Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

13 marca 2018

NR 6 (Listopad 2017)

Zjeść czy nie zjeść
Czy i jak regulacja impulsów sprzyja poczuciu dobrostanu

0 313

Kontrolowanie lub regulacja własnych emocji, impulsów oraz poziomu wykonania zadań jest ważnym czynnikiem sprzyjającym realizacji sukcesu życiowego i poczuciu szczęścia. W cyklu życia człowiek regularnie doświadcza wewnętrznego konfliktu pomiędzy regulacją emocji a kontrolą impulsów. Trudności w realizacji długofalowych celów mają miejsce, gdy jednostka reaguje głównie na bodźce dostarczające szybkiej gratyfikacji, które nie przynoszą odroczonych, długofalowych korzyści.

Negatywne stany emocjonalne wywołują pilną potrzebę poprawy samopoczucia (Tice, Bratslavsky, Baumeister, 2001). Takie trudne do tolerowania napięcie często jest związane z potrzebą redukcji tego stanu oraz poszukiwaniem szybkich źródeł emocji pozytywnych. To może prowadzić m.in. do nadmiernej konsumpcji pokarmów poprzez liczne mechanizmy zarówno psychiczne, jak i fizjologiczne.

Przykładowo wykazano, że wywoływanie negatywnego nastroju u osób na diecie prowadziło do zwiększenia ilości konsumowanej żywności (Greeno, Wingo, 1994). Pomimo faktu, iż jedzenie sprzyja wydzielaniu hormonów mających związek z odczuwanymi emocjami (Davies, 2017) i powszechnego przekonania, że jedzenie prowadzi do trwałej zmiany nastroju, wyniki badań tego nie potwierdziły. Prawdopodobnie poprawa odczuwalna jest głównie na etapie, gdy uwaga człowieka jest odwrócona przez przyjemne doświadczenia związane z przeżuwaniem i połykaniem pokarmu. Co ciekawe, badacze wykazali, że uświadomienie uczestników badania, że nastrój nie ulegnie trwałej zmianie, zmniejszało tendencję do impulsywnego jedzenia (Tice i in., 2001).

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne zwraca uwagę, iż powszechnie obserwuje się u ludzi tendencję do nadmiernej konsumpcji i jedzenia dla przyjemności, wysokokalorycznych produktów o niskiej zawartości składników odżywczych (APA, 2011).  Jednym z powodów takiego stanu rzeczy jest odczuwanie dystresu sprzyjające koncentracji na aktualnych potrzebach.

Szczęśliwi czasu nie liczą

W klasycznym już eksperymencie przeprowadzonym w latach 60. badacze Mischel, Shoda i Peake postawili dzieci przed trudnym zadaniem: zjedz piankę marshmallow teraz lub oprzyj się pokusie i poczekaj, aby otrzymać dwie pianki. Podczas oczekiwania pianka pozostawała w zasięgu wzroku dziecka, wywołując nieprzyjemne napięcie. Większość dzieci nie zdołała wytrzymać pełnego okresu oczekiwania (15 lub 20 minut) przed zjedzeniem pianki. Badanie stało się sławne, ponieważ losy jego uczestników były śledzone i w 1989 roku opublikowano pierwszą pracę, w której wykazano istotny związek między czasem oczekiwania a deklarowaną przez rodziców większą pewnością siebie oraz większymi zdolnościami interpersonalnymi obserwowanymi u dzieci. Badacze wykazali również związek czasu oczekiwania z ustandaryzowanym testem w amerykańskich szkołach średnich (ang. Scholastic Assessment Test) oraz innymi, licznymi, pozytywnymi charakterystykami, jak mniejsze ryzyko uzależnienia. Przez pewien czas zdolność do odraczania gratyfikacji we wczesnym wieku interpretowano jako jednoznaczną charakterystykę świadczącą o tym, jak człowiek poradzi sobie w życiu. Na przestrzeni lat wykazano jednak, że jest to o wiele bardziej złożony mechanizm i różne czynniki mają zdolność do wspierania człowieka w odraczaniu gratyfikacji. Inni badacze – Kidd, Palmeri i Aslin (2013) – wykazali na przykład, że zdolność do odraczania gratyfikacji była modulowana relacją, jaką eksperymentator nawiązał z dzieckiem przed testem pianki. Badacze zaplanowali dwa warunki eksperymentalne: w jednym osoba dorosła wywiązała się z obietnicy danej dziecku (przewidywalne środowisko), a w drugim tego nie zrobiła (nieprzewidywalne środowisko). Dzieci, które doświadczyły wiarygodności eksperymentatora, były w stanie wytrzymać średnio o połowę dłużej w porównaniu ze standardową średnią dla testu pianki (12.03 min vs 6.08 min) (Kidd, Palmeri i Aslin, 2013).

Rozproszenie

W swojej codziennej aktywności ludzie muszą dokonywać ogromnej liczby wyborów. Subiektywna liczba dokonywanych wyborów potrafi też znacząco różnić się od liczby realnie podejmowanych decyzji. Wykazano na przykład, że ponad 40% działań, jakie podejmujemy każdego dnia, ma charakter nawykowy (Verplanken, Wood, 2006). Produkty powszechnie uważane za korzystne dla zdrowia, takie jak owoce i warzywa, wywołują bardziej pozytywną ocenę poznawczą, jednak mniej pozytywny afekt. Produkty niekorzystne, takie jak słodycze, wywołują bardziej pozytywne reakcje afektywne, jednak mają mniej pozytywną ocenę poznawczą.

Jednym ze sposobów radzenia sobie z rozproszeniem jest praktyka uważności (mindfulness). Jest ona związana ze świadomą koncentracją na własnym ciele, oddechu, otoczeniu, myślach, emocjach i doświadczeniu w nieoceniający sposób (Singh i in., 2008).

Odwołanie do przeszłych doświadczeń

Wybory, jakich dokonujemy podczas codziennych aktywności, też są częściowo zależne od wcześniejszych decyzji, doświadczenia i czynników osobowościowych. Badacze Mukhopadhyay, Sengupta, Ramanathan (2008) zaobserwowali interesujące różnice pomiędzy osobami o wysokiej i niskiej tendencji do impulsywnych zachowań żywieniowych. W przypadku osób z wysoką impulsywnością przywołanie w pamięci doświadczenia, kiedy człowiek powstrzymał się i nie uległ pokusie, sprawiało, że 70% osób, mając do wyboru ciasto lub sałatkę, decydowało się na ciasto. U osób nieimpulsywnych taka procedura sprawiała, że 69% z nich wybierało sałatkę zamiast ciasta. Gdy osoby impulsywne przypominały sobie sytuację, kiedy uległy pokusie, były następnie bardziej skłonne, 
by zachować samokontrolę (44% w porównaniu z osobami, które nie przypominały sobie takiego doświadczenia). Z kolei osoby nieimpulsywne po wspomnieniu oddania się pokusie miały skłonność do wyboru ciasta zamiast sałatki (69% w porównaniu z osobami, które nie przypominały sobie takiego doświadczenia). Co interesujące, opisana tendencja do ulegania pokusie zmniejszała się w przypadku osób impulsywnych, gdy mieli za zadanie zastanowić się, dlaczego w przeszłości oparli się pokusie (Mukhopadhyay, Sengupta, Ramanathan, 2008).

Zdaniem badaczy efektywna interwencja wobec osób o skłonności do nadmiernego jedzenia w sytuacji przeżywania napięcia powinna obejmować:

  1. Ukierunkowanie uwagi na przeszłą sytuację niepowodzenia przy jednoczesnym bardzo ostrożnym ewentualnym eksplorowaniu jego przyczyn.
  2. Przywoływanie sukcesu z przeszłości wzbogacone o ukierunkowanie uwagi na tym, co się do niego przyczyniło (jak i dlaczego udało im się oprzeć pokusie).
  3. Koncentrację na prawdopodobieństwie osiągnięcia sukcesu w przyszłości.

W swoich eksperymentach Shiv i Fedorikhin (1999) wykazali, że jeśli zasoby operacyjne człowieka są ograniczone, to większy wpływ na dokonywane wybory mają reakcje emocjonalne. Uczestnicy badania zostali losowo dobrani w dwie grupy i na pewnym etapie musieli dokonać wyboru pomiędzy czekoladowym ciastkiem a sałatką owocową. Jednak pierwsza grupa była wysoce rozproszona próbą zapamiętania długiego siedmiocyfrowego ciągu liczb, podczas gdy druga grupa musiała zapamiętać kod składający się jedynie z dwóch cyfr. Osoby, których uwaga była skoncentrowana na zapamiętaniu siedmiocyfrowego ciągu liczb, częściej wybierały czekoladowy tort. Dodatkowym istotnym czynnikiem związanym z dokonanym wyborem przez uczestników badania był poziom impulsywności. Osoby bardziej impulsywne miały większą tendencję do wybierania czekoladowego tortu w sytuacji większego rozproszenia od osób wysoce rozproszonych o mniejszej impulsywności (Shiv i Fedorikhin, 1999).

 

Prognozowanie własnych emocji

Ludzie mają spontaniczną skłonność do przewidywania, w jaki sposób będą czuli się po dokonaniu określonych wyborów. Dzięki temu udaje im się zarówno oceniać własne preferencje, jak i modyfikować ostateczne wybory. Patrick i współpracownicy (2009) w swoich badaniach zwracają uwagę na konsekwencje przewidywania emocji takich, jak duma lub wstyd przed dokonaniem wyboru żywieniowego. Zdaniem badaczy duma koncentruje uwagę na własnym „ja”, podczas gdy przewidywanie wstydu ukierunkowuje uwagę na kuszącym obiekcie. Koncentracja na „ja” sprzyja refleksyjności, zwiększa zdolność do oparcia się pok...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy