzeczywistnieniem konkretnej wartości, umożliwia parze generowanie pomysłów na nowe działania, które mogłyby przybliżyć ich do tego, co dla nich ważne.
- Zwrócenie uwagi, że zachowania niepomocne/nieskuteczne partnera czy partnerki wynikają z tego, że przeżywa coś trudnego i próbuje sobie poprzez to zachowanie poradzić z dyskomfortem. Oznacza to, że zachowanie to, o ile może przeszkadzać drugiej osobie, nie jest wymierzone przeciwko niej i nie ma na celu jej zranić.
Modelowanie postrzegania działań w związku z perspektywy matrycy ACT
Zastosowanie matrycy ACT umożliwia stworzenie powiązań, do których możemy odnosić się na dalszych etapach pracy terapeutycznej i dzięki nim rozwijać elastyczność psychologiczną pary oraz pogłębiać ich rozumienie doświadczanych trudności. Przykłady tego typu odniesień znajdują się w tabeli 2.
Podsumowanie
Matryca ACT jest narzędziem możliwym do zastosowania w pracy z parą zarówno w kontakcie rzeczywistym, jak i zdalnym, które pozwala na skonceptualizowanie obecnej sytuacji w związku i spojrzenie na nią przez parę z perspektywy procesów elastyczności psychologicznej. Dla terapeuty/terapeutki stanowi sposób powiązania doświadczeń pary, do którego może odnosić się przez resztę procesu terapeutycznego, aby modelować określone procesy elastyczności psychologicznej z wykorzystaniem technik, metafor i doświadczeń terapii ACT.
Bibliografia:
GUS (2025). Rocznik Demograficzny.
Lev A., McKay M. (2017). Acceptance and Commitment Therapy for Couples: A clinician's guide to using mindfulness, values, and schema awareness to rebuild relationships. New Harbinger Publications.
Polk K.L., Schoendorff B., Webster M., Olaz F.O. (2016). The essential guide to the ACT matrix: A step-by-step approach to using the ACT matrix model in clinical practice. New Harbinger Publications.
