Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

17 stycznia 2022

NR 31 (Styczeń 2022)

Jak pracować z dzieckiem, które jest ofiarą bullyingu?

0 630

Bullying jako forma przemocy pojawia się w różnych środowiskach już od najmłodszych grup przedszkolnych (Tłuściak-Deliowska, 2017). Rozumiany jest jako niebezpieczne i agresywne zachowanie, które posiada konkretną charakterystykę (Orpinas, Horne, 2006). Przybiera różne formy, jednak wyróżnia je świadome i długotrwałe oddziaływanie przemocowe oraz dysproporcja sił między oprawcą a ofiarą.

Okres dojrzewania to szczególny czas w życiu człowieka, w którym nie tylko zachodzą intensywne zmiany dotyczące dojrzewania fizjologicznego i psychicznego, ale także moment, kiedy grupa rówieśnicza zyskuje na znaczeniu, a wszelkie procesy społeczne mają istotny wpływ na jakość samopoczucia. Bullying, który jest objawem świadomej przemocy rówieśniczej, ma w tym okresie szczególny wpływ nie tylko na ofiarę i sprawcę, ale pozostałą część społeczności klasowej biorącą bierny udział.

POLECAMY

Jak rozpoznać bullying?

Żeby sklasyfikować zjawisko bullyingu, należy w obserwowanym zachowaniu uwzględnić trzy istotne aspekty wyrządzania przemocy:

  • zachowanie z bezpośrednim zamiarem wyrządzenia krzywdy ofierze,
  • ciągłość czasowa i powtarzalność zjawiska (według najnowszych klasyfikacji może też dotyczyć pojedynczego aktu o wyjątkowej sile krzywdzącej),
  • dominacja siły po stronie oprawcy (Olweus, 1989).

W literaturze jako podsumowanie przyczyn zachowań agresywnych pojawia się termin disagio, czyli chronicznego dyskomfortu czy niepokoju związanego z brakiem zaspokojenia potrzeb przez oprawcę w sferze rodzinnej czy interpersonalnej. Dojrzewanie w napięciu podnosi ryzyko zachowań poza normami społecznymi, w tym szczególnie tych agresywnych (Milan, 2005).

Można wyróżnić dwie formy agresji obserwowane w odniesieniu do bullyingu:

  • reaktywna (Dodge, Coie, 1987), która wiąże się z problemami w interpretacji zachowań i motywów drugiej osoby, którą postrzega się jako wroga. Najczęściej ma to związek z trudnościami w regulacji emocji i wynikającymi z tego zachowaniami agresywnymi,
  • proaktywna, gdzie działanie ma na celu osiągnięcie konkretnych reakcji i korzyści na wielu płaszczyznach.

Zachowania klasyfikowane jako możliwe przejawy bullyingu mogą przyjmować formę bezpośrednią w postaci agresji fizycznej, werbalnej, obrażania, szykanowania, a także pośrednią, którą trudno jest zauważyć, a działania istotnie wpływają na sferę psychiczną ofiary. Forma nie jest bezpośrednim atakiem, ale można tutaj wyróżnić takie działania, jak: izolacja społeczna, manipulacja relacjami, rozsiewanie plotek, pomawianie, wytwarzanie atmosfery strachu i pogardy (Sharp, Smith, 1995). Szczególnym przykładem tego typu agresji są zachowania wykorzystujące internet, np. e-bullying czy cyberbullying, gdzie przez umyślne działanie krzywdzi się w sieci drugą osobę.

Dodatkowym czynnikiem, który w tej sferze ma znaczenie, jest złudne poczucie anonimowości, gdzie oprawca ma większą trudność w zatrzymaniu działania. Czasem ofiara tradycyjnego bullyingu może stać się agresorem online, jeśli wzbudzi się w niej dużą chęć odwetu, a w przestrzeni online czuje się swobodnie i ma stosowną wiedzę oraz umiejętności. Zdalne nauczanie i przeniesienie części życia towarzyskiego młodych ludzi do internetu znacznie nasiliło to zjawisko właśnie w przestrzeni online.

Program interwencji i psychoedukacji

Bullying w ogólnym rozumieniu nie dotyczy tylko dzieci, ale ludzi w różnym wieku. Jednak im wcześniej młody człowiek nauczy się radzić sobie z tym zjawiskiem, tym lepiej będzie reagował na kolejnych etapach życia. Niestety w opinii społecznej nadal mamy do czynienia z częstym wzmacnianiem zachowań agresywnych i przyzwoleniem na załatwianie spraw przez przemoc. W wielu kręgach panuje przeświadczenie o przetrwaniu silniejszych, a bullying jest tylko eliminacją słabszej jednostki. Obecnie większość działań profilaktycznych związanych z bullyingiem jest w Polsce realizowana bez żadnych pomiarów skuteczności (Misha, 2008; Pyżalski, 2012), dlatego trudno określić faktyczne oddziaływanie. W przypadku innych krajów na szczególną uwagę zasługuje Norwegia, gdzie do najskuteczniejszych rozwiązań należą działania kompleksowe dotyczące całej społeczności szkolnej (Smith i in, 2012). Na podstawie badań w 42 szkołach potwierdzono skuteczność w obniżeniu występowania bullyingu o ponad 50% w placówkach, gdzie wprowadzono kompleksowy program profilaktyczny.

Szkoła jako instytucja powinna posiadać dokument, w którym zapisane są działania interwencyjne i profilaktyczne dotyczące bullyingu (Misha, 2008). Najczęściej w tego typu rozwiązaniu mamy odnotowane sposoby monitorowania problemu, np. przez badania kwestionariuszowe, opisane sposoby interwencji i kampanie informacyjne dla rodziców, uczniów i nauczycieli. Ważne jest także uwzględnienie sposobu komunikacji między dorosłymi, a także zespołowe podejście do tematu. Oprócz formalnego aspektu ważne jest również wdrażanie takich rozwiązań w życie i skuteczna komunikacja między dorosłymi. Badania potwierdzają, że częściej zjawiska tego typu zachowań występują tam, gdzie brakuje jasnych reguł lub gdzie można je łatwo ominąć (Misha, 2008).

Ustalenie zasad w szkole

W zapobieganiu tego typu zjawisku pomaga ustalenie zasad klasowych określających zachowania akceptowalne i szkodliwe. Kontrakt klasowy zbudowany wspólnie z uczniami daje możliwość uwzględnienia wartości istotnych dla poszczególnych jednostek, również tych o wyższej wrażliwości. (Kołodziejczyk, 2004).
W aktach przemocy tego typu duże znaczenie ma nie tylko rola ofiary i sprawcy, ale także reakcja grupy rówieśniczej. Dlatego tak ważną rolę odgrywa program profilaktyczny obejmujący całe zespoły klasowe. Kompleksowy program interwencyjny proponuje D. Olwens, gdzie początkowo sugeruje zastosowanie ankiety w celu analizy sytuacji, intensywne kontrolowanie przerw (w działania obserwacyjne warto jest zaangażować także pozostałych pracowników szkoły), wprowadzenie dnia poświęconego przeciwdziałaniu przemocy, ustalenie telefonu zaufania lub innej bezpieczniej formy komunikacji o zaistniałym zdarzeniu. Istotne znaczenie w sprawnym rozpoznawaniu i reagowaniu na akty przemocy jest szkolenie nauczycieli i zwiększanie ich kompetencji w odniesieniu do bullyingu, a także wytworzenie sprawnego przepływu informacji między radą pedagogiczną.

Mądre zarządzanie klasą i zapewnienie odpowiedniego klimatu społecznego w grupie rówieśniczej koreluje z rzadszym występowaniem bullyingu (Roland, Galloway, 2002). Na etapie interwencyjnym ważne są rozmowy z rodzicami, ofiarami i sprawcami przemocy, a także pomoc psychologiczna lub psychoterapeutyczna dla uczniów.

Formy mediacji szkolnych czy metody sprawiedliwości naprawczej mogą być stosowane jako profilaktyka, jednak w przypadku nasilonego nękania mogą być niewystarczające.

Ostatecznym rozwiązaniem w przypadku braku współpracy jest wyciąganie konsekwencji prawnych na poziomie szkoły przez dyrekcję lub zgłaszanie sprawy do organów ścigania na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Działania edukacyjne dla rodziców mogą mieć charakter regularny lub epizodyczny w zależności od potrzeby.

Utrwaleniu bullyingu sprzyja brak reakcji ze strony nauczycieli na wszelkie zaobserwowane formy przemocy. Nauczyciele często sami kreują kozła ofiarnego w oczach pozostałych uczniów, dając tym samym przyzwolenie na nękanie.

Objawy psychosomatyczne

Gdy bierzemy pod uwagę objawy psychosomatyczne, to należy uwzględnić charakterystykę ofiary i różnice wynikające ze sposobu radzenia sobie z agresywnymi zachowaniami. Możemy wyróżnić dwa typy ofiary. Pierwszy to ofiara bierna – mówimy najczęściej o wrażliwej i wyciszonej osobie, która cechuje się dużą nieśmiałością. Zwykle ma niskie poczucie własnej wartości, a w reakcji na zachowanie agresywne zachowuje się pasywnie (Olweus, 1989). Innym typem jest ofiara prowokująca, która często też jest nieśmiała, jednak jej zachowanie czy sposób mówienia wzbudza napięcie u rozmówcy. Może być odbierana jako irytująca, co wywołuje negatywne reakcje. Może nie dostrzegać, że jej zachowanie prowokuje sprawcę.

Na skutek bullyingu ofiary często próbują poradzić sobie z atakami przez izolację, zamykanie się w sobie. Rzadko szukają pomocy, bojąc się konfrontacji i reakcji agresora. Pod wpływem takiego wydarzenia mogą pojawiać się ataki paniki, częste odczuwanie lęku czy zachowania charakterystyczne dla nerwicy. W bezpiecznym środowisku, jakim jest dom, mogą być rozdrażnione i zachowywać się agresywnie w stosunku do rodziców czy rodzeństwa, kompensując sobie doznane krzywdy. Fizycznie można zauważyć postawę zgarbioną, zamkniętą w sobie, mało uśmiechniętą, napięte ciało lub tiki nerwowe. Ofiara może sygnalizować bóle brzucha i głowy, ogólne osłabienie. Sygnały mogą być sposobem na unikanie szkoły, ale również objawami psychosomatycznymi. Nasilone bóle brzucha i duża niechęć mogą nawet wywoływać wymioty. W kwestii edukacyjnej można zauważyć obniżoną motywację i koncentrację. Mogą pojawić się trudności w zasypianiu, lęki nocne czy moczenie (Rożnowska, 2012). W przypadku nasilonego napięcia mogą pojawić się także okaleczenia.

Pomoc dla dzieci

Żeby skutecznie pomóc dziecku w sytuacji doświadczania bullyingu, ważne jest zrozumienie perspektywy młodego człowieka, docenienie nawet drobnej szczerości, która zapewne bardzo dużo go kosztuje w momencie zgłaszania sprawy. Jeżeli ofiara spotka się w pierwszym kontakcie ze zrozumieniem, łatwiej jej będzie kontynuować rozmowę. W przypadku zaprzeczania czy bagatelizowania ze strony dorosłego zostanie najprawdopodobniej zatrzymany proces rozwiązywania problemu.

Czynnikiem ryzyka w przypadku postawy oprawcy jest szczególnie brak rodzinnego ciepła, przyzwolenie przez opiekunów na przemocowe rozwiązywanie konfliktów, a także metody wychowawcze oparte na agresji. Istotną rolą mogą być czynniki temperamentalne, natomiast według badań socjologicznych, na które powołuje się Olweus, przemoc nie ma związku z sytuacją ekonomiczną czy pochodzeniem (Olweus, 1989).

Praca z ofiarą to przede wszystkim trening asertywnej komunikacji i radzenia sobie z silnymi i nieprzyjemnymi emocjami. Gdy akty przemocy zostaną wykryte na wczesnym etapie, to można skupić się głównie na treningach indywidualnych i grupowych, jednak w przypadku długotrwałego narażenia na działanie agresora konieczna będzie pomoc psychoterapeutyczna (Ross, 2003; Węgrzynowska, 2016). Dobrym rozwiązaniem może być skorzystanie z komunikacji bez przemocy Marshalla B. Rosenberga.  Istotną kwestią jest praca nad wglądem i odbudowaniem poczucia bezpieczeństwa i własnej wartości. Równie ważna może być także praca nad zmianą w strukturach myślenia u młodych ludzi, by proszenie o pomoc nie było rozumiane jako wynik słabości, a było istotną potrzebą, bez której trudno będzie poradzić sobie z eskalującą agresją.

Pracując ze sprawcami, należy postawić nacisk na empatię i pokazanie perspektywy ofiary. Istotny jest trening kontroli emocji i redukcji stresu, a także wypracowanie zasad dotyczących relacji (Kołodziejczyk, 2004). Pomocne może być znalezienie zadań podnoszących skuteczność w innych dziedzinach dających satysfakcję na polu, na którym pojawiały się wcześniej niepowodzenia. Pozytywne wzmocnienie zachowań akceptowalnych i rekomendowanych w społeczności szkolnej.

Po stronie rodziców szczególnie istotne jest dbanie o poczucie wartości dziecka, jego elastyczność psychiczną i gotowość do proszenia o pomoc w sytuacji zagrożenia.
 

Studium przypadku I

Mikołaj, lat 9, zgłosił się z mamą na konsultację psychologiczną, identyfikując się jako ofiara przemocy szkolnej. Chłopiec doświadcza agresywnych zachowań ze strony kolegi z klasy, który widząc w nim jedyną osobę, chcącą początkowo z nim rozmawiać, zamienił ją w obiekt, na którym rozładowuje swoje napięcie. Chłopiec jest szarpany, przepychany, wyśmiewany, został zepchnięty ze schodów. Ze względu na swoje długie włosy jest nazywany dziewczyną i gejem. Agresor wyraźnie sugeruje, że lubi sprawiać ból Mikołajowi. Sytuacja została zgłoszona wychowawcy i dyrekcji, jednak rodzice oprawcy nie wykazują chęci do współpracy i odmówili korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Szkoła w swoich działaniach rozmawia z Mikołajem i stara się obserwować rozwój sytuacji. Mikołaj nie wie, dlaczego doświadcza takich zachowań, nie zgadza się na nie. Obawia się pójścia do szkoły i doświadczania kolejnych ataków. Pojawiają się bóle głowy, problemy ze snem. Chciałby chodzić do szkoły, by mieć kontakt z innymi kolegami, jednak rodzice chłopca obawiają się kolejnych sytuacji. Czują się bezradni. Nie chcą zabierać syna ze szkoły, jednak obecnie nie widzą innego wyjścia.


Komentarz do przypadku

W początkowym etapie istotne było zbudowanie z Mikołajem bezpiecznej relacji. Nie wszyscy dorośli dawali mu w ostatnim czasie poczucie bezpieczeństwa, dlatego jego zaufanie było bardzo ograniczone. Chłopiec przyjął postawę, że świetnie sobie radzi z problemem, tylko czasem się złości. Wykorzystana została gra planszowa dotycząca emocji, gdzie przy okazji kolejnych pól przedstawiane były sytuacje wywołujące różne uczucia. Mikołaj miał trudności w zaakceptowaniu i wyrażaniu nieprzyjemnych emocji. Jest bardzo wrażliwy, ale boi się płakać. Przejście kolejnych pól pozwoliło mu przełamać się i zacząć mówić o tym, co jest dla niego nieprzyjemne i trudne. Dużą rolę miała psychoedukacja i opowiadanie chłopcu o innych rówieśnikach doświadczających podobnych sytuacji. Dużo łatwiej było mu zaakceptować sytuacje i emocje, kiedy uzmysłowił sobie, że nie tylko on tego doświadcza. Kolejne spotkanie wspólnie z rodzicami również miało charakter gry, tym razem w skojarzenia wykorzystujące inne karty emocji. Przy okazji opowiadaliśmy o różnych sytuacjach z życia rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem doświadczenia bullyingu. Każdy członek odnosił się do kolejnych kart i omawiał to, co przeżywał. Skojarzenia dotyczące zdarzeń były związane z przyczynami, a także konsekwencjami, a szukanie rozwiązań oparte było o pytania cyrkularne, czyli zadawane kolejno wszystkim członkom systemu rodzinnego.

Kluczowa była tutaj rola taty, który wcześniej często powtarzał, że prawdziwi mężczyźni nie płaczą. Rodzice są po rozwodzie, a chłopiec spędza u taty weekendy co dwa tygodnie. Jest bardzo związany z mamą, ale liczy się mocno ze zdaniem ojca. Rodzice utrzymują przyjazne relacje i współpracują w kwestii wychowywania Mikołaja, jednak mają inne podejście dotyczące wyrażania emocji. Psychoedukacja taty przed spotkaniem całej rodziny zadziałała bardzo dobrze na chłopca. Miał okazję doświadczyć innego obrazu ojca,...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy