Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

3 października 2017

NR 4 (Lipiec 2017)

Gdy zmysły zawodzą i pojawia się chaos
Kilka słów o integracji sensorycznej

561

Wiele dzieci, pomimo ich dużych możliwości intelektualnych, nie jest w stanie samodzielnie poradzić sobie z własnym ruchem, ma problemy z ubieraniem, zapinaniem guzików, grafomotoryką. Niektóre z tych młodych osób nie potrafią nawet skoncentrować się na jednym zadaniu dłużej niż kilka minut. Jako uczniowie doświadczają wielu trudności w nauce szkolnej, co znacząco wpływa na kształtowanie ich pewności siebie, otwartości, a w konsekwencji rozwoju osobowości.

Niedawno do mojego gabinetu trafił rodzic, który poszukiwał wsparcia dla swojej córki. W trakcie rozmowy przyznał, że dobrze rozumie jej trudności i że teraz, z perspektywy czasu, szukając pomocy dla dziewczynki, jest w stanie sam siebie zdiagnozować jako osobę z podobnymi zaburzeniami. Nie ukrywam, że przykuło to moją uwagę i część naszego spotkania poświęciłam właśnie jego osobie. Zwykły wywiad dotyczący rozwoju dziecka, który miałam przeprowadzić, stał się dla mnie ciekawym doświadczeniem. To spotkanie utwierdziło mnie w przekonaniu, że osoba z zaburzeniami sensorycznymi i towarzyszącymi temu trudnościami społecznymi spotyka się z poważnymi problemami w codziennym życiu. W toku praktyki własnej dowiedziałam się, przez jakie burze emocjonalne przechodzi „pacjent sensoryczny” od wieku dziecięcego po dorosłość.

POLECAMY

Początki integracji sensorycznej

W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku Jean Ayres zaczęła obserwować i dogłębnie analizować zachowania podopiecznych ośrodka, w którym pracowała. Zastanawiało ją to, dlaczego istnieje rozbieżność w sposobie, szybkości i poziomie uczenia się pomiędzy dziećmi o podobnym poziomie inteligencji. W efekcie swojej pracy uznała, że istnieje pewien fundament, proces organizujący wrażenia płynące z ciała i środowiska, który jest podstawą każdej naszej reakcji i działania. Wykorzystując wiedzę z zakresu psychologii, neurologii, fizjoterapii, stworzyła teorię integracji sensorycznej.

Czym jest integracja sensoryczna?

Integracja sensoryczna to nieświadomy proces, dzięki któremu ludzie odczytują i przetwarzają informacje docierające do nich za pośrednictwem zmysłów potrzebne do celowego działania. 

Systemy sensoryczne informujące nas o otaczającym świecie to:
1)    dotyk,
2)    węch,
3)    smak,
4)    wzrok,
5)    słuch,
6)    narząd przedsionkowy odbierający ruch,
7)    propriocepcja, czyli czucie ciała.

Wszystkie doznania płynące z poszczególnych receptorów są rejestrowane i opracowywane tak, by ostatecznie stworzyć jeden bardzo złożony i stale zmieniający się obraz. Działania podstawowych zmysłów człowieka są ściśle ze sobą powiązane. W trakcie rozwoju w obrębie mózgu tworzą się pomiędzy nimi połączenia. To wzajemne oddziaływanie na siebie różnych zmysłów jest złożone i potrzebne, aby prawidłowo interpretować rzeczywistość i odpowiednio na nią reagować.

W skrócie, odbierany bodziec przechodzi analizę, integrację, a w efekcie powyższego następuje odpowiedź w postaci konkretnego ruchu czy emocji. Z kolei ruch wtórnie dostarcza wrażeń sensorycznych. Proces integracji sensorycznej zachodzi w ośrodkowym układzie nerwowym. Deficyty w każdym z systemów niosą za sobą konsekwencje w sposobie funkcjonowania dziecka lub osoby dorosłej, w postrzeganiu przez nią otoczenia, a także w reakcjach emocjonalnych.

Podstawowe systemy sensoryczne

Najwcześniej rozwijające się systemy to:
1)    zmysł dotyku,
2)    propriocepcji,
3)    układ przedsionkowy, który zaczyna funkcjonować już w życiu płodowym. 

To one dostarczają bodźców do stymulacji zmysłów „wyższego rzędu” (wzrok, słuch, węch, smak).

UKŁAD PRZEDSIONKOWY mieści się w uchu wewnętrznym. Składa się z trzech kanałów półkolistych, woreczka oraz łagiewki, które odbierają informacje z otoczenia związane z ruchem. Nie ważne, czy stoimy na nogach, leżymy na boku, czy wisimy głową w dół, to w tym miejscu zaczyna się droga odbioru doznań płynących z położenia w przestrzeni i ruchu. Stanowi ramę do stymulacji innych zmysłów, gdyż pozostałe rodzaje doznań sensorycznych są przetwarzane w odniesieniu do niego.

 

Układ przedsionkowy wpływa na:

  • bezpieczeństwo grawitacyjne,
  • równowagę,
  • koordynację,
  • planowanie motoryczne,
  • napięcie mięśniowe,
  • przetwarzanie wzrokowo-przestrzenne, np. stabilizację obrazu podczas ruchu głowy,
  • przetwarzanie słuchowo-językowe, czyli rozwój mowy,
  • autonomiczny układ nerwowy (przewód pokarmowy, odruch wymiotny).


PROPRIOCEPCJA, CZYLI CZUCIE GŁĘBOKIE – proprioreceptory to receptory czucia znajdujące się w ścięgnach, mięśniach, stawach. Dzięki nim wiemy, w jakiej pozycji znajdują się nasze ręce i nogi bez konieczności patrzenia na nie.

 

Układ proprioceptywny wpływa na:

  • planowanie motoryczne, bo dostarcza niezbędnych informacji do skoordynowania ruchów w aktywnościach z zakresu dużej i małej motoryki,
  • czucie własnego ciała i jego świadomość (kształtuje schemat ciała),
  • kontrolę i dozowanie siły, z jaką należy wykonać ruch,
  • postawę ciała,
  • poczucie bezpieczeństwa.


ZMYSŁ DOTYKU dotyczy całej powierzchni ciała, przez co możemy powiedzieć, że jest największy. Mamy dwa główne rodzaje dotyku: protopatyczny (obronny) i epikrytyczny (różnicujący). Pierwszy odpowiada za świadomość dotknięcia i chroni przed niebezpieczeństwem, drugi informuje o rodzaju faktury, z którą mamy kontakt (np. piasek, papier, koło, kwadrat). Dotyk, działając na inne układy, pobudza wiele poziomów i obszarów mózgu.

 

Dotyk wpływa na:

  •  planowanie motoryczne,
  • świadomość ciała – daje informacje o ciele i pomaga w kształtowaniu jego schematu,
  • bezpieczeństwo emocjonalne, gdyż zapewnia świadomość ciała w przestrzeni,
  • spełnia funkcję ochronną,
  • zapewnia funkcjonowanie społeczne.


Proces terapii zaburzonej integracji sensorycznej

Teoria Integracji Sensorycznej ma silne korzenie, oparte na wynikach badań z zakresu neurologii. Nie jest „fanaberią” czy modą XX wieku, mimo że bywa tak postrzegana. Aby prawidłowo poprowadzić terapię, powinno się ją poprzedzić diagnozą. Bardzo ważne jest stałe obserwowanie dziecka i wycofanie się z działań, które mogą być przez dziecko gorzej tolerowane. W praktyce stosuje się stymulację wieloukładową w postaci zabaw lub konkretnych kierunkowych zadań. Istotne dla efektywnej terapii jest pozyskanie motywacji dziecka, zatem ćwiczenia muszą być dostosowane do wieku i nie mogą być ani za łatwe, ani za trudne.

Terapia w praktyce

Przykład 6-letniego chłopca
Aby przybliżyć problem zaburzeń sensorycznych, pragnę omówić go na przykładzie obecnie siedmioletniego chłopca. Bartek został skierowany na diagnozę w wieku sześciu lat. Rodzice zauważali problemy z koordynacją, objawiającą się potykaniem się o własne nogi i przewracaniem. Dopiero mając sześć lat, zaczął chodzić w sposób naprzemienny po schodach. Dziecko mocno i dokładnie zapinało paski w butach, nie tolerowało metek w ubraniach, chodziło na palcach. Bartek nie lubił dotykać różnych faktur, piasku czy produktów o galaretowatej konsystencji.

W rozwoju motorycznym ominął etap czworakowania, natomiast rozwój mowy przebiegał prawidłowo. Chłopiec z trudem adaptował się w przedszkolu ze względu na liczne choroby.

Jako niespełna sześciolatek cechował się ponadprzeciętną dla wieku wiedzą o świecie, bogatym słownikiem, umiejętnością czytania i wykonywania prostych operacji matematycznych w pamięci. Jednak pomimo dużych możliwości poznawczych chłopiec wielokrotnie nie radził sobie z emocjami i prezentował nieadekwatne zachowania społeczne.

Proces diagnozy obejmował trzy spotkania:

Spotkanie 1 – z rodzicem, podczas którego zebrano wywiad, Spotkanie 2 i 3 – z dzieckiem.
Zajęcia skoncentrowane na pracy z małym pacjentem polegają na obserwacji jego spontanicznych i ukierunkowanych zachowaniach. Na podstawie uzyskanych danych postawiono diagnozę zaburzeń modulacji sensorycznej o charakterze nadwrażliwości dotykowej, a także zaburzeń nieefektywnego przetwarzania bodźców przedsionkowo-proprioceptywno-wzrokowych oraz niepewności grawitacyjnej. Chłopiec miał problemy z równowagą, koordynacją, bał się aktywności związanych z oderwaniem ciała od podłoża. Ponadto, zauważono również wzmożone napięcie w obrębie obręczy barkowej i linii centrum, co utrudniało dziecku osobną pracę głowy i reszty ciała, a także swobodną oraz bardziej skoordynowaną pracę rąk.

Plan terapii:

  1. Istotnym warunkiem wytworzenia się prawidłowego obrazu rzeczywistości jest wytworzenie prawidłowego schematu ciała. Jego ważnym elementem jest poczucie symetrii i linii środkowej, która łączy prawą półkulę mózgową z lewą. Brak tej zdolności utrudnia zdobywanie takich umiejętności jak m.in.: pisanie, czytanie, literowanie czy koordynacji ruchowej.
  2. Plan terapii nakierowany był na poprawę wzorców postawy, ruchu, napięcia mięśniowego, doskonalenia koordynacji wzrokowo-czuci...