Narcystyczna osobowość naszych czasów - odmienne spojrzenie na narcyzm

Temat numeru

Na obrazie Caravaggia piękny młodzieniec wpatruje się w swoje odbicie w wodzie. Jest szaleńczo zakochany, lecz nie zazna miłosnego spełnienia. Jego tragiczny los jest przestrogą dla zapatrzonych w siebie egocentryków, niezdolnych do odwzajemnienia uczucia, nieczułych na potrzeby innych. Mit o Narcyzie, zakochanym w wyidealizowanym obrazie własnej osoby, jest znanym, metaforycznym odzwierciedleniem osobowości narcystycznej, która obecnie uważana jest – zależnie od punktu widzenia – za jedno z częstych zaburzeń osobowości lub też za dominujący typ osobowości, za którym podąża strategia dobrze dopasowana do wyzwań współczesności. W tym artykule skoncentruję się na drugiej z powyższych możliwości. Narcyzm – ujmowany jako jeden z elementów tzw. „ciemnej triady” cech osobowości – może być charakteryzowany jako stosunkowo najmniej awersyjny rodzaj strategii ewolucyjnej opartej na eksploatacji i manipulacji interpersonalnej.

Narcyzm jako zaburzenie – kliniczne ujęcie

Narcyzm charakteryzuje osobę zaabsorbowaną sobą, próżną, z nadmiernym poczuciem własnej ważności, wyjątkowości i wyższości, czemu towarzyszy poczucie wyjątkowych uprawnień, roszczeniowość i arogancja. Inni ludzie traktowani są instrumentalnie i wykorzystywani są w celu utrzymania nierealistycznego obrazu siebie. W teoriach psychoanalityków (m.in. Freuda, Kernberga i Kohuta) możemy odnaleźć konkurencyjne wobec siebie ujęcia narcyzmu, w których źródeł problemu poszukuje się we wczesnych doświadczeniach dziecka – w zaburzonych relacjach z rodzicami (opiekunami). Kolejne koncepcje rozpatrywały narcyzm w oderwaniu od psychoanalitycznego paradygmatu, nadal jednak koncentrując się na negatywnych aspektach funkcjonowania osoby narcystycznej oraz ich wczesnodziecięcych uwarunkowaniach. Narcyzm kliniczny traktowany jest jako poważne zaburzenie, będące niejednokrotnie wyzwaniem dla terapeuty. Współcześnie narcystyczne zaburzenie osobowości nie jest ujmowane jako odrębne w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10, natomiast taksonomia DSM-V formułuje kryteria diagnozy: poczucie własnej wielkości (manifestujące się w zachowaniu lub w fantazjach), potrzeba bycia podziwianym, brak empatii. Z czasem badacze byli coraz bardziej świadomi tego, że narcyzm nie jest pojęciem jednorodnym. Ta heterogeniczność znalazła odbicie w próbach rozróżnienia odmiennych typów lub aspektów narcyzmu: zdrowego i patologicznego, jawnego i ukrytego, nadwrażliwego i wielkościowego, indywidualnego i grupowego. Powyższe klasyfikacje w różnym stopniu nakładają się na siebie, co dodatkowo potęguje chaos terminologiczny.

Narcyzm jako cecha – niekliniczne ujęcie

Rozpatrywanie narcyzmu jako zaburzenia nie jest jedyną możliwością. Z perspektywy psychologii osobowości narcyzm jest uniwersalnym wymiarem osobowości, a więc – jako cecha – jest właściwością względnie stałą w ciągu życia, mierzalną, przyjmującą za kontinuum wartości 
od niskich do wysokich, a w populacji rozkład normalny. Nie ma też puntu odcięcia, powyżej którego jednos...

pozostałe 90% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Przypisy