Dołącz do czytelników
Brak wyników

Neurobiologia relacji
Czyli dlaczego tak trudno zrozumieć nastolatka?

Artykuły z czasopisma | 2 października 2017 | NR 3
31

Jak spojrzeć na rzeczywistość oczami nastolatka? Jak zrozumieć i dojrzeć to, co dla niego ważne, znaleźć klucz do jego świata? Rzecz w tym, że na świat nie patrzy się oczami. Do tworzenia użytecznych przystosowawczo modeli tego, co nazywamy rzeczywistością, służą nam nie narządy zmysłów, ale mózgi. To one są kreatorami światów, to ich aktywność zapewnia nam złożone możliwości interpretowania, przewidywania i planowania. Ich aktywność pozwala nam na zapewnianie minimum niezbędnego bezpieczeństwa.

Mózg jako kreator różnych modeli rzeczywistości

Dla dorosłego opiekuna nastolatek jest tajemniczą istotą, niezrozumiałą, często nieobliczalną, groźną i nieczytelną w odbiorze postacią. Nie pasują do niej żadne standardowe sposoby interpretacji zachowania. Co szczególnie niezwykłe, ta „obca istota” wyrasta z naszych własnych, miłych na ogół i oddanych nam dzieci. Najczęściej jej zachowania smucą dorosłych lub zatrważają. Uznajemy je za efekt jakiegoś konfliktu międzypokoleniowego, zmiany towarzystwa lub naszych wychowawczych błędów. Mamy o to pretensje do siebie, szukamy winnych w szkole, domu, technologii…

Jak spojrzeć na rzeczywistość oczami nastolatka? Rzecz w tym, że na świat nie patrzy się oczami. Do tworzenia użytecznych przystosowawczo modeli tego, co nazywamy rzeczywistością, służą nam nie narządy zmysłów, ale mózgi. To one są kreatorami światów.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat dowiedzieliśmy się o działaniu mózgu więcej niż od początku istnienia neurobiologii. Wiele odkryć łamie podstawy tego, co wiemy, znosi paradygmaty i wywołuje wrażenie, że neuronauki powinny zacząć badać mózg od nowa. Powodem są nowoczesne techniki obrazowania czynności mózgu, które pozwalają na wgląd w żywy, zdrowy i działający organ bez konieczności interwencji chirurgicznej czy złożonych zabiegów, które już same w sobie zmieniały działanie mózgu, zacierając obraz badań.

Ewolucyjne procesy w strukturze mózgu

Jednym z odkryć, jakie zawdzięczamy nowym technologiom, jest obraz zmian, które następują w budowie kory mózgowej w czasie naszego życia. Okazało się, że dynamika tych zmian jest o wiele większa, niż zakładano.

Przychodzimy na świat z mózgami, które znajdują się jeszcze w stanie prenatalnym. Jest to konieczne ze względu na ich duże rozmiary. Gdyby ludzkie dzieci rodziły się z mózgami dojrzałymi w takim stopniu, jak to się dzieje u naszych zwierzęcych krewnych, każde naurodziny kosztowałyby życie matki. Ich rozmiary byłyby po prostu zbyt duże, żeby się bezpiecznie urodzić.

W efekcie rodzimy się przed czasem, zaś pierwsze lata życia to budowanie potencjału, delikatny i wrażliwy okres dojrzewania, który powinien się odbywać w ciele matki. To, że jest inaczej, z jednej strony powoduje cały szereg zagrożeń i uzależnia nas od opieki rodziców, z drugiej zaś daje wyjątkowe możliwości dostosowania się struktury mózgu do warunków środowiska. Zważywszy nasze osiągnięcia w zakresie adaptacji oraz aktywnej zmiany nisz ekologicznych, jakie zasiedlamy, tego rodzaju rozwiązania służą nam do tej pory znakomicie.

Ewolucyjny kompromis, jeśli jak w naszym przypadku prowadzi do przetrwania, otwiera z czasem nowe możliwości i staje się gatunkowo specyficznym sposobem na przetrwanie.
Wolno dojrzewające mózgi ludzi osiągające maksymalną gęstość połączeń pomiędzy neuronami około 4. roku życia okazują się być dość kosztowne. Mózg pięciolatka zużywa bowiem około połowy dostępnej organizmowi energii. Dorosły człowiek może na ten cel przeznaczyć około 20%. Kiedy nasze ciała zaczynają rosnąć, po prostu brakuje nam energii.

Nitin Gogtay oraz Jay N. Giedd z National Institutes of Mental Health w badaniach z użyciem rezonansu magnetycznego (MRI) zauważyli, że pomiędzy 8. a 17. rokiem życia w korze mózgowej zachodzą gwałtowne zmiany polegające na spadku gęstości. Podobne doniesienia potwierdziły później inne badania. 
Zmiany morfologii kory mózgowej nie mogą pozostać bez wpływu na działanie tego narządu. Mózg w czasie przebudowy jest systemem o specyficznym działaniu. Zmiana jest wpisana w jego strukturę i, co wydaje się oczywiste, w sposób jego działania. Proces ten zachodzi z różną intensywnością mniej więcej do początku trzeciej dekady naszego życia.

Neurobiologia wobec problemów komunikacyjnych z młodzieżą

Nastolatek jest posiadaczem takiego właśnie zmieniającego się mózgu. Nasze oczekiwania wobec młodego człowieka mogą okazać się zatem zupełnie nieadekwatne wobec tego, jakie są możliwości jego mózgu lub generalnie wobec tego, czego my dorośli powinniśmy się po nim spodziewać.

Oczekujemy najczęściej racjonalnych decyzji, ostrożności i konsekwencji w działaniu. To na ogół cechy, jakie wydają nam się wynikiem „dobrego wychowania”.

Świadomość, zdolność do podejmowania racjonalnych decyzji, dostrzeganie związków przyczynowo-skutkowych to...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy