Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

30 września 2017

NR 2 (Marzec 2017)

Jedzenie emocjonalne

673

Zarówno emocje negatywne, jak i pozytywne wpływają na (nadmierną) ilość spożywanego jedzenia. Emocje różniące się intensywnością oddziaływują na zachowania żywieniowe.Jedzenie emocjonalne może być sposobem regulacji emocji. Mózg i jelita współpracują ze sobą i mają ogromny wpływ na nastrój człowieka i jego stan psychiczny.

Wzajemne relacje między emocjami i zachowaniami żywieniowymi są przedmiotem licznych badań. Emocje wpływają na wybory i preferencje żywieniowe, warunkują ilość spożywanego pokarmu, determinują rodzaj smaku, jaki w danej chwili preferuje organizm człowieka, oraz stanowią istotny element kształtowania się nieprawidłowych zachowań żywieniowych.

Wpływ negatywnych emocji na ilość spożywanego pokarmu

Motywacja do jedzenia jest najsilniejsza w momencie doznania negatywnych emocji. Pod wpływem złości kobiety jedzą bardziej kompulsywnie aniżeli w sytuacji odczuwania strachu lub smutku. Ponadto, jedzą po to, by zredukować nieprzyjemne emocje. Pod wpływem emocji o dużym natężeniu (np. strach, smutek) ludzie sięgają po mniejsze ilości pożywienia. Natomiast umiarkowane bądź nieznaczne nasilenie afektu (np. nuda) powoduje preferencję większej ilości jedzenia. Wzrost apetytu w wyniku negatywnych emocji występuje zarówno u osób z zaburzeniami odżywiania, otyłością, jak i osób zdrowych. W sytuacji doświadczania negatywnych emocji spożycie pokarmów o wysokiej zawartości cukru redukuje odczuwane emocje. Pokarmy kojarzone jako smaczne obniżają negatywny nastrój oraz zmniejszają odczuwany stres, zwłaszcza u osób jedzących pod wpływem emocji. Jednym z pokarmów kojarzonych z możliwością regulacji stanu afektywnego jest czekolada. U osób z prawidłową masą ciała (BMI = 18,5 – 24,99 kg/m²) jej spożycie zmniejsza poziom negatywnego nastroju, a jego redukcja trwa około trzech minut.

Wpływ pozytywnych emocji na motywację do jedzenia

Chociaż w literaturze dominuje głównie przekaz, że jedzenie emocjonalne występuje w odpowiedzi na negatywne emocje, obecnie istnieje coraz więcej doniesień podkreślających, iż pozytywny nastrój również może przyczyniać się do zwiększonej ilości spożywanego jedzenia, o czym świadczą najnowsze badania Bongers i Jansen. W sytuacji doświadczania pozytywnego nastroju kobiety jedzą więcej w porównaniu z osobami o neutralnym nastroju. Ponadto spożywają przekąski częściej w odpowiedzi na pozytywne aniżeli negatywne emocje.

Bez wątpienia to, jakie produkty spożywa człowiek, wpływa na aktywność jego dwóch niezależnych układów nerwowych: mózgu (pobudzenie ośrodka nagrody) oraz jelitowego układu nerwowego (nazwanego przez Gersona „drugim mózgiem”). Odczuwane emocje (stany emocjonalne) mogą być zarówno przyczyną, jak i następstwem jedzenia (ryc. 1).

 

W literaturze wyróżnia się trzy style jedzenia:

Styl 1.
Jedzenie w odpowiedzi na bodźce zewnętrzne, które charakteryzuje się tym, że proces spożycia pokarmu związany jest z działaniem polisensorycznym bodźców i jedzeniem pod ich wpływem niezależnie od poziomu głodu-sytości. Kiedy jestem na przyjęciu i widzę te wszystkie smakołyki, których na ogół nie jem, nie mogę im się oprzeć. Sam ich widok powoduje, że zaczynam jeść, mimo że nie jestem głodna (wypowiedź osoby z nadwagą).
 

Styl 2. 
Jedzenie w sposób restrykcyjny, które w konsekwencji zwiększa ryzyko wystąpienia napadów objadania się i spożywania pokarmów pod wpływem doświadczenia negatywnego stanu emocjonalnego. Czasami jest tak, że stosuję restrykcyjną dietę kilka tygodni. Odliczam dni do jej zakończenia, a później kiedy już mogę, jem i jem. Najczęściej więcej niż przed dietą. I często zdarza się tak, że znowu przybieram na wadze i na nowo podejmuję decyzję o odchudzaniu (wypowiedź osoby permanentnie stosującej restrykcje żywieniowe i stale zmagającej się z „dodatkowymi”kilogramami).
 

Styl 3. 
Jedzenie emocjonalne, które dotyczy jedzenia w wyniku przeżywania i odczuwania negatywnych emocji bądź też nieumiejętności radzenia sobie z nimi. Jedzenie służy wówczas niwelowaniu negatywnych stanów emocjonalnych (i nie wynika z głodu fizjologicznego). Kiedy jest mi smutno, jem. Odczuwam wówczas ulgę. Zawsze tak robiłam. Będąc małą dziewczynką, dostawałam od mamy na pocieszenie coś słodkiego. A teraz pocieszam się sama – jedzeniem (wypowiedź osoby z otyłością).

 

Jedzenie (konsumpcja i jego wybór) a Emocje pozytywne i negatywne

Człowiek może jeść zgodnie z odczuwanymi emocjami i wówczas emocje pozytywne aktywują proces poszukiwania pożywienia oraz zwiększają motywację do przyjęcia pokarmu, zaś emocje negatywne prowadzą do niskiej motywacji do jedzenia. Jedzenie może również regulować emocje, w takim przypadku spożywanie jedzenia pełni funkcję regulatora stanu afektywnego (istotny jest proces kojarzenia przyjmowanego pokarmu z emocjami towarzyszącymi danej sytuacji, np. pozytywny stan emocjonalny po spożyciu określonej potrawy może spowodować zwiększenie ilości jej konsumpcji w przyszłości). Warto zastanowić się, jaką funkcję pełni pokarm w regulacji stanu emocjonalnego (jakie korzyści wtórne daje jego zjedzenie) – czy osoba spożywa go w celu zredukowania negatywnych emocji, czy po to, aby poprawić lub utrzymać pozytywny nastrój.

 

Ryc. 1. Relacja (dwukierunkowa) pomiędzy jedzeniem, emocjami i układami nerwowymi

 

Jedzenie emocjonalne – etiologia i mechanizm działania

Istnieje wiele teorii dotyczących przyczyny i przebiegu zjawiska emocjonalnego jedzenia. Jedną z nich jest teoria psychosomatyczna, zgodnie z którą negatywne emocje są przyczyną większego spożycia pokarmu (ryc. 2). Jedzenie pełni funkcję reduktora negatywnego stanu emocjonalnego, a sam proces nadmiernego jedzenia jest spowodowany doświadczaniem negatywnego afektu. W sytuacji doświadczania negatywnych emocji osoba czuje pobudzenie i niepokój. Może interpretować ten stan jako uczucie głodu i w konsekwencji spożywa jedzenie, które na pewien czas obniża stan napięcia emocjonalnego. W związku z tym, że jedzenie ma charakter tymczasowego regulatora emocji, stan afektywny ponownie ulega obniżeniu. Taki sposób rozumienia jedzenia emocjonalnego związany jest z nieprawidłowym działaniem osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, której jednym z zadań jest tłumienie głodu w sytuacji zagrożenia oraz z niską świadomością interoceptywną u osób charakteryzujących się jedzeniem emocjonalnym.

Zupełnie inaczej zjawisko jedzenia emocjonalnego wyjaśnia koncepcja odwołująca się do fenomenu usprawiedliwiania samego siebie. Zgodnie z nim osoba wykorzystuje przyczyny jakiegoś zjawiska dla wytłumaczenia podjęcia przez nią konkretnego zachowania po to, by zredukować poczucie winy i przenieść odpowiedzialność na czynniki ulokowane poza nią. Osoby jedzące pod wpływem emocji twierdzą, że spożywają nadmierną ilość pokarmu, ponieważ sytuacja,...