Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii

30 września 2017

NR 2 (Marzec 2017)

Jedzenie emocjonalne

746

Zarówno emocje negatywne, jak i pozytywne wpływają na (nadmierną) ilość spożywanego jedzenia. Emocje różniące się intensywnością oddziaływują na zachowania żywieniowe.Jedzenie emocjonalne może być sposobem regulacji emocji. Mózg i jelita współpracują ze sobą i mają ogromny wpływ na nastrój człowieka i jego stan psychiczny.

Wzajemne relacje między emocjami i zachowaniami żywieniowymi są przedmiotem licznych badań. Emocje wpływają na wybory i preferencje żywieniowe, warunkują ilość spożywanego pokarmu, determinują rodzaj smaku, jaki w danej chwili preferuje organizm człowieka, oraz stanowią istotny element kształtowania się nieprawidłowych zachowań żywieniowych.

POLECAMY

Wpływ negatywnych emocji na ilość spożywanego pokarmu

Motywacja do jedzenia jest najsilniejsza w momencie doznania negatywnych emocji. Pod wpływem złości kobiety jedzą bardziej kompulsywnie aniżeli w sytuacji odczuwania strachu lub smutku. Ponadto, jedzą po to, by zredukować nieprzyjemne emocje. Pod wpływem emocji o dużym natężeniu (np. strach, smutek) ludzie sięgają po mniejsze ilości pożywienia. Natomiast umiarkowane bądź nieznaczne nasilenie afektu (np. nuda) powoduje preferencję większej ilości jedzenia. Wzrost apetytu w wyniku negatywnych emocji występuje zarówno u osób z zaburzeniami odżywiania, otyłością, jak i osób zdrowych. W sytuacji doświadczania negatywnych emocji spożycie pokarmów o wysokiej zawartości cukru redukuje odczuwane emocje. Pokarmy kojarzone jako smaczne obniżają negatywny nastrój oraz zmniejszają odczuwany stres, zwłaszcza u osób jedzących pod wpływem emocji. Jednym z pokarmów kojarzonych z możliwością regulacji stanu afektywnego jest czekolada. U osób z prawidłową masą ciała (BMI = 18,5 – 24,99 kg/m²) jej spożycie zmniejsza poziom negatywnego nastroju, a jego redukcja trwa około trzech minut.

Wpływ pozytywnych emocji na motywację do jedzenia

Chociaż w literaturze dominuje głównie przekaz, że jedzenie emocjonalne występuje w odpowiedzi na negatywne emocje, obecnie istnieje coraz więcej doniesień podkreślających, iż pozytywny nastrój również może przyczyniać się do zwiększonej ilości spożywanego jedzenia, o czym świadczą najnowsze badania Bongers i Jansen. W sytuacji doświadczania pozytywnego nastroju kobiety jedzą więcej w porównaniu z osobami o neutralnym nastroju. Ponadto spożywają przekąski częściej w odpowiedzi na pozytywne aniżeli negatywne emocje.

Bez wątpienia to, jakie produkty spożywa człowiek, wpływa na aktywność jego dwóch niezależnych układów nerwowych: mózgu (pobudzenie ośrodka nagrody) oraz jelitowego układu nerwowego (nazwanego przez Gersona „drugim mózgiem”). Odczuwane emocje (stany emocjonalne) mogą być zarówno przyczyną, jak i następstwem jedzenia (ryc. 1).

 

W literaturze wyróżnia się trzy style jedzenia:

Styl 1.
Jedzenie w odpowiedzi na bodźce zewnętrzne, które charakteryzuje się tym, że proces spożycia pokarmu związany jest z działaniem polisensorycznym bodźców i jedzeniem pod ich wpływem niezależnie od poziomu głodu-sytości. Kiedy jestem na przyjęciu i widzę te wszystkie smakołyki, których na ogół nie jem, nie mogę im się oprzeć. Sam ich widok powoduje, że zaczynam jeść, mimo że nie jestem głodna (wypowiedź osoby z nadwagą).
 

Styl 2. 
Jedzenie w sposób restrykcyjny, które w konsekwencji zwiększa ryzyko wystąpienia napadów objadania się i spożywania pokarmów pod wpływem doświadczenia negatywnego stanu emocjonalnego. Czasami jest tak, że stosuję restrykcyjną dietę kilka tygodni. Odliczam dni do jej zakończenia, a później kiedy już mogę, jem i jem. Najczęściej więcej niż przed dietą. I często zdarza się tak, że znowu przybieram na wadze i na nowo podejmuję decyzję o odchudzaniu (wypowiedź osoby permanentnie stosującej restrykcje żywieniowe i stale zmagającej się z „dodatkowymi”kilogramami).
 

Styl 3. 
Jedzenie emocjonalne, które dotyczy jedzenia w wyniku przeżywania i odczuwania negatywnych emocji bądź też nieumiejętności radzenia sobie z nimi. Jedzenie służy wówczas niwelowaniu negatywnych stanów emocjonalnych (i nie wynika z głodu fizjologicznego). Kiedy jest mi smutno, jem. Odczuwam wówczas ulgę. Zawsze tak robiłam. Będąc małą dziewczynką, dostawałam od mamy na pocieszenie coś słodkiego. A teraz pocieszam się sama – jedzeniem (wypowiedź osoby z otyłością).

 

Jedzenie (konsumpcja i jego wybór) a Emocje pozytywne i negatywne

Człowiek może jeść zgodnie z odczuwanymi emocjami i wówczas emocje pozytywne aktywują proces poszukiwania pożywienia oraz zwiększają motywację do przyjęcia pokarmu, zaś emocje negatywne prowadzą do niskiej motywacji do jedzenia. Jedzenie może również regulować emocje, w takim przypadku spożywanie jedzenia pełni funkcję regulatora stanu afektywnego (istotny jest proces kojarzenia przyjmowanego pokarmu z emocjami towarzyszącymi danej sytuacji, np. pozytywny stan emocjonalny po spożyciu określonej potrawy może spowodować zwiększenie ilości jej konsumpcji w przyszłości). Warto zastanowić się, jaką funkcję pełni pokarm w regulacji stanu emocjonalnego (jakie korzyści wtórne daje jego zjedzenie) – czy osoba spożywa go w celu zredukowania negatywnych emocji, czy po to, aby poprawić lub utrzymać pozytywny nastrój.

 

Ryc. 1. Relacja (dwukierunkowa) pomiędzy jedzeniem, emocjami i układami nerwowymi

 

Jedzenie emocjonalne – etiologia i mechanizm działania

Istnieje wiele teorii dotyczących przyczyny i przebiegu zjawiska emocjonalnego jedzenia. Jedną z nich jest teoria psychosomatyczna, zgodnie z którą negatywne emocje są przyczyną większego spożycia pokarmu (ryc. 2). Jedzenie pełni funkcję reduktora negatywnego stanu emocjonalnego, a sam proces nadmiernego jedzenia jest spowodowany doświadczaniem negatywnego afektu. W sytuacji doświadczania negatywnych emocji osoba czuje pobudzenie i niepokój. Może interpretować ten stan jako uczucie głodu i w konsekwencji spożywa jedzenie, które na pewien czas obniża stan napięcia emocjonalnego. W związku z tym, że jedzenie ma charakter tymczasowego regulatora emocji, stan afektywny ponownie ulega obniżeniu. Taki sposób rozumienia jedzenia emocjonalnego związany jest z nieprawidłowym działaniem osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, której jednym z zadań jest tłumienie głodu w sytuacji zagrożenia oraz z niską świadomością interoceptywną u osób charakteryzujących się jedzeniem emocjonalnym.

Zupełnie inaczej zjawisko jedzenia emocjonalnego wyjaśnia koncepcja odwołująca się do fenomenu usprawiedliwiania samego siebie. Zgodnie z nim osoba wykorzystuje przyczyny jakiegoś zjawiska dla wytłumaczenia podjęcia przez nią konkretnego zachowania po to, by zredukować poczucie winy i przenieść odpowiedzialność na czynniki ulokowane poza nią. Osoby jedzące pod wpływem emocji twierdzą, że spożywają nadmierną ilość pokarmu, ponieważ sytuacja, w której się znajdują, jest na tyle trudna i wyczerpująca, że nie są w stanie kontrolować sposobu odżywiania się. Wiąże się to również z popularnym przekonaniem, że emocje redukują napięcie i poprawiają samopoczucie: Kiedy pokłócę się z mężem, nie jestem w stanie zapanować nad emocjami. Czuję ogromną złość. Wtedy zjadam to, co mam pod ręką. Gdybym nie kłóciła się z mężem, nie jadłabym tyle (wypowiedź osoby z nadwagą).

Teoria hipotezy maskującej dowodzi, że poprzez nadmierną konsumpcję jedzenia (przejadanie się) osoba maskuje negatywne emocje. Jej zachowanie może być związane z mechanizmem przenoszenia odpowiedzialności za doznane emocje na inne aspekty funkcjonowania: osoba, która spożywa nadmierną ilość jedzenia, może być przekonana, że to właśnie epizod objadania się stanowi przyczynę jej negatywnego stanu emocjonalnego.

Lubię jeść. Jedzenie sprawia mi przyjemność. Ale kiedy zjem za dużo, nie czuję się dobrze. Zaczynam się na siebie złościć. I wtedy myślę, że to przez to, że zjadłam tak dużo (wypowiedź pacjentki z otyłością).Klasyczne badania Polivy i Hermana pokazują, że osoby będące na diecie odczuwają większy niepokó...